Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі Vigna umbellata, бұрын Phaseolus calcaratus аталған, сары гүлдері мен жеуге жарамды ұсақ бұршақтары бар жылы маусымдық бір жылдық жүзімді өсімдік. Оны көбінесе күріш бұршағы деп атайды. Бүгінгі күнге дейін ол жақсы танылмаған, аз зерттелген және тиімді пайдаланылмаған. Ол азық-түлік және мал азығы егісінің маңызды емес түрі саналады және көбінесе жүгерімен (Zea mays), соргомен (Sorghum bicolor) немесе бұршақпен (V. unguiculata) бірге аралас егіс ретінде, сондай-ақ таулы аймақтарда өте шектеулі аумақта жеке егіс ретінде өсіріледі. Азиялық Vigna түрлері сияқты, күріш бұршағы да жылы маусымда өмір сүру ұзақтығы қысқа. Көбінесе кептірілген бұршақ ретінде өсіріледі, сонымен қатар мал азығы, жасыл тыңайтқыш және көкөніс ретінде де маңызды. Күріш бұршағы ең көп Индоқытай аймағында, сондай-ақ Оңтүстік Қытай, Үндістан, Непал және Бангладеш елдерінде жүгерімен аралас егіс ретінде өсіріледі. Бұрын ол ұзақ мерзімді күріш жиналымынан кейін қалған сулы жерлерде кеңінен өсірілген, бірақ қысқа мерзімді күріш сорттарының пайда болуымен оның орны толығымен ауыстырылды. Күріш бұршағы әртүрлі топырақтарда жақсы өседі. Ол тез өріп, мол мөлшерде қоректі мал азығын және жоғары сапалы астық өнімдерін беруге қабілетті.

Таксономия

Азиялық Вигнаның өсірілетін түрлері Ceratotropis кішітұқымына жатады, бұл едәуір ерекше және біртекті топ, көбінесе Азиямен шектеледі және оның хромосома саны 2n = 22 (V. glabrescens, 2n = 44 ерекшеліктерінен басқа). Кішітұқымда жеті өсірілетін түр бар, оның ішінде мыңжапырақ (V. radiata), қара мыңжапырақ немесе урад (V. mungo), адзуки (V. angularis) және күбәләк бұршақ (V. aconitifolia) сияқты түрлер, сондай-ақ көптеген жабайы түрлер де кездеседі. Жақсырақ мыңжапырақ сорттарын шығару үшін V. mungo және V. umbellata арасында жасанды будандастыру жүргізілді (мысалы, Singh және авторлар, 2006). Бұл топта үш шамамен екіншілік гендік жиынтық бар: күріш бұршағы V. angularis-ке, басқа түрлерге қарағанда жақын, ол Angulares тобында (Kaga және авторлар, 1996, Tomooka және авторлар, 2003).

Шығу тегі және таралуы

Күріш бұршағының таралу үлгісі әртүрлі ортаға бейімделудің жоғары полиморфизмін көрсетеді, оның таралу аймағы ылғалды тропиктік, субтропиктік және субтемір климатты қамтиды. Оның үйретілу орталығы – Индоқытай деп саналады. Бұл өсімдік V. umbellata var. gracilis жабайы түрінен шыққан деп есептеледі, ол осы түрмен тозаңдануға қабілетті және Оңтүстік Қытайдан Вьетнамның, Лаос пен Таиландтың солтүстігі арқылы Мьянма мен Үндістанға дейін таралған (Tomooka және басқалар, 1991). Вигна түрлерінің жабайы туыстары арасындағы генетикалық және экологиялық-географиялық байланыстарды Саараванакумар және басқалар зерттеген (2001).

