Кіріспе
Маньчжур тілінде жазу үшін қолданылатын әліпби – қазіргі кезде жоғалу қаупі төніп тұрған маньчжур тілін жазуға арналған әліпби. Шибе халқы бүгінде осыған ұқсас, Шибе жазуы деп аталатын жазу жүйесін қолданады. Бұл тіл маньчжур тілінің диалектісі немесе оған өте жақын, өзара түсіністік болатын тіл деп есептеледі. Жазу тігінен, жоғарыдан төменге, ал бағаналар солдан оңға қарай жүреді.
The Manchu alphabet is the alphabet used to write the now critically endangered Manchu language. A similar script called Xibe script is used today by the Xibe people, whose language is considered either a dialect of Manchu or a closely related, mutually intelligible language. It is written vertically from top to bottom, with columns proceeding from left to right.
Тонгки фука аку герген
Мың жыл бұрынғы юрчендер Нурхачи 1593–1618 жылдары Цзяньчжоу юрчендерін біріктірген кезде маньчжурлардың ата-тегіне айналды. Осы кезеңде юрчен тілі бізге белгілі маньчжур тіліне дамыды. Юрчен жазуы мен маньчжур әліпбиінің ешқандай байланысы жоқ, себебі ол қытай иероглифтерінен туындаған хитан жазуынан алынған. Цзинь әулеті құлағаннан кейін юрчен жазуы қолданыстан шықты. 满洲实录 (; ) мәліметінше, 1599 жылы юрчен басшысы Нурхачи маньчжур халқына ыңғайлы болу үшін монғол әліпбиін өзгертуге шешім қабылдады. Ол, сауатсыз хань және моңғолдар өз тілдерін оқығанда түсіне алатынын, бірақ маньчжурлардың құжаттары моңғол жазушыларымен жазылғандықтан, олар өз тілдерін түсіне алмайтынын айтты. Ердене және Гагай есімді екі кеңесшінің қарсылығына қарамастан, ол монғол жазуын маньчжур тіліне бейімдегені үшін мақталады. Соның нәтижесінде пайда болған жазу "нүктелер мен шеңберлерсіз жазу" деп аталды.
Тонгки фука синдаха герген
1632 жылы Дахай түпнұсқа моңғол жазуындағы көптеген түсініксіздіктерді жою үшін диакритикалық белгілерді қосты; мысалы, басындағы k, g және h әріптері диакритикалық белгінің болмауымен, нүктемен және шеңбермен сәйкес ерекшеленеді. Бұл түзету стандартты жазуды құрды, ол «туыстар мен шеңберлермен жазылған жазу» — тонгки фука синдаха герген деп аталады. Осының нәтижесінде маньчжур алфабитінде екіұштылық аз. Алайда, 1620 жылдарға қарай табылған жаңа қолжазбалар Дахайдың енгізгенінен бұрын маньчжур жазуына нүктелер мен шеңберлердің қосылуы басталғанын көрсетеді. Дахай сондай-ақ «шетелдік/сыртқы әріптер» деп аталатын тулерги гергенді қосты: маньчжур тілінде қытай, санскрит және тибет тілдерінен алынған сөздерді жазуды жеңілдету үшін он графема. Бұрын маньчжур тілінде осы тілдерден алынған дыбыстарға сәйкес әріптер болмаған. Транслитерацияланған дыбыстардың ішінде k' (қытай пиньині бойынша: k, ᠺ), k (g, ᡬ), x (h, ᡭ); ts' (c, ᡮ); ts (ci, ᡮ᠊ᡟ); sy (si, ᠰ᠊ᡟ); dz (z, ᡯ); c'y (chi, ᡱᡟ); j'y (zhi, ᡷᡟ); және ž (r, ᡰ) дыбыстары бар.
XIX ғасыр қазіргі заман
XIX ғасырдың ортасына қарай маньчжур тілінде үш түрлі жазу стилі қолданыста болды: стандартты жазу (ginggulere hergen), жартылай курсивті жазу (gidara hergen) және курсивті жазу (lasihire hergen). Жартылай курсивті жазуда әріптер арасындағы арақашықтық аз болса, курсивті жазуда дөңгелек құйрықтар кездеседі. Маньчжур алфавиті қытай тілін жазу үшін де пайдаланылған. Бұл қалай жасалғаны «Маньчжу тілі: Құжаттарды оқу оқулығында» түсіндірілген, онда маньчжур әріптерімен жазылған қытай әріптерінің латын әрпімен жазылуының (романдықтандырудың) салыстырмалы кестесі, сондай-ақ Hànyǔ Pīnyīn және Wade–Giles жүйелері келтірілген. Қытай сөздерін транслитерациялау үшін маньчжур жазуын қолдану шибе тілі үшін қарыз сөздерінің көзі болып табылады. Бірнеше қытай-маньчжур сөздіктерінде маньчжур жазуымен транслитерацияланған қытай иероглифтері бар. «Мың таңбалық классика» мен «Қызыл бөлме арманы» маньчжур тіліндегі нұсқалары, шын мәнінде, барлық қытай иероглифтерінің маньчжур тіліндегі транскрипциясы болып табылады. Император Цянлунның тапсырысымен жасалған «Императорлық Ляо, Цзинь, Юань үш тарихының ұлттық тілге түсіндірмесі» (欽定遼金元三史國語解 Qinding Liao Jin Yuan sanshi guoyujie) еңбегінде эвенки (солон) сөздерін жазу үшін маньчжур алфавиті қолданылған. Сондай-ақ, Цянлун императорының тапсырысымен жасалған «Бес тілді сөздікте» маньчжур алфавиті тибет және шағатай (уйғыр тілімен байланысты) сөздерін транскрипциялау үшін қолданылған.
