Кіріспе

АҚШ-тың федералдық заңы

Жануарлардың қамын жасау туралы заң (1966 жылғы Laboratory Animal Welfare Act) 1966 жылғы 24 тамызда президент Линдон Б. Джонсон қол қойған. Бұл – АҚШ-тағы зерттеулер мен көрмелерде жануарларға қатысты тәртіпті реттейтін негізгі федералдық заң. Басқа заңдар, саясаттар мен нұсқаулықтар жануарларды күтіп-ұстау және пайдалану үшін қосымша түрлерді қамтуы немесе ерекшеліктер енгізуі мүмкін, бірақ олардың барлығы жануарларды күтіп-ұстау мен күтіп-ұстаудың ең төменгі қабылданатын стандарты ретінде Жануарлардың қамын жасау туралы заңға (әйтпесе "AWA" деп аталады) сілтеме жасайды. АҚШ-тың Ауыл шаруашылығы министрлігі (USDA) және APHIS AWA-ны бақылайды, ал Сенат пен Палатаның Ауыл шаруашылығы комитеттері Заңға қатысты негізгі заңнамалық құзыретті иеленеді. Осы Заңмен қамтылған жануарларға кез келген тірі немесе өлі мысық, ит, хомяк, қоян, адам емес примат, теңіз шошқасы және Ауыл шаруашылығы министрі зерттеу, үй жануарларын ұстау немесе көрме үшін белгілеген кез келген жылы қанды жануарлар жатады. Заңға құстар, Rattus туысына жататын тышқандар (зертханалық тышқандар), Mus туысына жататын егешқұйрықтар (зертханалық егешқұйрықтар), шаруашылық жануарлар және барлық суық қанды жануарлар кірмейді. 1985 жылғы AWA түзетуінен бастап, Жануарлардың қамын жасау туралы заңмен қамтылған барлық ғылыми-зерттеу мекемелері кем дегенде бір ветеринариялық дәрігерлік білімі бар және мекемеге қатысы жоқ мамандан тұратын арнайы комитет құруға міндетті. Мұндай комитеттер зерттеулер кезінде жануарларға күтім жасауды, оларды емдеуді және тәжірибелерді үнемі бағалайды, сондай-ақ жануарлар зерттеуінің барлық аймақтарын кем дегенде алты айда бір рет тексеруді талап етеді. Комитеттер сонымен қатар тәжірибелерде жануарларды пайдаланудың балама жолдары мүмкіндігінше қолданылуын қамтамасыз етуі тиіс.

