Кіріспе

Американдық авиатор Фрэнк Монро Хоукс (28 наурыз 1897 – 23 тамыз 1938) – Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ Әуе күштерінде ұшқыш болған. 1920- және 1930-жылдары рекордтарды жаңартатын авиатор ретінде танымал болды. Texaco компаниясының қолдауымен ұшқан ұшақтарында АҚШ және Еуропа бойынша 214 рекорд орнатты. Көптеп БАҚ-та жарияланып, үнемі "көңілдің тоғысында" болған Хокс 1937 жылғы "Сырлы ұшқыш" фильмінде "әлемдегі ең жылдам ұшқыш" деп танылды. Сол кездегі кең таралған сөз: "Поштамен жіберме, Хоукс арқылы жібер". Ұшқыш мансабынан кейін, 1938 жылы тәжірибелік ұшақ ұшып бара жатып қаза тапты.

Алғашқы жылдар

1897 жылдың 28 наурызында Айова штатының Маршаллтаун қаласында дүниеге келген Хокс, актер ата-анасы актерлік труппаға қосылып, Миннесота штары бойынша гастрольдік сапарға шыққанға дейін бастауыш мектепте оқыған. Хокс ата-анасының қойылымдары кезінде жас актерлердің рөлдерін сомдаған, бірақ отбасы Калифорнияға қоныс аударған соң, формальды білімін жалғастырып, 1916 жылы Лонг-Бич қаласындағы орта мектепті бітірген. Ұшудың қызығымен алғаш рет танысқан кезде Хокс жергілікті Лонг-Бич әуежайының иелері, Кристофферсон ағайындыларын, газетке жарияланған мақаланың орнына өзіне тегін ұшу мүмкіндігін беруге көндірген. Ол иелерге оқушының әсері ұшуға қызығушылықты арттыратынын және әуежай бизнесіне пайда әкелетінін жеткізген. Бұл жоспар сәтті аяқталды және Хокс бірнеше ойын-сауық ұшуларын жүзеге асырды. Калифорния университетіне түскеннен кейін, ол бірінші курс студенттерінің футбол командасында жартылай қорғаушы болып ойнады, содан кейін 1917 жылы соғыс жарияланғанда әскерге қатарына қосылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Хокс авиация бөлімінде ұшқыш болу ниетімен АҚШ армиясына қосылды. Жас әскери авиатор атағын және Сигнал офицерлерінің резервтік корпусында екінші лейтенант шені алғаннан кейін, Хокс Техас штатының Даллас Лав Филд әуежайында ұшу нұсқаушысы болды, бірінші лейтенант шеніне көтерілді, ал кейін Сан-Антониодағы АҚШ армиясының Әуе қызметінің Брукс Филд әуежайында ұшуға жауапты офицердің көмекшісі болып тағайындалды. Бір инцидент, қазаға жақын болған, ол Хокс пен лейтенант Венделл Брукли Сан-Антонио футбол стадионының үстінде ортада соқтығысқанда болды. Екі ұшқыш та Бірлескен соғыс жұмыстары науқанына қолдау көрсету мақсатында шабыттандыратын әуе көрсетілімін ұйымдастырғанда ұшақтары біріне-бірі түсіп қалды, бірақ олар зақымдалған ұшақтарын жерге қондырып, қауіпті ұшу заңбұзушылығы үшін сөгіс алды. Екі ұшқыш та бір аптаға қамауға алынды. 1919 жылы әскери қызметтен шыққан Хокс АҚШ Әуе күштерінің резервінде капитан болды. Соғыстан кейінгі жылдары ол АҚШ және Мексикада әуедегі жартас шабуылдарымен айналысты. Хокс әуе көрмелеріндегі өнерлерімен де танымал болды және 1920 жылдың 28 желтоқсанында 23 жасар Амелия Эрхартты Лос-Анджелестегі штаттық жәрмеңкеде алғашқы рейсіне алып шықты. Эрхарттың әкесі бұл рейс үшін 10 минуттық "ұшуға" 10 доллар төледі.

