Кіріспе

Мбуджи Маи немесе Мбуджи Маи (бұрынғы Бакуанга) – Конго Демократиялық Республикасының оңтүстік-орталық бөлігіндегі Касаи Ориентал провинциясының астанасы. Бұл елдегі Киншасадан кейінгі екінші ірі қала деп саналады, Любумбаши, Кисангани және Канангадан алда, бірақ оның нақты халқы белгісіз. 2010 жылғы ЦРУ Дүниежүзілік фактілер кітабы бойынша халық саны 1,480,000-ға дейін, ал 2008 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының бағалауынша 3,500,000-ға дейін бағаланған. Мбуджи Маи Луба аймағында, Мбуджи Маи өзенінің жағасында орналасқан. Мбуджи Маи атауы жергілікті тіл – Tshiluba-дан шыққан және "Ешкі суы" деп аударылады, бұл атау аймақтағы ешкілердің көптігінен туындаған. Халық саны көп болғанына қарамастан, қала шалқары орналасқан, айналасындағы провинциялармен немесе Киншаса мен Любумбашимен байланысы шамалы. Дегенмен, Мбуджи Маи Конгодағы өнеркәсіптік алмаз өндірудің дәстүрлі орталығы болып табылады, ол әлемдегі ең ірі белгілі кен орындарының бірінің үстінде жатыр. Әуе қатынасы Мбуджи Маи әуежайы арқылы қамтамасыз етіледі.

Аумақтық ұйым

Мбуджи-Маи бес коммунадан (қалалық округтерден) тұрады, олардың әрқайсысын бургомистр басқарады: Бипемба, Дибинди, Диулу, Канши және Муя. Бұл коммунаға бөліну 1968 жылғы 4 наурыздағы Ішкі істер министрінің № 83 бұйрығымен күшіне енген.

Тәуелсіздікке дейінгі кезең

Мбуджи-Маи қаласы қазір орналасқан аймақта бұрын Бакуанга руына тиесілі жерлердегі ауылдар шоғырланған болатын. Алмаздар алғаш рет 1907 жылы табылды, бірақ оның нағыз құндылығы 1913 жылға дейін анықталмады. Осы жайттан кейін, аймақта шахтерлер мен «Société minière de Bakwanga» (MIBA) компаниясының қызметкерлерін орналастыруға арналған кеншілер лагері салынды. Сол кезде Бакуанга деп аталған жас қала тез өсті, бірақ MIBA компаниясының қатаң жоспарлауының арқасында, қауым еңбек лагерьлеріне, кен өндіру аймақтарына және тұрғын үйлерге бөлінді. Қаланың өсуі қарқынды болған жоқ, және жоспарлау аймақтың жалпы халық орталығы ретінде дамуына емес, кен өндіру компаниясының қажеттіліктерін ескере отырып жасалды. Шындығында, компанияның алмаз қорларын ұрлаудан қорқып, MIBA аймақта құрылыс салуды белсенді түрде шектеді және аймаққа кіретін және шығатын адамдарды қатаң бақылады. Аймақтағы әрбір адамға сол жерде болуға рұқсат беретін арнайы құжат және тұрғындарды тіркеу пунктінде тіркелу қажет болды, бұл аймақта бекініп қалған тұруды дерлік мүмкін емес етті. Кеншілік компаниясынан басқа экономикалық белсенділік шектеулі болды, тіпті егіншілік те аз дамыған еді, ал қаланың халқы 1950 жылдардың соңында шамамен 39 830 адамды құрады. Қаланың өсуімен бірге, инфрақұрылымдық қажеттіліктерге жолдар, коммуналдық қызметтер және ауруханаларға инвестиция қажет болды. Бірнеше бастауыш мектептер жұмысшылар үшін ашылса да, тәуелсіздікке дейін жергілікті халыққа жоғары білім беру мүмкіндігі болмады. Қала алмаз кен орындарының үстіне салынған, және қаланың бельгиялық экономикалық мүдделердің қатаң бақылауындағы компаниялық қала ретіндегі беделі оның таза әрі тәртіпті болуын қамтамасыз етті, бірақ сонымен бірге қаланың ғимараттары мен үйлері, тіпті MIBA басшыларының үйлері де алмазға қол жеткізу үшін бұзылып жатты. Бұл қуаныш ұзаққа соқпады, өйткені орталық үкіметтің «Armée Nationale Congolaise» (ANC) әскерлері қаланы басып алып, 1961 жылдың желтоқсанында Калонжиді тұтқындады. Ол тұтқындалған түрмеден қашып шыққаннан кейін, қысқа мерзімге өз үкіметін қайта құрды. 1962 жылдың жазында тәуелсіз мемлекетке екінші шабуыл жасалды, ANC үкіметтік әскерлері қала сыртындағы нашар қаруланған тайпалармен шайқасты. Калонжи 1962 жылдың 4 қазанында ANC күштері Бакуанганы қайта басып алғанда қайтадан тұтқындалды, бұл аймақтың тәуелсіздігіне нүкте қойды. Бөлініс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Бакуанга жергілікті өзеннің атымен Мбуджи-Маи деп аталды, бұл луба этносының ішкі татулығын нығайту мақсатында жасалды.