Тарих

Дүние жүзінде жануарлармен тәжірибе жүргізуді реттейтін алғашқы заң – Ұлыбритания Парламенті қабылдаған 1876 жылғы «Жануарларға қатыгездік жасау туралы» заң. Ол зерттеулерде жануарларды пайдаланудың барлық түрлерін қарап, бекітетін орталық басқару органы құрды. Осыдан кейін Еуропаның көптеген елдері жануарларды қолданумен байланысты ережелерді қабылдады. Конгресс 1960 жылдардың басында зертханалық жануарлардың әл-ауқатын талқыласа да, 1965 және 1966 жылдары «Sports Illustrated» және «Life» журналдарында жарияланған мақалалар қоғамдық наразылық тудырғанға дейін заң шығаруға жеткілікті қызығушылық болған жоқ. Коулс Финизи жазған алғашқы мақала «Sports Illustrated» журналының 1965 жылғы 29 қарашадағы санында жарық көрді. Бұл мақалада Пенсильваниядағы Лаквадж отбасы үйінің ауласынан жоғалған Пеппер Далматин туралы әңгіме баяндалды. Кейін Пепперді «ит ұрлаушылар» ұрлап, Бронкстағы аурухана сатып алғанын және тәжірибелік хирургиялық процедура кезінде қайтыс болғанын анықтады. 1965 жылдың 9 шілдесінде өкіл Джозеф Й. Ресник Өкілдер палатасына H.R. 9743 ұсынды, бұл заң жобасы иттер мен мысықтарды сатушылардан, сондай-ақ жануарларды сатып алған зертханалардан лицензия алуды және оларды тексеруді талап етеді. 1965 жылғы 30 қыркүйекте тыңдау өтті, сондай-ақ Сенатта да осындай заң жобасы ұсынылды. 1966 жылы «Life» журналында жануарлар саудагерлерінің жағдайын баяндайтын мақала жарық көрді. «Иттерге арналған концлагерь» деп аталатын мақалада сүйектей қалған иттердің суреттері және тергеуші журналистер мен Мэриленд штатының полициясы Мэриленд штатындағы ит сатушының фермасында тапқан немқұрайлы жағдайлар сипатталды. Осы мақалалардың нәтижесінде жұртшылық Конгресске жануарларды ұстау мен күтімге қатысты стандарттарды енгізетін федералды заң қабылдауға шақырулар жасады. 1970 жылы жылқыны қорғау туралы заң (Ресми заң 91-929) қабылданды, ол жылқыларға эстетикалық жағынан тартымды болуы үшін жасалған түрлі зиянды әрекеттерден қорғады, мысалы, жоғары секіріп жүру үшін білезіктерді «қиып» жасау. Теңіз сүтқоректілері (киттер, дельфиндер, теңіз түлкілері және полярлық аюлар) көбінесе 1972 жылғы Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заңның (Халық заңы 92-522) қабылдануымен қорғалды, ол аңшылық, мазақтау, тұтқындау және өлтіруді қоса алғанда, ешқандай шектеусіз жануарларды алудың жойылуына немесе азаюына жол бермеді (тіршілік ету және зерттеу мақсатындағы рұқсаттар, жануарға мүмкіндігінше азын ауырсыну мен азап шектіру арқылы, адамгершілікпен жүзеге асырылуы керек). Қауіпке ұшыраған және қауіп төндіретін түрлер де 1973 жылы Қауіпке ұшыраған түрлер туралы заңның (Халық заңы 93-205) қабылдануымен қорғалды, ол мемлекетаралық немесе шетелдік саудада кез келген қауіпті түрлерді сатып алуды, сатуды немесе тасымалдауды заңсыз етті, сондай-ақ жойылу қаупі төнген кез келген түрдің саудасын қатаң реттеді. Заң 1976 жылы (Pub. L. 94–279) көлік кезінде жануарларға қатысты шараларды одан әрі реттеді. Жануарлар саяхаттауға арналған орындықтарда сақталуы керек және бір-бірімен ұрысудан сақталуы керек. Жануарлардың анықтамасы заңның аң аулау, күзету және асыл тұқымды иттерді қорғау үшін қолданылмайтын мүмкін түсіндірмесінен арылу үшін кеңейтілді. Заң 1985 жылғы «Тамақ қауіпсіздігі туралы» заңмен (Pub. L. 99–198) толықтырылды. Бұл заңға сәйкес бір жануардың бір ғана ірі операциялық тәжірибеде пайдаланылуына