Ұшқышы ретінде танымал болу

Хоукс Gates Flying Circus-қа қосылғаннан кейін көпшілік назарына түсе бастады және 1921 жылы ұшу кезінде отынмен толықтырудың алғашқы көрсетіліміне қатысты. Эрл Догерти өзінің JN4D Jenny ұшағымен 24 сағат бойы ауада қалуға қабілетті екені жарияланды. Хоукс өзінің Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Standard J 1 оқу ұшағын алып, Уэсли Мэймен бірге Калифорнияның Лонг-Бич қаласының үстінен айнала бастады. Мэй бес галлондық бензин канистрасын алып, Эрлдің ұшағына өтіп, бензинды Jenny ұшағының баккіне құйды. 1922 жылдың 7 мамырында Хоукс өзінің кішкентай Standard екіұшағын Мексиканың Веракрус штатындағы Халапа қаласындағы Жалапено стадионының аумағына қондырды, бұл салтанатты шараның ашылуының бір бөлігі болды. 1924 жылы Хоукс Compañía Mexicana de Aviación компаниясына пилот ретінде жұмысқа қабылданды, ол арнайы чартерлік рейстерді орындады. Ол Standard J 1 екі орындық ұшағын бес орындық жолаушыларға арналған қызметке бейімдеді. Мексикада болғанда, Хоукс Тампико маңындағы үлкен ранчо мен жылжымайтын мүлікті басқарды, өзінің ұшағын Мексика қаласына және кері жолға жұмыстарды орындау үшін пайдаланды, мысалы Тампико маңындағы мұнай компанияларына жалақы жеткізіп берді. 1927 жылға қарай Хоукс пилот ретінде өмір сүруін жалғастырды, бірақ әйелінен алған ақшаға ол "Сан-Диего рухы" деп атаған Mahoney Ryan B 1 Brougham (NC3009) ұшағын сатып алды.

Рекордтық ұшулар

Хоукс өзін-өзі насихаттау арқылы қол жеткізген даңқ Максвелл Хаус кофе компаниясымен келісімшартқа әкелді және олардың қолдауымен ол 1927 жылы Вашингтон штатының Спокан қаласында өткен Ұлттық әуе жарыстарына қатысты. Онда, енді "Мисс Максвелл Хаус" деп аталған ұшақ, Детройт Ньюс әуе көлігінің жылдамдық және тиімділік жүлдесі бойынша жылдамдық бойынша бірінші орын алды. Сонымен қатар, 1927 жылдың 5 желтоқсанында Техас компаниясы (Texaco) Хоксты авиация өнімдерін сату үшін суперинтендант ретінде өз авиация бөлімін басқаруға шақырды. 1928 жылдың қаңтарында арнайы жасалған Ford Trimotor (NC3443) – "Texaco One" жеткізілді және Хокс компанияны АҚШ және шетелде жарнамалау үшін жіберілді, бастапқыда Техас делегациясын Хьюстоннан Мексика қаласына және кері бағытта ұшырды. Бұл АҚШ-тан Мексикаға жасалған алғашқы жақсы ниетпен саудалық байланысты кеңейту сапары болды және американдық және мексикалық газеттерде кеңінен жарияланды. Осы жылдың соңында Хокс ұлттық жақсы ниет сапарына шықты, 150-ден астам қаланы аралап, шамамен 82076 км (51000 миль) қашықтықты басып өтті. "Texaco One" ұшағын 500 мың адам көрді деп есептеледі. Ол өзінің "Жылдамдық" атты автобиографиясында сапар туралы былай деп жазды: "Сапар барысында мен 175 қалаға барып, 7200 жолаушыны тасыдым және 56000 шақырымнан астам қашықтықты ұштым. Бәрі де ұшақ пен жолаушыларға ешқандай зардап келтірмей орындалды". Ол Калифорния штатының Бербанк қаласындағы Lockheed зауытынан Нью-Йоркке 18 сағат 21 минутта ұшты. 1930 жылдың 17 қаңтарында Флорида штатының Вест Палм-Бич қаласында Хокс суы мол даладан ұшуға тырысқанда ұшақ апатқа ұшырады, нәтижесінде "Texaco Five" атты ұшақ үш тоқтатылған ұшаққа соқтығысып, қирады. Хокс ешқандай жарақатсыз құтылды.