Әліпби
Тәуелдердің транслитерациясы Ескертпелер оқшауланған басыңқы ортаңғы соңғы дауыстылар а b (ба) және p (па) кейін екінші соңғы форма қолданылады. е b (бе) және p (пе) кейін екінші соңғы форма қолданылады. к, г, h кейін және d және t бұрын нүктесіз орталық форма қолданылады. Екінші соңғы форма k (ка), g (га) және h (ха) кейін қолданылады. і Екінші оқшауланған форма жіктеулік жағдай белгісі ретінде қызмет етеді. Екінші орталық форма дауыстылардан кейін қолданылады. о қасқырсыз соңғы форма тек бір буынды сөздерде қолданылады. у нүктесіз орталық форма к, г, h, d, t кейін қолданылады. нүктелі ū/uu/v k [qʰ], g [q], h [χ] кейін u белгісі қойылады. y/y/i' Қытай тілінен алынған сөздерде қолданылады. ioi Қытай тілінен алынған сөздерді беру үшін қолданылады. Дауыссыз дыбыстар н n нүктелі форма дауыстылар алдында қолданылады; нүктесіз форма дауыссыз дыбыстар алдында қолданылады. Қытай тілінен алынған кейбір сөздерде нүктелі соңғы форма қолданылады. ng орталық форма дауыссыз дыбыстар алдында қолданылады. k а, о, ū алдында нүктесіз орталық форма қолданылады; дауыссыз дыбыстар алдында нүктелі форма. k басыңқы және орталық формалар e, i, u алдында қолданылады. g a, o, ū алдында қолданылады. g е, і, у алдында қолданылады. h а, о, ū алдында қолданылады. h е, і, у алдында қолданылады. b p s, алдында š, алдында t а, о, ū, і алдында қолданылады. орталық форма дауыссыз дыбыстар алдында қолданылады. е, u алдында қолданылады. d а, о, ū, і алдында қолданылады. е, u алдында қолданылады. l басыңқы және соңғы формалар көбінесе шет тілдерінде кездеседі. m c/ch/č/q, алдында j/zh/ž, алдында y r басыңқы және соңғы формалар көбінесе шет тілдерінде кездеседі. f бірінші басыңқы және орталық формалар a, e алдында қолданылады; екінші басыңқы және орталық формалар i, o, u, ū алдында қолданылады. v (w), k'/kk/k῾/k’ Қытай тіліндегі k [kʰ] үшін қолданылады. а, о алдында қолданылады. g'/gg/ǵ/g’ Қытай тіліндегі g [k] үшін қолданылады. а, о алдында қолданылады. h'/hh/h́/h’ Қытай тіліндегі h [x] үшін қолданылады. а, о алдында қолданылады. ts'/c/ts῾/c’ Қытай тіліндегі c [t͡sʰ] үшін қолданылады. dz/z/dz/z Қытай тіліндегі z [t͡s] үшін қолданылады. ž/rr/ž/r’ Қытай тіліндегі r [ʐ] үшін қолданылады. c'/ch/c῾/c’ Қытай тіліндегі ch [tʂʰ] және chi/c'y [tʂɨ] үшін қолданылады. j/zh/j̊/j’ Қытай тіліндегі zh [tʂ] және zhi/j'y [tʂɨ] үшін қолданылады.
The final form is used after t (᠊ᡨᡝ te). A second final form is used after k (᠊ᡴᡝ ka), g (᠊ᡤᡝ ga), and h (᠊ᡥᡝ ha). ᡳ ᡳ᠊ ᠊ᡳ᠊ ᠊ᡳ i The second isolated form serves as genitive case marker. The second medial form is used after vowels. ᠣ ᠣ᠊ ᠊ᠣ᠊ ᠊ᠣ o The bow less final form is used in single syllable words only. ᡠ ᡠ᠊ ᠊ᡠ᠊ ᠊ᡠ u The dotless medial form is used after k, g, h, d, t.