рұқсат етілмеді, сонымен қатар оған тиісті дайындығы бар мал дәрігерінің басшылығымен қалпына келу үшін жеткілікті уақыт берілді. Бұл түзетулер жүкті ұстау, күтім, санитарлық жағдай, тамақтандыру және басқа да күтім шараларына қатысты жаңа минималды стандарттарды белгіледі. Жануарлардың психологиялық жағдайына бұрын-соңды болмағандай көңіл бөлінді. Бұл кезде ерекше назарға алынған бір ереже – иттерді дене шынықтыру және приматтардың психологиялық әл-ауқатын қамтамасыз ету. Заң сонымен қатар зерттеу мекемелерінің ауруды сипаттауды және жануарлардың ауруы мен стрессін азайтатын әдістерді қолдануды талап етеді. Осы заң бойынша жасалған тағы бір талап, әрбір ғылыми-зерттеу мекемесі ғылыми-зерттеу ұсыныстарын қадағалау және жануарлармен тәжірибе жүргізуді қадағалау үшін Институционалды жануарларды күту және пайдалану комитетін (IACUC) құруы керек еді. Бұл бөлімде иттер мен мысықтарды сатушының шаруашылықтарында 5 күннен кем емес уақыт ұстауға рұқсат берілді, осылайша жануарлар сатылып кеткенге дейін бастапқы иесімен асырап алуға немесе қайта алуға мүмкіндік береді. Бұл ереже жұмыс істейтін фунттарға, зерттеу мекемелеріне немесе жеке ұйымдарға қатысты. Сондай-ақ жануардың тарихы туралы жазбаша сертификат ұсынылуы керек. Мақұлдамада жануардың сипаттамасы, ауысу тарихы, жазбалар және өзгертулер, сондай-ақ сатушы мен сатып алушының қол қоюлары болуы керек. Бұл бөлімнің қайталап бұзуы әрбір мысық немесе ит үшін 5000 долларлық айыпқа әкеледі. Үш немесе одан көп бұзушылық сатушының лицензиясының мәңгілік жойылуына әкелуі мүмкін. Жануарлар туралы заңға дейін жануарлардың әл-ауқаты туралы заң көбінесе реактивті болды және жануар қажетсіз түрде зардап шеккеннен кейін ғана шаралар қолданылуы мүмкін еді. 2002 жылы «Ферма қауіпсіздігі және ауылдық инвестициялар туралы» заңның X тақырыбы, D кішітақырыбы 1966 жылғы Жануарлар туралы заңды жануардың анықтамасын өзгерту арқылы толықтырды (Pub. L. 107–171). Жануарлар туралы заңның 2-бөлімі (7 U. S. C. 2132) құстар, Rattus туысына жататын егеуқұйрықтар және Mus туысына жататын тышқандарды зерттеуде пайдаланудан шығаруларды өзгерту арқылы толықтырылды. Бұдан өзге, бұл заң жануарлармен төбелесуді кеңейтті, құстарды төбелесу мақсатымен тасымалдауды, көрсетуді немесе демеулеуді қылмыс етті. Бұл бөлім бойынша айыптар 15000 долларға жетеді. 2007 жылы «Жануарлармен төбелесуге тыйым салуды күшейту туралы» заң Жануарлар туралы заңның 26-бөлімін толықтырды (Pub. L. 110–22). Оның мақсаты жануарлармен төбелесуге қарсы тыйымды күшейту болды және AWA ережелеріне сәйкес жануарлармен төбелесуді 3 жылға дейін бас бостандығынан айырумен қылмыс етті (АҚШ кодексінің 18-тақырыбы, Қылмыстар және қылмыстық процедура). Заң сонымен қатар жануарлармен төбелесуге көмектесетін пышақтар, тізелер немесе басқа да заттарды сатуды немесе иеленуді қылмыс етті. Сондай-ақ, бұл ережелер 2002 жылғы түзетулерден туындаған олқылықтарды жабуға бағытталған. 2013 жылы «Жануарлар туралы заңды өзгертуге және «Көрмеші» анықтамасын өзгерту туралы» заң, 2-бөлімде үй жануарларының иесін, егер оның табысының маңызды бөлігі басты емес көзден түсетін болса (Мемлекеттік хатшы анықтағандай), жануарды көрсететін болса, ол жануар иесінің үйінде ғана тұратын болса, қосты. Жануарлар туралы заңның тарихын баяндайтын заңдық және нормативтік құжаттарды Жануарлар туралы заң тарихының цифрлық жинағынан табуға болады.