Өзгерістер мен агрономия

Рачи мен Робертс (1974) күріш бұршағын 1000–1500 мм жауын-шашынмен сулы аймақтарға бейімделген деп санады, бірақ олар бейімделуде басқа факторлар да маңызды екенін атап өтті, мысалы жауын-шашынның үлгісі, ылғалдың таралуы, температура, бұлт жамылғысы және салыстырмалы ылғалдылық, топырақтың сипаттамалары, зиянкестер мен аурулар. Олар адаптацияны бағалауда адамның қажеттіліктерінің маңыздылығын көрсетті, мысалы, дәмдік қасиеттері, нақты қолдануға қажеттілік немесе нарықтық баға. Орташа өнімділігі 200–300 кг/га аралығында болды, бірақ 1200 кг/га әлеуеті бар, бұл дақыл түрлі топырақтарда өседі және зиянкестер мен ауруларға төзімді. Ол 60 күнде пісіп жетеді, ылғалды жағдайда жақсы өнім берсе де, құрғақшылыққа (NAS 1979) және жоғары температураға төзімді. Ол судың белгілі бір деңгейде толуына төзімді, бірақ жас өсімдіктер осал болып көрінеді (de Carvalho & Veira, 1996). Күріш бұршағы қышқыл топыраққа төзімді екені белгілі (Dwivedi, 1996). Басқа дәнді бұршақтармен салыстырғанда, ұсақталу мәселесі бар, және жиі суға толу мен кебу кезінде бұл мәселе айқын болуы мүмкін. Күріш бұршағы – назардан тыс қалған дақыл, ол Непалдың, Солтүстік және Солтүстік-Шығыс Үндістанның, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азияның таулы аймақтарындағы шағын жерлерде өсіріледі. Оны әртүрлі жағдайларда өсіруге болады және шаруалар оның кеңінен бейімделуімен және тіпті маргиналды жерлерде, құрғақшылыққа бейім беткейлерде және жазық жаңбырлы алаптарда (суармасыз, ежелгі аллювиалды өзен алаптары) өнім беруімен жақсы таныс. Ол негізінен 700–1300 м биіктікте өсіріледі, бірақ үй шаруашылықтарында 200 м-ден 2000 м-ге дейін кездеседі. Қазіргі уақытта Непалда өсірілетін өнімнің көп бөлігі адамдарға тамақ ретінде қолданылады, ал қалғаны – мал азығы және жасыл тыңайтқыш ретінде пайдаланылады. Әдетте, күріш бұршағы жүгерімен аралас егіс ретінде, күріш бауларында немесе террасаларда, биік жерлерде жалғыз егіс ретінде немесе кхеттерде (суармалы күріш өсірілетін жерлер) жүгерімен аралас егіс ретінде өсіріледі. Аралас егіс кезінде ол жүгеріні себу кезінен бастап, жүгерінің бірінші және екінші дүрбілеуі арасында себіледі, сондықтан күріштің себу мерзімі сәуір-мамырдан маусымға дейін созылады. Күріш бұршағы тозығы жеткен топырақта азотты бекіту қабілетімен және жергілікті жүгері сорттарымен аралас егіспен, сондай-ақ топырақтың эрозиясын болдырмауға көмектесуімен бағалы. Дақылға ешқандай тыңайтқыш енгізілмейді, ол қалдық құнарлылық пен ылғалда өсіріледі, сондай-ақ маргиналды және тозығы жеткен топырақта өседі. Көрсетілген деректер Непалда күріш бұршағының өндіріс ауданы мен өнімділігі жоғары өнімді жүгері сорттарының енгізілуі және химиялық тыңайтқыштардың қолданылуының артуына байланысты төмендеп бара жатқанын, ал тұтыну жергілікті нарықтардағы танымал бұршақтардың көбеюіне байланысты азайып бара жатқанын көрсетеді. Қазіргі уақытта жаңадан селекцияланған сорттар жоқ, тек өнімділігі төмен жергілікті сорттар өсіріледі. Олар соя (Glycine max), қара бұршақ, қара көкнәр, обыкновенный бұршақ (Phaseolus vulgaris) және жылқы бұршағы (Mactrotyloma uniflorum) сияқты басқа жазғы бұршақтармен бәсекелесуге мәжбүр. Күріш бұршағының өндірісін шектейтін басқа да факторларға шағын және бөлінген жерлер және өнімділіктің төмендеуі жатады.

