Кіріспе

Чжэн әміршісі (757–701 б.з.д.) – ежелгі Қытайдың Көктем және Күз дәуірінде Чжэн мемлекетін билеген үшінші билеуші. Оның тегі – Цзи (姬), есімі – Ушэн (寤生), яғни "қиын босанған", жамбаспен туылғанды білдіреді. 743 жылы ол Чжэннің әміршісі болды, кейін оған қарсы көтеріліс жасаған кіші інісі Гуншу Дуаньды жеңді. Әмірші Чжуан Чжоу патшасының атынан Ронг тайпаларына және басқа Чжоу мемлекеттеріне қарсы әскери науқандар жүргізді. Кейінгі ғалымдар оны басқаруда Макиавеллилік көзқарасқа ие болған деп санайды.

Ерте өмір және билікке көтерілу

Екі ұлының тұңғышы болып туған және таққа дайындалған Чжэннің анасы, оның екінші ұлын артық жақсы көреді, себебі Чжэн туғанда ол өте қиын жағдайдан өтті. Анасының қарсылығына қарамастан, герцог Чжэн герцогтыққа билікке келгенде, анасы Гонгшу Дуанды билікке жеткізу үшін жоспар құра бастады. Бірінші кезекте, ол Чжэннен Гонгшу Дуанға Дуан қаласын иелік ретінде беруін сұрады. Дуан сол кезде Чжэн мемлекетінің екінші ірі қаласы болды және маңызды бекініс еді. Чжэн бұл жерді беруге өте тартынды, тіпті сарайдағы кеңесшілері де оны осы ұсыныстан бас тартуға көндіруге тырысты, бірақ анасына деген құрметтің қысымынан ол келісім берді. Анасы жоспарының дұрыс жүзеге асып жатқанын көріп, Дуанды қабырғалар салуға, қару-жарақ жинауға және көтерілісшілерге жалдамалы әскерлерді тартуға шақырды. Көп ұзамай осы жаңалықтар астанаға жетті, және бәрі не боларын түсінді. Чжэннің министрлері дереу патшаға хабар жеткізіп, Дуанды Гонгшудан қайтарып алуға асығуға кеңес берді. Бірақ Чжэн бұл ұсыныстарды қабылдамады, Гонгшу Дуанда ешқандай кінәлік көре алмағанын, төңкеріс жасағанына дәлелдеудің жоқ екенін айтты, оның тек шекараны нығайтып жатқанын ғана жоққа шығарды. Сонымен қатар, Гонгшу Дуан – өзінің інісі екенін, сондықтан оған қарсы қару көтеруге болмайтынын мәлімдеді. Біраз уақыттан кейін Чжэн патша дипломатиялық мәселелермен айналысу үшін герцогтығын Луоянға тастап кетті. Анасы Дуанға хат жазып, дереу көтеріліс жасауға бұйрық берді, сонда ол астана қақпаларын оған ашатынын уәделеді. Гонгшу Дуан герцог Чжэнге қарсы көтерілді, көп ұзамай ол астана қабырғаларының алдында болды. Чжэннің тағдыры шешілгендей көрінді. 722 жылдың жазында герцог Чжуан Гонгшу Дуанды Ян шайқасында (қазіргі Янлинг округінің солтүстігінде) жеңді. Бесінші айдың 23-і күні Гонгшу Дуан Гонға қашып кетті.

Ереже

Алайда, Чжэн әскері Дуаньді басып алғаны туралы хабар келді, бұл баршаны таң қалдырды. Герцог Чжэн төңкеріс болатынын білген соң, тұзақ құрды, соның салдарынан анасы мен бауыры тұзаққа түсті. Әскерінің рухы құлдырап, қашар жолы болмаған Гоншу Дуань өз-өзіне қол жұмсады. Бұл жаңалықты естіген Чжэн бауырының денесін көруге асығып, көп жылап: "Гоншу Дуань, сен ағаңның сені әрқашан кешіретінін білдің емес пе? Неліктен осы жағдайға келдің?" деді. Әрине, шын мәнінде Чжэннің мұндай мейірімділігі болған жоқ, ол тек көрініс үшін жасады. Көтерілісті басып, анасын қатаң қамауға алып, "Біз жер астында қайта кездесеміз!" деді. Бірақ, халықтың оған наразылығы күшейген соң, ол өзінің және анасының сарайларын байланыстыратын туннель қазып, екеуі сол жерде кездесіп, дауды тоқтатты. Чжоу патшасы Пин оны сол жақ кеңесшісі етіп тағайындады. Пин патша қайтыс болғаннан кейін, одан кейінгі патша Хуан оны қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Осы әрекетке наразы болған Чжуан герцогы Хуан патшамен кездесуге бас тартты. 707 жылға қарай Хуан патша Чжуан герцогына қарсы одақ құрып, шайқас Чжэннің жеңісімен аяқталды. Чжуан герцогының әскері патшаны жеңіп, Хуан патшаның иығына жебемен жарақат келтіріп, Чжоу әулетінің беделін одан әрі төмендетті. Оның қайтысынан кейін ұлдары 701–680 жылдар аралығында Чжэннің басшылығы үшін ұзақ соғыс жүргізді.

Мұрагерлік

Герцог Чжуанның 11 ұлы болды, олардың ішінде Ху, Ту, Мен және И есімділері ең танымал болды. Ху мұрагер болып, бастапқыда Чжэннің герцогы Чжао атанды, бірақ көп ұзамай Сунның герцогы Чжуан Чжэннің мұрагерлік мәселесіне араласып, Чжэннің министрі Цзи Цзу герцог Чжаоны елден қуғызды және Туды Чжэннің герцогы Ли етіп тағайындады. Мен мен И де қашып кетті. Герцог Ли де Цзи Цзуға қарсы жасаған сәтілдік жорысынан кейін, оның бақылауында сезінгендіктен, елден қуылды, ал герцог Чжао қайта орнатылды. Алайда, 3 жыл өткен соң, Менмен дос болған және герцог Чжао ұнамайтын вице-министр Гао Куми, Цзи Цзу жоқта герцог Чжаоны өлтіріп, оның орнына Менді билеуші етіп қойды, бірақ Цзи Цзудың мәртебесі өзгерген жоқ. Бір жылдан соң Ци князі Сян, атақ-даңққа құмарлықпен, Мен мен Гао Кумиді Шоузиге шақырып, оларды өлтірді. Цзи Цзу И-ді герцог етіп тағайындады және Чумен одақтасуға уәде берді, ал қуғынға түскен герцог Ли де өзінің билігін қайтаруды жоспарлады. 17 жылдан кейін герцог Ли, Ци әскерлерімен И-ді жеңіп, оның екі ұлын өлтіріп, билікті қайта иеленді (б.з.д. 680 ж.). Кейінгі Чжэн княздарының барлығы герцог Лидің ұрпақтары болды.