Лицензия беру және тіркеу

АҚШ-тың Ауыл шаруашылығы министрлігі (USDA) жылы қанды жануарларды сатып алатын немесе сататын, оларды көпшілікке көрсететін, коммерциялық мақсатта тасымалдайтын немесе оқытуда немесе тәжірибелерде пайдаланатын кәсіпорындар лицензия алуға немесе тіркелуге тиіс. Лицензия немесе тіркеу алмау – «Жануарлар әл-ауқаты туралы» заңның құқық бұзушылығы болып саналады және жазаланады. Кәсіпорын қызметінің түріне қарай, Жануарлар мен өсімдіктер сақтау инспекциясы қызметі (APHIS) кәсіпорнына лицензия, тіркеу немесе олардың екеуі де қажеттігін анықтайды. Кәсіп иелері тіркеу және лицензиялау талаптарын білуге міндетті.

Қаражаты бар кәсіпорындар мен қызмет түрлері

Федералдық жануарларды күту стандарттары көбінесе гуманды қарау, ұстау орындары, кеңістік, тамақтандыру, санитарлық талаптар, ауа райының қиын жағдайларынан қорғау, қажетті ветеринарлық көмек, тасымалдау және жолда ұстауды қамтиды. Барлық тіркелген және лицензия алған бизнеске бірдей стандарттар қолданылады. Ережелер мен стандарттардың орындалуын қадағалау үшін APHIS инспекторлары жануарлар ұсталатын барлық жерлерге кездейсоқ, алдын ала хабарламайды. Егер кез келген мекеме лицензия немесе тіркеуге өтініш берген кезде федералдық стандарттарға сай келмесе, ол 90 күн ішінде кем дегенде үш тексеруден өтуі мүмкін, бұл проблемаларды жоюға бағытталған. Барлық мәселелер шешілгенге дейін лицензиялар берілмейді. Егер 90 күн ішінде тексеруден өтпесе, мекеме жаңадан лицензия алу үшін кем дегенде 6 ай күтуге тиіс. Лицензиясыз реттелген бизнес жүргізсе, заңдық шаралар қолданылады.

Ғылыми-зерттеу нысандары

Ғылыми-зерттеу мекемелері – жануарларды оқыту, тәжірибелер жүргізу, хирургиялық араласындар жасау немесе сынақтар үшін пайдаланатын мекемелер. Ғылыми-зерттеу мекемелері тіркелуге міндетті, және оларға мемлекеттік және жергілікті басқарудағы ғылыми-зерттеу зертханалары, университеттер мен колледждер, диагностикалық зертханалар және фармацевтикалық фирмалар кіреді. Федералдық мекемелер, бастауыш және орта мектептер, сондай-ақ ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институттары тіркеуден босатылған.

Ерекшеліктер

Жануардың нақты анықтамасы туралы көп пікірталас болып тұр, бірақ «Жануарларды қорғау туралы заң» (AWA) мақсатында, 1966 жылы бастапқы заңға сәйкес, құстар, егеуқұйрықтар, тышқандар, жылқылар және басқа да шаруашылық жануарлары оның қорғауынан шығарылған еді.

Тергеулер мен тексерулер

APHIS Animal Care (AC) бағдарламасы AWA-ны қадағалайды, оған шамамен 10 300 мекеме кіреді. Осы бағдарламаның қызметкерлері алдын ала хабарламай мекемелерді тексеріп, олардың регламенттерге сәйкес келетінін және тіркелмеген мекемелерді анықтау үшін жұмыс істейді. Олар кез келген сатушыны, көрме ұйымдастырушыны, зерттеу орталығын, жануар күтушіні, тасымалдаушыны немесе аукцион өткізушіні осы тараудың талаптарын бұзған-бұзбағанын анықтау мақсатында тексерулер мен тергеулер жүргізеді. Жануарлар әл-ауқаты туралы заңға сәйкес, мұндай мекемелер жылына кемінде бір рет тексерілуі керек, ал кемшіліктер жойылғанша қосымша тексерулер жүргізіледі. Егер кемшіліктер анықталса, оларды жоюға шара қолданбау айыппұл салуға, қызметті тоқтатуға бұйрық беруге, қызметтен шеттетуге, жануарларды тәркілеуге және лицензиядан айыруға әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, тексерулерге кедергі келтіргендерге де жазалар қарастырылған.