The bow less final form is used in single syllable words only. dotted ᡡ ᡡ᠊ ᠊ᡡ᠊ ᠊ᡡ ū/uu/v Denotes u after k [qʰ], g [q], h [χ]. ᠊ᡟ᠊ ᠊ᡟ y/y/i' Used in Chinese loanwords. ioi Used in Chinese loanwords. Consonants — ᠨ᠊ ᠊ᠨ n The dotted form is used before vowels; undotted form before consonants. A dotted final form is used in some words of chinese origin. ᠊ᠨ᠊ — — ᠊ᠩ᠊ ᠊ᠩ ng The medial form is used before consonants. — ᡴ᠊ ᠊ᡴ᠊ ᠊ᡴ k The undotted medial form is used before a, o, ū; dotted form before consonants. k Initial and medial forms are used before e, i, u. — ᡤ᠊ ᠊ᡤ᠊— g Used before a, o, ū. — g Used before e, i, u. —ᡥ᠊ ᠊ᡥ᠊ — h Used before a, o, ū. — h Used before e, i, u. — ᠪ᠊ ᠊ᠪ᠊ ᠊ᠪ b — ᡦ᠊ ᠊ᡦ᠊ — p — ᠰ᠊ ᠊ᠰ᠊ ᠊ᠰ s , before — ᡧ᠊ ᠊ᡧ᠊ — š , before — — t Used before a, o, ū, i. — ᠊ᡨMedial form is used before consonants. —Used before e, u. — ᡩ᠊ — d Used before a, o, ū, i. ᠊ᡩ᠊Used before e, u. — ᠯ᠊ ᠊ᠯ᠊ ᠊ᠯ l Initial and final forms usually exist in foreign words. — ᠮ᠊ ᠊ᠮ᠊ ᠊ᠮ m — ᠴ᠊ ᠊ᠴ᠊ — c/ch/č/q , before — ᠵ᠊ ᠊ᠵ᠊ — j/zh/ž , before — ᠶ᠊ — y — ᡵ᠊ ᠊ᡵ᠊ ᠊ᡵ r Initial and final forms exist mostly in foreign words. — ᡶ ᡶ — f First initial and medial forms are used before a, e;
second initial and medial forms are used before i, o, u, ū. — ᠸ᠊ ᠊ᠸ᠊ — v (w) , — ᠺ᠊ ᠊ᠺ᠊ — k'/kk/k῾/k’ Used for Chinese k [kʰ]. Used before a, o. — ᡬ᠊ ᠊ᡬ᠊ — g'/gg/ǵ/g’ Used for Chinese g [k]. Used before a, o. — ᡭ᠊ ᠊ᡭ᠊ — h'/hh/h́/h’ Used in Chinese h [x]. Used before a, o. — ᡮ᠊ ᠊ᡮ᠊ — ts'/c/ts῾/c Used in Chinese c [t͡sʰ]. — ᡯ᠊ ᠊ᡯ᠊ ᠊ᡯ dz/z/dz/z Used in Chinese z [t͡s]. — ᡰ᠊ ᠊ᡰ᠊ — ž/rr/ž/r’ Used in Chinese r [ʐ]. — ᡱ᠊ ᠊ᡱ᠊ — c'/ch/c῾/c’ Used in Chinese ch [tʂʰ] and chi/c'y [tʂʰɨ] — ᡷ᠊ ᠊ᡷ᠊ j/zh/j̊/j’ Used in Chinese zh [tʂ] and zhi/j'y [tʂɨ]
Оқыту әдісі
Алфавиттік сипатына қарамастан, маньчжур "әліпбиі" дәстүрлі түрде оның дыбысталу ережелерін көрсету үшін сөз тіркесі ретінде оқытылды. Маньчжур балаларына тілдегі барлық буынның пішінін бөлек жаттап алуға үйретті, жазуды және айтуды үйренген кезде "la, lo" сияқты буындарды тікелей үйретіп, "l, a – la"; "l, o – lo" деп үйретпеді. Сөйтіп, олардың сөз тізбегіндегі буындардың құрамында әріптерімен жасалуы мүмкін барлық комбинациялар болмады. Мысалы, олар ағылшын тіліндегідей l, m, n және r дауыссыздарын кеңінен қолданбады; сондықтан маньчжур әріптері s, m, a, r және t осы ретпен біріктірілсе, маньчжур оларды "smart" деп айтпайтын. Бүгінде маньчжур жазуы әліппелік пе, әлде сөздік пе деген мәселеде ғалымдар арасында пікір таласы бар. Қытайда оны сөздік деп есептейді және маньчжу тілін әлі де осылай оқытады, ал Батыста ол әліпби ретінде қарастырылады. Алфавиттік тәсілді көбінесе тіл үйренгісі келетін шетелдіктер қолданады, себебі маньчжур жазуын сөздік ретінде оқыту көбірек уақыт алады.
Белгілеу
Маньчжур алфавиті екі түрлі тыныш белгіні қамтиды: екі нүкте (᠉), нүктеге ұқсас; және бір нүкте (᠈), үтірге ұқсас. Дегенмен, есімдер тізімін бір нүктемен дұрыс жазудан басқа, маньчжур тілінде тыныш белгілер тұрақсыз келеді, сондықтан оқылуға көмектесу үшін олардың көп пайдасы жоқ. Маньчжур жазуындағы сұрақ белгісіне балама ретінде сұрақтың соңына жазылатын арнайы бөлшектер қолданылады.
Юникод
Маньчжур әліпбиі монғол тіліне арналған Юникод блогының құрамына кіреді.