Кіріспе

Скоти Уилсон (1891 жылғы 28 ақпан – 1972 жыл), туған шақта Луис Фримен (туысқандық куәлігінде Льюис деп жазылған), – шотландтық еврей.

Алғашқы жылдар

Шотландияның Глазго қаласында, қазіргі Мерчант-Сити ауданындағы 24 Ropework Lane мекенінде дүниеге келген. Оның әкесі Юлий тері өңдеуші (жүнші) болған, ол 1878 жылдың 13 мамырында Ригада (сол кезде Ресей, қазір Латвия) Эстерге үйленген. Оның 3 үлкен ағасы (Филип, Сэмюэл және Моррис), 2 үлкен әпкесі (Сара және Лия), 4 кіші ағасы (Чарльз/Леви, Джозеф, Дэвид, алғашқы Джозеф қайтыс болғаннан кейін туған Джозеф) және 2 кіші әпкесі (Дора және Бетси) болды. Уилсон (Фриман) 8 жасында мектепті тастап, отбасының қарапайым табысын толықтыру үшін, басқа нәрселермен қатар, көшеде газет сату арқылы көмектескен. 1906 жылы ол шотландтық атқыштарға қатысып, кейіннен Үндістан мен Оңтүстік Африкада қызмет еткен. 1911 жылы ол өзінің мерзімін сатып алып шыққан, бірақ 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданында шайқасу үшін қайтадан қатарға қосылған.

Басталуы

44 жасында ол дүкенінде қайта сату үшін жинаған қаламдардың бірімен сырбаздықпен айналыса бастады және өнерге деген құштарлығын тапты. Оның сөздерімен айтқанда:

Бір күні Мендельсонның классикалық музыкасын тыңдап отырғанымда, кенеттен "бульдог" қаламымды сияға батырып, картонка үстел үстінде сызуды бастадым – бәлкім, сырбаздық десем болады. Неге екенін білмеймін. Просто істедім. Бірнеше күннің ішінде, тынымсыз жұмыс істеп, үстелдің бүкіл бетін кішкентай беттер мен суреттермен жаптым. Қалам мені сурет салуға итермеледі, ал суреттер, беттер мен суреттер ағылып шықты. Тоқтата алмадым – сол күнден бері тоқтаған емеспін. Осылай ол өзінің жеке моральдық кодексін қалыптастырды, онда "жамандықтар мен ашкөздер" деп аталатын кейіпкерлер жақсылық пен шындықтың реалистік символдарымен қатар қойылды. Вильсонның туындыларын алғаш көрген саудагер – канадалық Дуглас Дункан болды, ол оларды түрлі көрмелерде көрсетті. Вильсон суреттерінен айырылғысы келмесе де, дүкеншіліктен гөрі суретшілік мансабын артық көріп, ақша табу үшін тек көруге арналған көшпелі көрмелер ұйымдастырып, шағын кіру ақысын алып немесе қорапша коллекцияларын жасауға тырысты.

Жетістік

Торонтодағы еңбегі үшін танылғаннан кейін, ол 1945 жылы күрт Лондонға кетіп, сатушыларға деген терең сенімсіздігін сақтай отырып, шамалы төлемдерге суреттерін көрсете берді. Лондонға келгеннен кейінгі бірнеше айда дилерлер оны галереяларда көрсетуге көндірді және Лондондағы Аркада галереясында жеке көрме ұйымдастырды. Бұл көрмеде Пабло Пикассо, Джорджио де Чирико, Пол Клее, Жоан Миро сияқты 20 ғасырдың басқа да суретшілерінің туындыларымен бірге қойылды. Дегенмен, Уилсон коммерцияны қабылдаудан түңілді және галерея иелері сұраған бағаның мардымсыз бөлігіне туындыларын көшеде сатуын жалғастырды. Ол жұмысшы табынан келген клиенттері туралы: "Олар – зиялылар, білесіздер" деді.

Кейінгі жылдар

Уилсон өмірінің қалған жылдарын Лондонның солтүстік-батысындағы Килберн ауданында жалғыз өтіп, шағын пәтерінде жұмыс істеумен өткізді. 1950 жылдардың басында суретші және аутсайдер өнерінің жанкүйері Жан Дюбуфеттің көндіруімен Францияға сапар шекті. Францияда Уилсонды Дюбуфет ғана емес, Пабло Пикассо да қарсы алды; екеуі де Уилсонның туындыларының жанкүйерлері және иелері болды. Өнер сыншысы және Уилсонның сапарға бірге аттанған досы Билл Хопкинстің айтуынша:
"Біз келген кезде Дюбуфет күтіп отырған ғана емес, Пабло Пикассо да оның жанында болды. Екеуінің де Скоттидің бірнеше жұмысы бар еді, ал Пикассо оларды көру үшін және мүмкін сатып алу үшін келген. Мен есімде сақтаймын, екі суретші де Скоттидің туындыларын зор қуанышпен қарап, қайсысын кім алатыны үшін театрлық, француз тіліндегі дауыстарымен таласқан. Оның «Құстың әні» атты суреті 1970 жылы ЮНИСЕФ-тің Жаңа жылдық құттықтау картасының дизайны ретінде таңдалды. Ол 1972 жылы рактан қайтыс болды. Өмірінде кедейлікке шағымданса да, Уилсонның қайтыс болғаннан кейін төсегінің астынан ақшаға толы чемодан және түрлі банк шоттарында үлкен сомалар табылды."

Тақырыбы мен стилі

Оның стилінің эволюциясы айқын болған жоқ, себебі ол көптеген туындыларына уақыт қоймаған, сондықтан оның туындыларын қолдағы деректерден басқа уақыт бойынша анықтау өте қиын. Ол көбінесе шектеулі визуальды элементтерді пайдаланды: ботаникалық формалар, құстар мен жануарлар, клоундар (автопортреттер), және "Ашкөздер" мен "Зұлымдар" (кері тұлғалар). Оның туындыларын тақырыбы мен стиліндегі ұсақ өзгерістер мен дамулар арқылы шамамен хронологиялық тәртіппен орналастыруға болады. Оның ертерек туындылары көбінесе композициясы жағынан органикалық және қиылыстар мен егжей-тегжейліліктері аз деп саналады. Кейбір бейнелер жиірек пайда болса, ал кейбіреулері сирек қолданылды, сонымен қатар уақыт өте келе егжей-тегжейлілік деңгейінің артқандығы айтылады. Ол бірде былай деген:
"Жұмыс істегенімде не болып жатқанын көремін, сонымен қатар не болатынын да елестете аламын. Мен суреттерімді қаламмен аяқтағанда ең жақсы көремін. Мен жүздеген, мыңдаған сызықтар салам."