Кіріспе
Гипотетикалық қайта құрылған прототіл. Протосемит тілі – семит тілдер отбасының ортақ ата-бабасы болып саналатын қайта құрылған прототіл. Протосемит тілінің алғашқы отаны (Ураймат) қай жерде болғаны туралы бір пікірге келмейді: ғалымдар оның Левант, Сахара, Африка мүйізі, Арабия түбегі немесе Солтүстік Африкада пайда болғанын болжайды. Бірақ, соңғы деректерге сәйкес, қазіргі кезде оның шығу тегі Солтүстік Африка деп есептеледі. Семит тілдер отбасы – кең ауқымды афроазия тілдерінің макроотбасының бір бөлігі.
Proto Semitic is the reconstructed proto language common ancestor to the Semitic language family. There is no consensus regarding the location of the Proto Semitic Urheimat: scholars hypothesize that it may have originated in the Levant, the Sahara, the Horn of Africa, the Arabian Peninsula, or northern Africa. According to more recent sources nowadays the likeliest place of origin is North Africa. The Semitic language family is considered part of the broader macro family of Afroasiatic languages.
Эмфатикалық
Мұнда "күшті дауыссыз дыбыстар" деп аталатын дыбыстар барлық семит тілдерінде, сондай-ақ көптеген басқа афроазиялық тілдерде кездеседі және олар протосемит тілінде көмекші дыбысталу ретінде жаңартылады. Мысалы, *ṭ, ал кескіш дыбыстар/қосымша дыбыстар үшін төмендегі сілтемені қараңыз. Қазіргі семит тілдерінде күшті дауыссыз дыбыстар әртүрлі түрде көмейліктелген (араб, арамей, тибериялық иврит (мысалы ), көмекші дыбысталумен (эфиопиялық семит тілдері, қазіргі оңтүстік араб тілдері, мысалы ), немесе жұмсақ дауыссыз дыбыстар (Тур Абдиннің туройо тілі, мысалы ); ашкеназдық иврит және мальтий тілдері ерекшеліктер болып табылады және күшті дауыссыз дыбыстар индоевропалық тілдердің ықпалымен әртүрлі жолдармен қарапайым дауыссыз дыбыстармен бірігеді (мальтий үшін сицилиялық, иврит үшін әртүрлі тілдер). Кейбір семит тілдерінде *ṗ деген ерін дауыссыз дыбысы кездеседі, бірақ оның протосемит тілінде фонема болғаны белгісіз. Ежелгі эфиопиялық семит тілі Геʽез семит тілдері арасында , , және үш дауыссыз дыбыстың өзгешелігін көрсетеді. , , және көбінесе қарыз сөздерде кездеседі (әсіресе грек тілінен), бірақ олардың шығу тегі одан да аз түсінікті көптеген мысалдар бар (мысалы, hepʼä 'соғу', häppälä 'кір жуу'). Гетзронның сөзіне сәйкес, иврит тілінде иран және грек тілдеріндегі демсізді білдіру үшін ṗ деген ерін фонемасы пайда болды.
Просодия
Протосемит тілінде сөздің соңынан санағанда үшінші мо́рада фонемалық емес екпін болған деп саналады, яғни егер сөз CVC немесе CVː құрылымында болса (мұндағы C – кез келген дауыссыз, ал V – кез келген дауысты), немесе екінші буыны CV құрылымында болса, соңынан санағанда үшінші буынға түседі.
Морфофонология
Протосемит тілінде тек CVC, CVː немесе CV үлгілеріндегі буындар ғана қабылданды. Ол сөздің соңында екі немесе одан көп дауыссыздың тіркесіміне, үш немесе одан көп дауыссыздың тіркесіміне, екі немесе одан көп дауыстының араласуына немесе жабық буындардағы ұзын дауыстыларға рұқсат бермеді. Көптеген түбірлер үш дауыссыз буыннан тұрды. Дегенмен, тарихи тұрғыдан үш дауыссыз түбірлер екі дауыссыз түбірлерден дамыған болуы мүмкін (мұны ішкі және сыртқы реконструкцияның куәліктері көрсетеді). Белгілі бір грамматикалық форманы жасау үшін түбірдің дауыссыз буындарының арасына белгілі бір дауыстылар енгізілді. Түбірдің құрылымына қатысты белгілі бір шектеулер болды: бірінші және екінші дауыссыз буындары бірдей болатын түбірлер болмады, ал бірінші және үшінші дауыссыз буындары бірдей болатын түбірлер өте сирек кездесті.
