Кіріспе

Табиғи процестердің нәтижесінде туындаған сыртқы мақсаттылық. Телеономия – табиғи іріктеу сияқты табиғи процестер арқылы тірі организмдердің құрылымдары мен қызметтерінде байқалатын сыртқы мақсаттылық және мақсатқа бағытталғандық қасиеті. Бұл термин грек тіліндегі екі сөзден – τέλος (telos), ("соңы", "мақсаты", "мұраты") және νόμος (nomos) ("заң") – алынған. Телеономия кейде телеологиямен салыстырылады, бірақ телеология адам немесе құдайлық ниеттің арқасында пайда болатын мақсатқа бағытталғандық ретінде түсіндіріледі. Телеономия эволюциялық тарихтан, өрбуге бейімделуден және/немесе программаның жұмыс істеуінен туындайды деп саналады. Телеономия мақсаттың программалық немесе есептеулік аспектілерімен байланысты.

Эволюциямен байланысы

Телеономия тұжырымдамасын негізінен Майр мен Питтендриг биологиялық эволюцияны телеологиядан ажырату үшін әзірледі. Питтендригтің мақсаты – мақсатқа бағдарланған тілге тым абайсызда қараған биологтарға организмнің мінез-құлқының мақсаттары мен бағыттарын телеологияны қасақана шақырмай талқылауға мүмкіндік беру болды. Майр одан да нақты айтты, телеономия, әрине, организмдер деңгейінде жұмыс істейді, бірақ эволюция процесінің өзі қажетті түрде телеономиялық емес. Майр былай дейді: «Жермендік плазманың ДНК-сындағы күрделі ақпарат кодтары телеономиялық мақсаттылыққа мүмкіндік береді. Алайда, эволюциялық зерттеулер эволюциялық тармақтардың «мақсат іздеуіне» ешқандай дәлел таппады, бұл табиғатта «жоспар мен дизайнды» көретін телеологияның сол түрінде көрінеді. Тірі ғаламның үйлесімділігі, егер ол бар болса, табиғи іріктеудің нәтижесі болып табылады. Эволюция көбінесе кейіннен көзге түседі, себебі өзгерістер болашақта сәтті қалыптаса алатын құрылымдар мен функциялар туралы «болжамдар» жасайды, содан кейін олар табиғи іріктеу процесіне қатысады, бұл процесте жарамсыз нәрселер іріктеліп алынып, келесі ұрпаққа жарамды нәрселер қалдырылады. Ақпарат, ортадан алынған кері байланыс арқылы, табысты функциялар мен құрылымдар туралы жинақталады, құрылымдар мен функциялардың қолайлы коалицияларын іріктеу арқылы. Роберт Розен бұл ерекшеліктерді өткен және болашақтағы жағдайларға негізделген ішкі модель құрайтын алдын ала жүйе ретінде сипаттады. 1962 жылы Грейс А. де Лагунаның «Телеономияның эволюциядағы рөлі» атты еңбегінде эволюцияның әртүрлі кезеңдері телеономияның әртүрлі түрлерімен сипатталатынын көрсетуге тырысты. Де Лагуна адамдар телеономияны адамның көбеюімен ғана емес, сонымен қатар мәдени идеалдармен де шектелмеу үшін бағдарлағандығын атап өтті. Соңғы жылдары кейбір биологтар телеономияны эволюция процесінен ажырату шарттан тыс кеткенін санайды. Питер Корнинг мінез-құлық, яғни телеономиялық қасиет, биологиялық нишалардың құрылысына жауапты екенін атап өтті, бұл іріктеудің факторы болып табылады. Сондықтан, телеономияның эволюция процесінде рөлі болмағанын айту дұрыс емес, өйткені телеономия организмдердің іріктелуіне сәйкес жарамдылық кеңістігін анықтайды. Корнинг бұл құбылысты «телеономиялық іріктеу» деп атайды. Сонымен қатар, соңғы зерттеулер мутациялар организм үшін олардың құндылығына қатысты кездейсоқ емес екенін көрсетті. Монро және оның әріптестері маңызды гендердің азырақ мутацияға ұшырайтынын нақты дәлелдеді. Егер ең маңызды гендердің азырақ мутацияға ұшырауына себепші құбылыс құпия болып қалса, көптеген адамдар мутацияларды жасауда қандай да бір бақылау жүйесі (телеономия) бар деп ойлайды. Мұндай болжам дұрыс емес, өйткені гендерді мутациялардан «қорғайтын» құбылыс телеономиялық аспектісіз, толығымен автоматты түрде орын алады.

Философия

Голландиялық еврей философы Барух Спиноза контусты жекелеген нәрселердің өмір сүруге ұмтылысы ретінде анықтады, яғни өздерінің жеке бөліктері арасындағы ішкі қатынастардағы тұрақтылықты қамтамасыз ету, бұл гомеостазға ұқсас. Спиноза сондай-ақ финализм идеясын қабылдамады және табиғат нақты мақсаттарды көздемейді, бірақ детерминистік, бірақ бағытталмаған жолмен әрекет етеді деп мәлімдеді. Телеологияда Канттың «Тақырыптар туралы сыни зерттеу» еңбегінде білдірген пікірлері көп жылдар бойы ескерілмеді, өйткені көптеген ғалымдардың ойынша, олар эволюцияның виталистік көзқарастарымен байланысты болды. Олардың жаңадан қалпына келтірілуі телеономияда көрінеді, ол организмдерді сипаттау сияқты бірқатар ерекшеліктерді қамтиды, бұл Аристотельдің түпкі себептерді қайталамалық сипаттағы ұғым ретінде қарастыруын еске салады. Канттың ұстанымы мынада: табиғатта түпкі себептердің бар-жоғын білмесек те, адам ақылының ерекше табиғаты бізді организмдерді телеологиялық тұрғыдан қарауға мәжбүрлейді. Осылайша, Канттың көзқарасы телеологияны организмдерді зерттеу үшін қажетті принцип ретінде қарастырады, бірақ тек реттеуші принцип ретінде, онтологиялық салдары жоқ. Талкотт Парсонс әлеуметтік эволюция теориясымен және оған байланысты әлемдік тарих теориясымен жұмыс істеген кезеңінде телеономия тұжырымдамасын бағытталған процестердің және оның әлеуметтік даму теориясының негізгі ұйымдастырушы принципі ретінде қабылдады. Осылайша Парсонс еріктілік принципі мен тарихтың белгілі бір бағыттылығы туралы идея арасында теориялық келісім табуға тырысты.

Ағымдағы жағдай

Телеономия пайда болу, күрделілік теориясы және өздігінен ұйымдасатын жүйелер ұғымдарымен тығыз байланысты. Ол биологиядан асып, химия саласында да қолданыла бастады. Кейбір биология философтары бұл терминге қарсы тұрып, биологиялық функцияны және оны сипаттау тілін талдағанда "телеологияны" пайдалануды жалғастырады, ал басқалары оны қабылдайды.