Кіріспе
Орта ғасырлардағы Еуропа мен Жерорта теңізі аймағындағы адам демографиясы – Орта ғасырлардағы Еуропа мен Жерорта теңізі аймағындағы адам демографиясын зерттейтін сала. Ол орта ғасырлық кезеңде тіршілік еткен адамдардың санын, халық санының өсу және азаю тенденцияларын, өмір сүру ұзақтығын, отбасы құрылымын және осымен байланысты мәселелерді бағалауға және түсіндіруге бағытталған. Демография орта ғасырлар бойындағы тарихи өзгерістердің маңызды факторы саналады. Еуропа халқы ерте орта ғасырларда төмен деңгейде сақталды, ал жоғары орта ғасырларда өсіп, 1300 жылға қарай ең жоғары шарына жетті. Содан кейін, бірқатар апаттар халық санының күрт төмендеуіне алып келді, оның себептері тарихшылар арасында пікірталас тудырып келеді. Халық саны 15 ғасырдың соңына қарай қалпына келе бастады және 16 ғасырдың басында одан да қарқынды өсті. Орта ғасырлық демография ғылымы әкімшілік құжаттар, өсиеттер, археологиялық зерттеулер, экономикалық мәліметтер және жазбаша тарихтар сияқты әртүрлі дереккөздерге сүйенеді. Деректердің көбінесе толық еместігі және/немесе түсініксіздігіне байланысты, орта ғасырлық демографтар арасында маңызды келіспеушіліктер кездеседі.
Medieval demography is the study of human demography in Europe and the Mediterranean during the Middle Ages. It estimates and seeks to explain the number of people who were alive during the Medieval period, population trends, life expectancy, family structure, and related issues. Demography is considered a crucial element of historical change throughout the Middle Ages. The population of Europe remained at a low level in the Early Middle Ages, boomed during the High Middle Ages and reached a peak around 1300, then a number of calamities caused a steep decline, the nature of which historians have debated. Population levels began to recover around the late 15th century, gaining momentum in the early 16th century. The science of medieval demography relies on various lines of evidence, such as administrative records, wills and other types of records, archaeological field data, economic data, and written histories. Because the data are often incomplete and/or ambiguous, there can be significant disagreement among medieval demographers.
Еуропаның демографиялық тарихы
Орта ғасырлардағы Еуропаның халық саны шамамен былай жіктелуі мүмкін: 150-400 жылдар аралығында, ара-арасында обаның пайда болуымен, Рим империясының халқы 70 миллионға дейін жететін, кейде 50 миллионға дейін төмендейтін еді. Одан кейін, ерте империяның бұрынғы деңгейіне толық жетпесе де, жақсы жағдайға оралды. Батыста халық санының айқын азаюы тек 5 ғасырда, ал шығыста 250-270 жылдар аралығында империяны қүрметтендірген қиындықтардан кейін 250 жылдық экономикалық өсімнен соң 541 жылы бубондық обаның пайда болуынан басталды. Халық санының азаюына тікелей себептер Антонин обасы (165-180), Киприан обасы (250-260 жж.) және Үшінші ғасыр дағдарысы болды. Еуропа халқы, мүмкін, 535-536 жылдардағы және одан кейінгі Юстиниан обасы (541-542) кезіндегі ауа райының қалыптан тыс құбылыстары салдарынан ең төменгі деңгейге жетті. Кейбір зерттеушілер бұл демографиялық өзгерісті Миграция кезеңінің нашарлауымен байланыстырады, осы кезде жаһандық температураның төмендеуі егін жинауды қиындатты.
Ерте орта ғасырлар
VI ғасырда Жерорта теңізі және Еуропаның көп бөлігінде ауыр оба эпидемиясы болды. Ерте орта ғасырларда халық санының өсуі салыстырмалы түрде баяу болды, ал қала құрылысы Рим дәуірінің ең жоғалған деңгейінен төмен болды, бұл төмен технологиялық деңгей, сауданың шектелуі және саяси, әлеуметтік және экономикалық дағдарыстарды көрсетеді. Бұл солтүстікте викингтердің, оңтүстікте арабтардың, славяндар мен болгарлардың, ал кейіннен шығыста мадьярлардың кеңеюімен одан да ушықты. Манориалдық сараптамалар мен провинциялық ошақ салығына жасалған сілтемелер Каролингтік Францияда 5 миллион адам тұрғанын көрсетеді. Қоныстану тығыздығы бойынша есептеулер Италияда 4 миллион, Иберияда осыған ұқсас сан, сондай-ақ неміс жерлерінде (Скандинавияны қоса алғанда) 4 миллион; славян жерлерінде 6 миллион, ал Грекия мен Оңтүстік Балқанда шамамен 2 миллион; бүкіл Британ аралдарында 1,5 миллион адам болған деп есептеледі.
