Владіслав Татаркевич: Польський філософ та його життя

Кіріспе

Польша философы (1886–1980) Владислав Татаркевич (; 3 сәуір 1886 – 4 сәуір 1980) – поляк философы, философия тарихшысы, өнер тарихшысы, эстетикалық және этикалық ілімдерді зерттеуші.

Ерте өмір және білім

Татаркевич жоғары білімін Варшава университетінде бастады. 1905 жылы Ресей империясының билігі оны жапқаннан кейін, ол Германияның Марбург қаласында шетелде білімін жалғастыруға мәжбүр болды, онда 1907 жылдан 1910 жылға дейін оқыды.

Мансап

Ол өзінің естеліктерінде айтқандай, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Краков теміржол станциясындағы көпшіліктен өзінің бойының ұзындығымен ерекшеленген ер туысымен кездейсоқ кездесті, соның нәтижесінде Татаркевич соғыс жылдарын Варшавада өткізді. Ол философия пәнінің лекторы ретінде мансабын бастады, Мокотовская көшесіндегі қыздар мектебінде сабақ берді, ал сол көшенің ар жағында Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін алғашқы күндері Юзеф Пілсудський тұратын болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Польшаның Варшава университеті оккупациялаған немістердің демеушілігімен ашылғанда – олар соғыс күшін қолдау үшін поляктардың қолдауын ұмтылғанда – Татаркевич 1915–19 жылдары оның философия кафедрасын басқарды. 1919–21 жылдары Вильнодағы Стефан Батори университетінде, 1921–23 жылдары Познань университетінде, ал 1923–61 жылдары қайтадан Варшава университетінде профессор болды. 1930 жылы Польша Ғылым академиясының мүшесі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өмірін қауіпке тіге отырып, неміс оккупациялаған Варшавада жасырын лекциялар оқыды (тыңдаушылардың бірі Чеслав Милош болды). Варшава көтерілісі басылғаннан кейін (1944 жылдың тамыз-қазан айлары) ол қайтадан өмірін қауіпке тіге отырып, неміс әскері лақтырып жіберген қолжазбаны арықтан алып шықты (осы және басқа материалдар кейіннен ағылшын тілінде «Бақытты талдау» деген атпен кітап ретінде жарық көрді). Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Варшава университетінде сабақ берді. 1950 жылдың наурыз айында Татаркевичтің жеті студенті (оның ішінде Генрик Холланд пен Лешек Колаковский), Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының белсенділері болғандықтан, оны «марксистік бағытталғандыққа» қарамай «объективті буржуазиялық» ғылымды бағалауы және «Польшада социализм құруға» қарсылығы үшін айыптаған «7 хат» ұсынды, соның салдарынан ол қызметтен шеттетіліп, сабақ беруден тыйым салынды. Владислав Татаркевич 94 жасқа толғаннан кейін қайтыс болды. Жүзімшіліктерінде жақында жарық көргенінде, ол өзінің университет кафедрасынан (саяси байланысы бар бұрынғы студент Генрик Холланд) қуылғанын еске алды. Ол тіпті осы қорлықты да жақсылыққа айналдырды, себебі бұл оған академиялық міндеттерден босады және зерттеулер мен жазуға уақыт берді. Жалпы алғанда, зейнеткерлікке шыққан қарт профессордың өмірі осылай. Оның әлі де істеуге нәрсесі бар, бірақ ол міндетті емес. Ол тек өз еркімен өзіне міндеттер қояды. Оның уақыты жетерлік: күнінің кез келген уақытында, аяқтары көтеріп тұрса, саябақта серуендеуге шыға алады. Сонымен қатар, одан да маңыздысы: ол енді ешкімге ұмтылмайды, ол енді басқалармен бәсекелеспейді. Ол басқаларға қиындық тудырмайды, олар одан қорқудың қажеті жоқ, оған қызғанудың себебі жоқ: осы жағдайда – қарсыластарсыз, бәсекелестерсіз және жауларсыз – өмір айтарлықтай төзімді.

As he describes in his Memoirs, it was a chance encounter with a male relative, whose height made him stand out above the crowd at a Kraków railroad station, upon the outbreak of World War I that led Tatarkiewicz to spend the war years in Warsaw. There he began his career as a lecturer in philosophy, teaching at a girls' school on Mokotowska Street, across the street from where Józef Piłsudski was to reside during his first days after World War I. During World War I, when the Polish University of Warsaw was opened under the sponsorship of the occupying Germans – who wanted to win Polish support for their war effort – Tatarkiewicz directed its philosophy department in 1915–19. In 1919–21 he was professor at Stefan Batory University in Wilno, in 1921–23 at the University of Poznań, and in 1923–61 again at the University of Warsaw. In 1930 he became a member of the Polish Academy of Sciences. During World War II, risking his life, he conducted underground lectures in German occupied Warsaw (one of the audience members was Czesław Miłosz). After the suppression of the Warsaw Uprising (August–October 1944) he again consciously risked his life when retrieving a manuscript from the gutter, where a German soldier had hurled it (this and other materials were later published as a book, in English translation titled Analysis of Happiness). After World War II, he taught at the University of Warsaw. In March 1950 Tatarkiewicz was demoted and banned from teaching after seven of his students (including Henryk Holland and Leszek Kołakowski), who were activists in the Polish United Workers' Party, presented a "Letter of 7" which denounced him for "privileging 'objective bourgois' science instead of Marxist engagement" and opposing "the construction of socialism in Poland". Władysław Tatarkiewicz died the day after his 94th birthday. In his Memoirs, published shortly before, he recalled having been ousted from his University chair (by Henryk Holland, a politically connected former student). Characteristically, he saw even that indignity as a blessing in disguise, as it gave him freedom from academic duties, and leisure to pursue research and writing. And in sum it is a good existence: that of a retired old professor. He still has something to do, but is under no compulsion. He only voluntarily imposes compulsions on himself. He has time: at any time of day, he can go for a walk in the park—as long as his legs will still carry him. Equally, or even more, important is this: he no longer has ambition, he has ceased to be a rival to others. He is no inconvenience to others, they have no need to fear him, they have no reason to envy him: in this situation—without opponents, rivals and enemies—life is considerably more tolerable.|

Татаркевич өмірінің шешуші кезеңдерінде болашақты дұрыс болжамағанын, оның көптегені трагедиялық болғанын, бірақ бұл, мүмкін, жақсы болғанын айтты, өйткені ол оларды өзгерте алмас еді.

Бақыт туралы көзқарас

Татаркевич "жекелеген нәрселерге қанағаттану – бұл тек толық емес қанағат; бақытқа өмірге толық қанағаттану, яғни жалпы өмірге қанағаттану қажет" деп сенді.