Құқық бұзушылықтар

Егер Ауыл шаруашылығы министрі лицензиясы бар дилер, тасымалдаушы немесе оператордың «Жануарларды қорғау туралы заңның» (AWA) кез келген талабын бұзады деп күдіктенуге негіз болса, олардың лицензиясы сот отырысы өткізілгенге дейін уақытша тоқтатылуы мүмкін, бірақ 21 күннен аспауы керек. Сот отырысынан кейін бұзушылық орын алғаны анықталса, лицензия алынып тасталуы мүмкін. 2011 жылы Миссури штатының Никса қаласындағы Доллархайт отбасы үй жануарлары ретінде сатылатын 500 доллардан астам сомаға қоян сатуға лицензиясы болмағандықтан, бірнеше мың долларлық қояндарды сатқаны үшін 90 643 доллар айыппұл төледі. АҚШ-тың Ауыл шаруашылығы министрлігі соңғы жылдары заңды күшпен орындауды күшейтіп, қояндарды қолданып әртүрлі тәжірибелер жасайтын әртістерге басымдық беріп отыр. 2013 жылы USDA China Southern Airlines әуе компаниясының 1000-нан астам маймылды федералдық рұқсатсыз және қауіпсіз емес жәшіктерде тасымалдағанын анықтады. Авиакомпания оннан астам маймыл өлгеннен кейін 26 038 доллар айыппұл төлеуге мәжбүр болды.

907 Whitehead Street, Inc. АҚШ ауыл шаруашылығы министріне қарсы

2012 жылы 907 Whitehead Street, Inc. VS. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрі (USDA) ісінде талапкер USDA және оның Жануарлар мен өсімдіктер денсаулығын тексеру қызметінің Эрнест Хемингуэй үйі мен мұражайын жануарлар көрмесі ретінде реттеу құқығына қарсы шықты. Мұражайда ондаған көпсаусақты мысықтар бар, олар Эрнест Хемингуэйге 1930 жылдары сол жерде тұрған кезде үй жануары ретінде сыйланған мысықтың ұрпақтары. Мұражайға келген бір келушінің шағымынан кейін USDA мұражайды тексеріп, 2003 жылдың қазан айында мұражайдың AWA бойынша реттеуге жататын жануарлар көрмесі екенін анықтады, себебі мұражай мысықтарды кіру ақысы алғанда көрмеге шығарды және мысықтар жарнамалық мақсаттарда пайдаланылды. USDA ережелеріне сәйкес, мұражай USDA көрмешісінің лицензиясын алуға, әр мысыққа анықтама үшін тақ қоюға, олардың қазіргі қоршауларында қосымша демалыс орындарын жасауға және мысықтардың мұражай аумағында қалуын қамтамасыз ету үшін қажетті бірнеше нақты жақсартулардың бірін енгізуге міндетті. Мұражай USDA-ның билігіне бірнеше негізде дауласты, Хемингуэй мысықтарының федералдық реттеуді қажет ететін мемлекетаралық саудаға жеткілікті әсер етпейтінін атап өтті. 2012 жылдың желтоқсанына қарай, бұл іс АҚШ-тың Оныншы округтік апелляциялық сотына жетті, ол бұрынғы аудандық сот шешімдерін қолдады. Жануарларға күтім көрсету қоғамды біліммен қамтамасыз етуге және лицензияланған және тіркелген ұйымдармен, жануарларды қорғау қауымдастығымен және басқа да федералды және мемлекеттік органдармен ынтымақтастық қарым-қатынас орнатуға бағытталған. Осы мақсатқа жету үшін Animal care AWA-да белгіленгендей, ең төменгі күтім стандарттары бойынша семинарлар өткізеді. Заң 1970 жылы барлық жылы қанды жануарларды қамту үшін өзгертілгенімен, 2002 жылы құстар, егеуқұйрықтар және тышқандар одан шығарылды. Заңды бұзған жеке тұлғалар мен ұйымдарға көптеген санкциялар салынды. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) атынан жасалған бұзушылықтар, есептер және санкциялар туралы деректер базасын Жануарлар мен өсімдіктер денсаулығын тексеру қызметінің веб-сайтында табуға болады.