Орта ғасырдың аяғы
10-13 ғасырларда ауыл шаруашылығы “үлкен тазалаулар” деп аталатын жабайы жерлерге дейін кеңейді. Бұл кеңею мен жаңа жерлерді игерудің себептеріне ортағасырлық жылы кезең деп аталатын климаттың жақсаруы, оның нәтижесінде өсу маусымы ұзартылып, өнімділігі артты; викингтер, арабтар және мадьярлардың шабуылдарының тоқтауы, саяси тұрақтылықты күшейтті; ортағасырлық технологияның дамуы, көбірек жерді өңдеуге мүмкіндік берді; 11 ғасырдағы шіркеу реформалары әлеуметтік тұрақтылықты одан әрі нығайтты; және феодализмнің қалыптасуы, ол да қоғамдық тұрақтылыққа үлес қосты. Халық саны 73,5 миллионнан 100 миллионға дейін жеткені болжанады. Англия – 1086 жылы Англия халқы 1,25 пен 2 миллион аралығында болса, 3,7 миллионнан 5-7 миллионға дейін өскені естіледі. 1300 жылға қарай Тоскана провинциясының халқы 2 миллионнан асып түсуі мүмкін, және бұл көрсеткіш 1850 жылдан кейін ғана қайта оралуы мүмкін. Франция – 1328 жылы Францияда 13,4 миллион (қазіргіге қарағанда кіші географиялық аумақта) және 18-20 миллион (қазіргі аумақта) адам тұрған деп саналады, соңғы көрсеткіш ерте заманға дейін қайта оралмады. 14 ғасырда Анжу әулетінің (1308-1386) билігі кезінде Корольдіктің халқы шамамен 3 миллионға жетті, содан кейін оба эпидемиясы болды. Трансильвания, Корольдіктің шығыс бөлігінде, 1300 жылы шамамен 550 000 адам тұрды. Валахия – Қазіргі Румынияның оңтүстік бөлігіндегі аймақта 15 ғасырда шамамен 400 000 адам тұрды. Константинополь – 1203 жылы Константинополь халқы 400 000-нан 500 000-ға дейін жетеді; Византиялықтар 1261 жылы қаланы қайтарып алғанда, шамамен 35 000 тұрғыны қалды. 1450 жылдары қала халқы 40 000 мен 50 000 аралығында болды. Қала түскеннен кейін Османдықтар тұтқындаған адамдардың саны шамамен 33 000 болды.
Орта ғасырдың соңы
14 ғасырда отарланған егіншілік шекарасы кеңеймей, ішкі отарлау аяқталды, бірақ халық саны жоғары деңгейде қалып қойды. Содан кейін бірқатар оқиғалар – кейде орта ғасырдың соңғы дағдарысы деп аталатын – миллиондаған адамның өмірін қиды. 1315 жылғы Ұлы ашаршылықтан және 1348 жылдан бастап қара өлімнен Еуропа халқының саны күрт азайды. 1348 мен 1420 жылдар аралығындағы кезең ең көп шығынға ұшырады. Германияның кейбір аймақтарында тіркелген тұрғындардың шамамен 40 пайызы жоғалып кетті. Ол бұл мақаладан кейін кітап жазды. Себептеріне қарамастан, халық саны 15 ғасырда азайып, 14-ші және 15-ші ғасырларда оба ауруы циклмен қайта оралғандықтан 16 ғасырға дейін төмен деңгейде қалып қойды. Алайда, 1360 жылдардағы "балалар обасы" сияқты кейінгі обалар 1347–1348 жылдардағы Ұлы обаға қарағанда нашарлау болды.