Ұшу

1930 жылы Хоукс «Тексаконы» планерлердің тиімділігін көрсетуге арналған сынақ ұшуды қолдауға көндірді. Бұл кезде АҚШ Әскери Әуе күштерінің резервтегі офицері болған Хоукс планерлердің әскери маңызын болжады. Үкімет тарапынан қолдаудың болмауына және тәжірибелі планер ұшқыштарының сындық пікірлеріне қарамастан, Хоукс құрлықты көлденең кесіп өтетін ұшу жоспарын жасады. Тиісті атауымен «Тексако Игллет» – Р. Э. және Уоллес Франклин жасаған, 15 метрлік қанат кеңдігі бар, арнайы жасалған планер еді. Сағатына 125 миль жылдамдыққа жету үшін жобаланған, ол екі тараптан байланысқа мүмкіндік беретін радио және телефонмен жабдықталған. Сүйреуші ұшақ – «Texaco 7» аталған «Waco ASO» бипланы, оны «Texaco» компаниясының ішкі сату бөлімінің қызметкері Дж. Д. «Дюк» Джерниган басқарды. 1930 жылдың 30 наурызында Сан-Диегодан ұшып шыққан ұшу, 152 метрлік сүйреу арқанымен Хоукске байланысты болды. Ұшудың жалпы уақыты сегіз күн алса, нақты ұшу уақыты 44 сағат 10 минутты құрады. Хоукс сонымен қатар маршрут бойындағы көптеген қалалар мен елді мекендерде 10 сағат бойы планермен әдемі әуе көрсетілімдерін өткізді. Барлық болжамдалған қиындықтарды, тіпті неміс планер ұшқыштары ұшуға қауіп төндіреді деп қорқып келген Роки тауларын да жеңіп, тек сирек турбуленттіліктерге тап болды. 1930 жылдың 6 сәуірінде Нью-Йоркке жеткен Хоукс ұзақ қашықтыққа планерді сүйреудің мүмкіндігін нақты дәлелдеді.

Тексако 13

1930 жылы Хокс Техаконың жоғалған "Texaco Five" ұшағын революциялық жаңа жарыс ұшағымен – 1929 жылғы Ұлттық әуе жарыстарында таныстырылған Travel Air Type R Mystery Ship ұшағымен алмастыруды ұсынды. Ол жарыстарда көрсеткен жоғары жылдамдығы арқасында АҚШ армиясы мен теңіз күштерінің ең соңғы ұшақтарын озып кеткен болатын. "Texaco 13" (NR1313) құрылысын қадағалап жүрген кезде Хокс сынақ ұшуы барысында қозғалтқышы істен шығып, апатқа ұшырады. "Texaco 13" ұшағын қайтаруға тырысқан Хокс, зауыт алаңының шетіндегі телефон сымдарына соқтығысты. Ұшақ мұрнымен жерге құлап, аударылып қалды. 1930 жылдың жазында ұшақ жөнделіп, Хокс АҚШ бойынша бірқатар көрмелік және рекордтық ұшулар жасады. Олардың ішінде 1930 жылдың 13 тамызында батыстан шығысқа қарайғы жаңа трансконтиненталдық рекорд – 12 сағат 25 минут 3 секунд көрсетілді, сол кезге дейін бұл ең жылдам көрсеткіш болатын. Хокс ұшқан Travel Air Type R ұшағы осы сериядағы бес ұшақтың төртіншісі еді. Ол ұзын қашықтыққа арналған жарыстарға бейімделген, ұзын қанаттары мен толық құралдар жинағымен жабдықталған, бұл оны серияның қалған ұшақтарынан ерекшелендірді. Хокс "Texaco 13" ұшағымен 1930 жылдың 1 қыркүйегінде Ұлттық әуе жарыстарында өткен Томпсон Трофи жарысына "жарысқа арналған қанаттармен" (зауытта орнатылған қысқа қанатты қанаттар жұбы) қатысты. Үшінші айналымда қозғалтқыш толық қуатта жұмыс ілемей бастағандықтан, ол жарыстан шықты. Кейіннен газ бак қақпағының үстіне жабыстырылған маскалау таспасы (аэродинамикалық жақсарту үшін) қысымның төмендеуіне себеп болғаны анықталды. Хокс өзінің рекордтық ұшуларына байланысты жиналған БАҚ назарын авиацияны насихаттау үшін пайдаланды, әсіресе жылдам курьерлік әуе қызметінің мүмкіндігін көрсетті. 1930 жылдың 7 қазанында Филадельфиядағы Әлемдік серияның соңғы ойыны аяқталғаннан кейін Хокс Куинстің Норт-Бич қаласына ұшып, ойын суреттерін сол кездегі телеграфтан гөрі 20 минут ертерек жеткізіп берді. Оның әрбір танымал ұшуы заманауи әуе саяхатының жылдамдығы мен қауіпсіздігін көрсетті. Оның өмірбаяны "Жылдамдық" 1930 жылы жарық көрді, онда оның өмірі мен авиациялық мансабы туралы айтылған. Кітап жақсы жазылған және өте танымал болды (қазірге дейін ізделіп отыр). 1931 жылы Еуропа бойынша 32187 км-лік достық сапарында Хокс 12 елде 55 қалааралық рекорд орнатты. 1931 жылдың соңында Еуропадан оралғаннан кейін, ол "Texaco 13" ұшағымен 1932 жылдың 16 сәуіріне дейін АҚШ-та 130-дан астам нүктеден нүктеге рекорд орнатуын жалғастырды, сол күні ұшақ ауыр апатқа ұшырады.