Жонас Нземба

1980 және 1990 жылдары Заир мен Мобуту Мбуджи-Маиге көңіл бөлмеді, жолдар, мектептер немесе ауруханалар салуға жақынға да келмеді. Саяси вакуумда МИБА белсенділік танытты. Федералды үкіметтің орнына МИБА аймаққа жолдарды жөндеу, әскерлерге жалақы төлеу және өз электр стансасы арқылы қалаға су мен электр энергиясын жеткізуге көп инвестиция жасады. Компания жылына 5-6 миллион долларлық әлеуметтік қор құрды, бұл оның жылдық бюджетінің шамамен 8 пайызын құрады. Бұл қаржы инфрақұрылымды жаңартуға және жаңа университетті қаржыландыруға бағытталды. Инвестициялар мен ең ірі жұмыс беруші ретіндегі беделі МИБА-ның бас директоры Джонас Мукамба Кадиата Нзембаны аймақтағы ең ықпалды тұлғалардың біріне, ал Мбуджи-Маидің де-факто губернаторына айналдырды. 1986 жылы Мобуту тағайындаған Нземба Мобутудың «Революцияның халықтық қозғалысы» (MPR) партиясындағы маңызды тұлғалардың бірі саналды, бірақ ол өзін танымал жергілікті саяси қайраткер Этьен Чисекедидің және Мобутудың ең ірі саяси оппозициясының «бауыры» деп атады. Нземба 1990 жылдардың басында аймақтық экономикалық даму тобы – «Касаи Шығысының экономикалық даму конференциясы» (CDEKO) құрушы ретінде танылды. Нземба МИБА мен жергілікті католик шіркеуі бірлесіп ұйымдастырған Касаи университетінің құрылуына да қолдау көрсетті, ал бұл университет CDEKO-ның негізгі орталығына айналды. Жаңа ұйым Мбуджи-Маиде экономикалық өсімді серпіліске шығарды, қала маңындағы жаңа ауыл шаруашылығы мен сыра өндірісінің дамуына көмектесті және жергілікті әуе компаниясы «Wetrafa»-ны іске қосты.

Азаматтық соғыс

Бірінші Конго соғысы басталғанда Нземба бастапқыда Мобуту жағына шығып, Лоран-Дезире Кабила басқарған көтерілісшілерге қарсы тұрды, бірақ Кабиланың Конгоны азат етуге арналған демократиялық күштер одағы (AFDL немесе ADFLC) қалаға жақындағанда Нземба жылдам түрде жақындығын өзгертті. 1997 жылдың 4 сәуірінде қала көтерілісшілердің бақылауына өткен кезде, екі тараптан да жасалған қарақшылық қалаға, әсіресе MIBA-ның кен өндіру операцияларына ауыр соққы берді. Нземба Гомаға да шақырылды, онда Кабила оны бірнеше күн қамауда ұстады, бұл оның отбасын газеттерде оның қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтарын жариялап, жарнама беруге мәжбүр етті. Нземба көп ұзамай босатылды, бірақ MIBA Кабиланың соғысына "ерікті үлестер" түрінде көмек көрсетуге кірісті, 1997 және 1998 жылдары шамамен 5,5 миллион доллар көлемінде.

ХХІ ғасырдың басында

2019 жылға қарай кейбір тұрғындар жергілікті өзендерден су алып, холера сияқты су арқылы жұғатын аурулардың жергілікті ошақтарының пайда болуына себеп болды. 2020 жылы Конго Демократиялық Республикасы үкіметі кем дегенде 26,2 миллион долларға бағаланатын ауыз суды жақсарту жобасын бастады. Бұл инвестицияның көмектесуі күтілді, бірақ қаланың су дағдарысын толық шешуге жеткіліксіз болары болжамдалды. Жұмысты жүзеге асырып жатқан Pan China компаниясы қаланың су сорғы станциясын жаңартуды, тарату желісін кеңейтуді, су мұнараларын салуды, сондай-ақ есептегіштер мен әкімшілік ғимараттарды құрылысын жүргізеді.

Алмаз өндіру және контрабанда

Коммерциялық орталық ретінде Мбуджи-Маи Конгодағы алмаз өндірудің, іріктеудің және өндірістің басым бөлігін қамтамасыз етеді. "Société minière de Bakwanga" және "Diamant International" компаниялары аймақтағы ең ірі алмаз өндірушілер болып табылады. Қала әрқашан әлемдік алмаз өндірісінің маңызды көзі болған және тәуелсіздік алғаннан кейін де бұл өзгермеді, сондай-ақ алмаз контрабандасының көп жылдық дәстүрі де сақталды. Бірақ тәуелсіздік алғаннан кейін, үкіметтің алмаз контрабандасын бақылау қабілеті тез жойылды және алмаз контрабандасы күрт өсті. CDC тергеу жүргізіп, түрмедегі адам саны қалыпты сыйымдылықтан 6 есе асып түскенін анықтады, нәтижесінде әрбір тұтқынға камерада өте тар орын берілді. Тұтқындардың шамамен жартысы нашар тамақтандырылды. Бұл жағдайларға, нашар желдетілуі, күн сәулесінің жетіспеуі және туберкулезді тексерудің болмауы қосылғанда, туберкулездің жылдар бойы таралуына жағдай жасады. 2002 жылы Amnesty International Мбуджи-Маи алмаз кен орындарында ондаған адамның атылып өлтіргені туралы есеп жариялады, көптеген құрбандардың заңсыз кен өндірумен айналысқандары күдіктелді. Бұл кісі өлтірулерге қатысты ешбір мемлекеттік агент жауапкершілікке тартылмады. Кедейлік MIBA алмаз кен орындарына заңсыз кеншілерді тартады, онда оларды атып өлтіруі немесе жағдайы нашар бөлмелерде ұстауы мүмкін.

Климат

Көппен-Гейгер климаттық жіктеу жүйесі оның климатын тропикалық ылғалды және құрғақ (Aw) деп сипаттайды.