Өтірік сөздер
Тілінің көптеген туыс тілдері сияқты, Протосемит тілінде бір еркін есімдік жиынтығы және жағдай белгісі қойылған, енклитикалық есімдіктердің байланысқан жиынтығы бар. Жарамсыз және айыптау жағдайлары тек бірінші жақта ғана ажыратылады. + Протосемит тіліндегі есімдіктер: тәуелсіз номинатив, енклитикалық номинатив, генетив, айыптау 1. ж. дауысы аnā̆/anākū̆ kū̆ ī/ ya nī 2. ж. ер. antā̆ tā̆ kā̆ 2. ж. әйел. antī̆ tī̆ kī̆ 3. ж. ер. šua a šū̆ 3. ж. әйел. šia at šā̆/ šī̆ 1. ек. ? nuyā ? niyā ? nayā ? 2. ек. antumā tumā kumā/ kumay 3. ек. šumā ā šumā/ šumay 1. көп. niḥnū̆ nū̆ nī̆ nā̆ 2. көп. ер. antum tum kum 2. көп. әйел. antin tin kin 3. көп. ер. šum/šumū ū šum 3. көп. әйел. šin/šinnā ā šin. Көптеген есімдіктер үшін соңғы дауысты ұзын және қысқа позициялық варианттармен қалпына келтіріледі; бұл әдетте дауысты үстінде біріктірілген макрон және бреве арқылы көрсетіледі (мысалы, ā̆). Семит тіліндегі көрсеткіш есімдіктер әдетте екі топқа бөлінеді: салыстырмалы түрде жақын объектілерді көрсететіндер және одан әрі алыстағыларын көрсететіндер. Дегенмен, жеке семит тілдерінің көрсеткіштеріне сүйене отырып, Протосемит тілінің формаларын қалпына келтіру өте қиын. Протосемит тілі үшін сұрау есімдіктерінің бірнеше сериясы қалпына келтірілді: *man ‘кім’, *mā ‘не’ және *’ayyu ‘қандай’ (*’ay ‘қайда’ сөзінен туындаған).
For many pronouns, the final vowel is reconstructed with long and short positional variants; this is conventionally indicated by a combined macron and breve on the vowel (e. g. ā̆). The Semitic demonstrative pronouns are usually divided into two series: those showing a relatively close object and those showing a more distant one. Nonetheless, it is very difficult to reconstruct Proto Semitic forms on the basis of the demonstratives of the individual Semitic languages. A series of interrogative pronouns are reconstructed for Proto Semitic: *man ‘who’, *mā ‘what’ and *’ayyu ‘of what kind’ (derived from *’ay ‘where’).
Синтаксисі
Протосемит тілі - атаулы-айырымды сәйкестік тілі, ол оның көптеген ұрпақ тілдерінде сақталған. Протосемит тілінің негізгі сөздер тізбегі VSO (етістік – жатыс – толықтауыш) болды, ал анықтауыш әдетте анықталатын сөзден кейін келді. ṯawr ‘бүйвол’ және ḳarn ‘мүйіз’ сөздері прото-үнді-еуропа тілінен алынған болуы мүмкін. Сергей Старостин бірнеше ондаған семит-үнді-еуропа тілдерінің сәйкестіктерін келтіреді, оларды прото-анатолиялық тілінен немесе прото-үнді-еуропа тілінің жоғалып кеткен тармағынан протосемит тіліне алынған қарыз сөздер деп санайды.
Салыстырмалы сөздік қоры және қайта құрылған түбірлер
Протосемит түбірлерінің тізіміне (Вкипедиядағы қосымша) қараңыз.