Басқа жазбалар

1932 жылдың маусым айында Хоукс АҚШ Әуе корпусы резервінен шығып, комиссиясын АҚШ Әскери-теңіз резервінің лейтенант-командирімен алмастырды. Texaco компаниясы "Texaco 13" ұшағының орнын алмастыру үшін алғашқы Northrop Gamma 2A ұшағын сатып алды. Бұл жаңа ұшақ Gamma сериясының тұңғыш өкілі болды және Хоукс үшін арнайы жасалған, сол кездегі жаңа Sperry автоматты пилотымен жабдықталған еді. Бұл жылдам, толығымен металлдан жасалған почта және жүк тасымалдауға арналған ұшақ 14 цилиндрлі Wright Whirlwind екі қатарлы, ауамен салқындатылатын радиалды қозғалтқышпен жабдықталған және бастапқыда "Texaco 11" деп аталған. Кейіннен Хоукс Сиу үнді тайпасы тарапынан басшы ретінде құрметтелгеннен кейін, ұшақтың аты "Sky Chief" деп өзгертілді. "Texaco Sky Chief" барлық Northrop Gamma ұшақтарымен байланысты болды және Texaco компаниясының премиум класты бензинінің атауы ретінде қабылданды. Хоукс жаңа ұшағында рекордтарды орнатуын жалғастырды, ал 1933 жылдың 2 маусымында "Texaco Sky Chief" ұшағымен батыстан шығысқа қарайғы континенттік әуе жылдамдығы бойынша рекорд орнатты – Лос-Анджелестен Бруклин, Нью-Йорктегі Флойд Беннет Филд әуежайына 13 сағат 26 минут 15 секундта, орташа жылдамдығымен ұшты. Жаңа қалааралық жылдамдық рекордтарын тізбесін орнатқаннан кейін, Хоукс 1935 жылы Texaco компаниясынан кетіп, бірақ авиациялық кеңесші және сынаушы-демонстрациялық ұшқыш ретінде жұмысын жалғастырды. Northrop оны бастапқы Gamma 2A ұшағының модификациясы – Gamma 2E шабуылдық бомбалаушысын ұшуға шақырды. Ол ұшақты Аргентина Әскери-теңіз күштеріне көрсетті және жаңа үлгінің қашықтығына қабілеттілігін көрсету арқылы Буэнос-Айрестен Лос-Анджелесқа дейін үш күнде 8090 миль (13020 км) қашықтықты ұшып өтті. 1935 жылдың 3 мамырында, Northrop компаниясының бас сынақ ұшқышы Гейдж Х. Ирвингтің қанаттас серігі ретінде, Хоукс Лос-Анджелеске жол тартқанда 10 қалааралық жылдамдық рекордтарын бұзды, нәтижесінде 51 Gamma 2E шабуылдық ұшағына тапсырыс берілді.

Өзінің ұшағын жобалау

1936 жылы Хоукс Гранвилл ағайындарының бас инженері Хауэлл В. "Питт" Миллерге өз дизайны бойынша жарыс ұшағы жасауды ұсынды. Хоукс "Груен" сағат компаниясынан демеушілік алып, ұшақты "Time Flies" деп атады. Hawks Miller HM 1 конструкциясы ағымдағы сызықтармен ерекшеленді, соның ішінде кабинаны "жасыру" сияқты ерекшелік болды – қисайған желдеткіштік шыны қоршауы фюзеляждың үстіңгі бөлігіне сәйкес келіп, ұшып көтерілу және қону кезінде кеңейтілді, ал ұшу кезінде жиырылды, ұшқыштың орны төмендетілді және желдеткіштік шыны фюзеляжбен тегіс болды. 1936 жылдың 18 қазанында алғашқы ұшудан кейін, Хоукс 1937 жылдың 13 сәуірінде "Time Flies" ұшағымен Коннектикут штатының Хартфорд қаласынан Флорида штатының Майами қаласына 4 сағат 55 минутта жетті. Қаржы тапшылығына байланысты Хоукс ұшақты қайта жасамауға шешім қабылдады, ол Tri American Aviation компаниясына сатылды, онда Миллер ұшақты екі орындыққа айналдырып, Миллер HM 2 деп атады, кейін MAC 1 және Әскери ұшақ HM 1 деп өзгертіп, оны жылдам шабуыл/бақылау ұшағына айналдырды. Ұшақ жаңа конфигурациясында сәттілікке жете алмады, ал жалғыз данасы апатта қирағаннан кейін жоба тоқтатылды.

