Кіріспе

Шамбука (, IAST: śambūka) – кейбір «Рамаяна» басылымдарындағы кейіпкер. Кейбір деректер бойынша, бұл кейіпкер мен оның тарихы түпнұсқа Вальмики «Рамаянасында» емес, кейінірек қосылған «Уттара Канда» атты бөлімде кездеседі. Осы нұсқаға сәйкес, шудра аскет Шамбука дхарманы бұза отырып, тапас (қатты аскетизм) жасауға тырысқандықтан Рама (Рамаянаның басты кейіпкері) оны өлтіреді. Бұл оқиға брахман ұлының өліміне себеп болған жаман карманы тудырды. Бұл оқиғаның кейінірек жазылғаны айтылады. Бұл кітап «Рамаяна дәстүрінің жалғасы» ретінде қарастырылады және Вальмики «Рамаянасының» бір бөлігі саналады. Шамбука туралы деректер «Махабхарата» эпосында да кездеседі, ал оның тарихы «Рамаянаның» кейбір нұсқаларында қайта айтылады.

Рамаянаның Уттара Кандадағы аңыз

Бұл оқилымда Рама Айодхияны билеп тұрған кезде, бір брахман сарайға келіп, Раманың дұрыс емес билігінен оның жас ұлы қайтыс болғанын мәлімдеді. Рама дереу барлық министрлерін шақырып, осының себебін сұрады. Нарада оған бұл, аскетизм (тапас) ережелерін бұзғандықтан болғанын айтты. Нарада оған Трета дәуірінде тыйым салынған шұдраның аскетизммен айналысып жатқанын хабарлады. Сондықтан Рама шұдраны іздеп, Шамбуканың тақуалық танытып отырған жерін табады. Шамбуканың шұдра екеніне көз жеткізгеннен кейін Рама оны өлтіреді. Құдайлар Раманы осы ісі үшін мақтап, олардың мүдделерін қорғағаны және шұдраның тікелей жұмаққа жетпеуіне кепілдік бергені үшін құттықтады. Брахманның ұлы да қайта тірілді. Ведадан кейінгі кезеңде (б.з.д. 3-2 ғасыр) жазылған Уттара Канда түпнұсқа эпостың қосымша бөлігі саналады.

Басқа мәтіндердегі пайда болуы

Шамбука Махабхарата эпосында (біздің заманымызға дейінгі 3-4 ғасырларда негізінен құрастырылған) 12.149.61.62-де, шакал мен құбыжық арасындағы пікірсайыста еске алынады. Шакал Раманың өлген брамин баласын қайта тірілткенін және шудра Шамбуканы өлтіргенін айта отырып, өлген жас баланың отбасын кремация орнында тастап кетпеуге шақырады. Шамбука сондай-ақ, 5 ғасырда Санскрит ақыны Калидасаның "Рагхувамша" эпикалық поэмасында, 7 ғасырда Бхавабхутидің "Уттарамакарита" Санскрит пьесасында және 15 ғасырлық "Ананда Рамаяна" Санскрит мәтінінде де кездеседі. Раманың Шамбуканы өлтіруі 12 Алвар жазған 4000 өлеңнен тұратын "Налайира Дивя Прабандхам" жинағындағы "Перумал Тируможи" (Куласекара Алвар әні) пабандамының 749-шы шумағында да айтылады. Бұл аңыз 12 ғасырда тамил ақыны Камбар жазған "Рамаватарам" шығармасында да қамтылған. Бұл оқиға Рамаянаның кейінгі нұсқаларында, мысалы, 16 ғасырда Тулсидас жазған "Рамчаритманас" шығармасында, Раманың тәж киюімен аяқталғандықтан, жоқ.

Қабылдау

Жергілікті ғибадатхана жырларына сәйкес, Рамтектегі Рама ғибадатханасы Шамбукаға қатысты. Шамбука Рамтек төбесінде тапас өткерген деп есептеледі. Рама Шамбуканың өтінішімен үш нығмет берді: Рама Рамтекте қалады (ғибадатхананың пайда болуы), Шамбуканың денесі шивалингаға (Шива құдайының символы) айналады. Соңғы нығмет бойынша, бауырлар Рамаға құлшылық етудің алдында Шамбукаға құлшылық етеді. Рабиндранат Тагор, Махатма Ганди сияқты авторлар Шамбука бейнесін кейінірек қосылған және жасалған нәрсе деп қарастырады. Пуштимарг Вайшнав дәстүрі Рамаянада Шабари сияқты орманды мекендеген басқа шудралар туралы да айтылғанын көрсетеді. Сондықтан Шамбука Раманың назарын аудару үшін уәждемелі түрде дхарманы бұзды және басы кесілген кезде құтқарылды. К. Р. Раджу Шамбука туралы әңгімені "маңызсыз" және "қастандықпен құрастырылған" деп атады.

Каста жүйесімен қарым-қатынасы

Шамбука оқиғасы касталық жүйе туралы пікірталасқа байланысты, себебі ол Раманың Шамбуканы өлтіруін жағымды бейнелейді. Шамбука өз кастасы шегінен тыс әрекет етеді, сондықтан ол әлеуметтік тәртіпке қауіп келтіреді. Ринехарт: «Шамбука оқиғасы төменгі касталардың арасында кеңінен танымал, олар өздерін зұлымдыққа ұшыраған Шамбукамен теңестіреді» деп атап көрсеткен. Үндістандық қоғамдық белсенді және саясаткер Перияр Шамбука мысалын келтіре отырып, Раманы шудраларға жасаған қатыгездігі үшін қатты сынады. Бұл тақырыптар заманауи әдебиетте Шамбука оқиғасын қайта айту түрінде көрініс тапқан. Көптеген пьесалар оқиғаны жаңаша бейнеледі, Раманы үстем таптың қызметшісі ретінде көрсету үшін (Т. Рамасвами Чоударидің «Самбука Вадха» (1920)), Шамбуканы кастаға қарсы ғалымдардың пікірін білдіруші ретінде (Тируварур К. Тангараджудың «Рамаяна Натакам» (1954)), немесе Шамбуканың тірі қалып, оны айыптаған брахманның рухани жақсаруға жетуіне көмектесуі үшін (Кувемпудың «Шудара Тапасви» (1944)) түрлі өзгерістер енгізді.

Танымал мәдениетте

Самбука Вадха ("Самбуканы өлтіру"), 1920 жылы Т. Рамасвами Чоударидің телугу тіліндегі пьесасы. Шудра Тапасви ("Шудра аскеті") – 1944 жылы танымал каннада ақыны Кувемпудің пьесасы. 1954 жылғы "Рамаяна Натакм" ("Рамаяна драмасы"), тамил журналисі, драматургі және актері Тируварур К. Тангаражудың пьесасы. Канчана Сита, 1961 жылы малаялам драматургі С. Н. Срикантан Наирдің пьесасы. Канчана Сита, 1961 жылғы осы аттас пьеса негізінде түсірілген 1977 жылғы фильм, режиссер Говиндан Аравинданның туындысы. "Тірі азаттық" касталық жүйе туралы фильм, ол Шамбуканың тарихын көрсетеді.