Танымал мәдениет

Өзінің авиациялық мансабы бойында Хокс үнемі жаңалықтарда болды және Джимми Дулиттл, Амелия Эрхарт, Чарльз Линдберг және Эдди Риккенбэкер сияқты басқа да танымал авиаторлармен байланысты болды, олардың барлығы жеке достары еді. Замандас авиаторлардың ішінде, Александр П. де Северскийді есептемегенде, Хокс өзінің "ас" ұшқыш ретіндегі бейнесін көптеген жарнамалық жобалар арқылы ең көп пайдаланды. Хокс бейнесін көрсететін көптеген жарнамалардың (көбінесе тақырыптың үстінде "Капитан Фрэнк Хоукс" деп, кейде есімсіз "Метеор Адам" деп аталатын) қатарында, ол Post Cereals компаниясының белгілі өкілі болды, газет комикстерінде және балаларға арналған оқиғалар кітаптарында пайда болды. "Air Hawks" және "Sky Patrol" жанкүйерлер клубы арқылы Хокс жас балалардың сүйіктісі болды. Хокс сонымен қатар көптеген мәселелерде де белсенділік танытты; 1931 жылы Оклахомадағы құрғақшылықтан зардап шеккендерге көмектесу үшін Қызыл Крест үшін қаржы жинау науқанында ол белгілі юморист Уилл Роджерстің рейсіне қатысты. Роджерспен бірге саяхат жасағанда олар дос болып, юморист Хоукстің табиғи актерлік қабілетін байқап, оны өзінің халықтық өнеріне шақырды. Хокс ұзақ жылдар бойы радиода сүретілген "Хок трайлы" сериалы, Klondike (1932) фильміндегі басты рөл және The Mysterious Pilot (1937) фильміндегі жетекші актерлік рөл арқылы ойын-сауық саласында белсендірек болды. Көлемді жазушы, ол 1936 жылы "Әрбір ұшқышқа бір рет" атты екінші кітабын және көптеген мақалаларын жариялады, әрқашан авиацияны насияттады.

Өлім

1937 жылы Хокс әуе жарыстарынан зейнетке шыққандығын жариялады және Gwinn Aircar компаниясына сатудан жауапты вице-президент ретінде қосылды. Ол АҚШ-ты аралап, жаңа "қауіпсіздік" ұшағы – Gwinn Aircar-да ұшу көрсетулерін өткізді. 1938 жылы Хокс Gwinn Aircar компаниясының вице-президенті және өндіріс менеджері болып тіркелді. Бірнеше жыл бұрын достарына "Мен ұшақта өлемін деп ойлаймын" деген Хокс 1938 жылы Нью-Йорк штатының Шығыс Аврора қаласынан тыс жерде апатқа ұшыраған Gwinn Aircar ұшағымен ұшып бара жатып қаза тапты. Time журналы 1938 жылдың 5 қыркүйегінде былай хабарлады:

Өткен аптада Фрэнк Хокс Нью-Йорк штатының Шығыс Аврора қаласына спортшы Дж. Хазард Кэмпбеллге өзінің ұшағын көрсету үшін барды. Ол сағат 17:00 шамасында жақын жердегі поместьедегі поло алаңына қонды, ұшақтан түсіп, Кэмпбелл және бірнеше досымен сөйлесті. Содан кейін ол және Кэмпбелл ұшып, қоршауды асып өтті, екі биік ағаш арасынан өтіп, көзден жоғалды. Содан кейін қатты жарылыс болды, от шықты, үнсіздік орнады. Үрейленген топ поло алаңынан жарты шақырымдай қашықтыққа жүгірді. Олар жарылған қирандылардан Фрэнк Хоксті, ал жанарған қанаттың астынан Кэмпбеллді алып шықты – екеуі де қаза тапты. Жерге түспейтін ұшақ жоғарыдағы телефон сымдарына шағылысып құлады. Хокстің қаза болған Gwinn Aircar ұшағының моделін жасау туралы мақала және жоспарлары 1938 жылдың қараша айындағы Flying Aces журналында Хоксқа арнап жарияланды.

Мұра

Нью-Йорк қаласының Америкалық Легион Әуе қызметі 501-ші бөлімінен табысталған Франк М. Хокс естелік сыйлығы авиация саласындағы елеулі жетістіктерді мойындады. Хуан Триппе және Уильям (Билл) Пауэлл Лир бұл сыйлықтың бұрынғы иегерлері болған.