Морфология

Жабайы түрлер әдетте жұқа сабақты, еркін тармақталатын және кішкентай жапырақты, өрмелеуге бейім, фотопериодқа сезімтал және шексіз өсуімен сипатталады (Lawn, 1995). Гүлдеу асинхронды болады және қатайған тұқымдарға бейімділік байқалады. Көптеген аймақтарда осы қасиеттердің көп бөлігін сақтайтын, әсіресе күн сәулесіне сезімталдық, өсу түрі және қатайған тұқымдар тұрғысынан жергілікті сорттар кездеседі. Тұқымның түсі әр түрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе қызыл немесе сары болады. Қызыл түрі қытай тілінде 赤小豆 деп аталады, бұл сөздердің тікелей мағынасы "қызыл ұсақ бұршақ". Ол дәстүрлі қытай медицинасында дәрілік өсімдік ретінде қарастырылады.

Жыныс плазмасын жинау

Тайваньда орналасқан Дүниежүзілік көкөніс орталығы (бұрынғы Азия көкөніс зерттеу және дамыту орталығы) күріш бұршағының 197 түрін сақтайды, оның ішінде Непалдан 8 және Үндістаннан 24 генотип бар. Дегенмен, Бажура ауданында 2000 метр биіктікте жиналған непалдық генотип (Могимасс деп аталады) туралы басқа деректер аз немесе мүлдем жоқ (Дүниежүзілік көкөніс орталығы, 2007). IC 7588, IC 8229, EC 18771 және IC 7506 үнді генотиптері фотопериодқа азырақ сезімтал деп көрсетілген, бірақ басқа ешқандай ақпарат келтірілмеген. Үндістандағы Өсімдік генетикалық ресурстарының ұлттық бюросы (NBPGR) Азияның әртүрлі елдерінен 1700-ден астам түрін қамтиды (NBPGR, 2007). Бұдан өзге, Индияның Дәнді дақылдар зерттеу институтында да коллекция бар, сондай-ақ, Уттар-Прадеш штатындағы Бховалидегі NBPGR станциясы 300-ден астам генотиптерден тұратын коллекцияны сақтайды (Negi et al., 1996). Непалдағы NARC-қа қарасты Өсімдік генетикалық ресурстар бөлімі елдің түрлі аймақтарынан алынған 300-ге жуық түрінен тұратын коллекцияны сақтайды.

Тамақ қоректендіру аспектілері

Күріш бұршағы адам, жануар және топырақтың денсаулығын жақсартуда маңызды рөл атқарады. Барлық сорттары ақуыздың, қажетті аминқышқылдарының, маңызды май қышқылдарының және минералдардың жақсы көзі болып табылады (Мохан және Джанардан, 1994), ал кептірілген тұқымдары дәнді дақылдар негізіндегі диетаға тамаша қосымша болады.

Адамның тамақтануы

Күріш бұршағы көбінесе дал ретінде дайындалады, бір түнді суға қойып, аздаған дәмдеуіштермен қайнатылады немесе қысымды қазанда пісіріледі. Далдың әртүрлі сорпалары мен соустарынан басқа, бұршақтар басқа да көптеген тәсілдермен қолданылады: тұтас, пісірілген немесе қуырылған күйінде, ұн ретінде немесе түрлі қуырылған тағамдар мен жемістер жасау үшін. Кейбір рецепттер нақты бұршақтарға арналған, бірақ көптегенін ауыстыруға болады. Жасыл бұршақтарды көкөніс ретінде жеу деректері бар, бірақ бұл кеңінен таралмаған, алайда көптеген сорттардың белгісіз өсу қасиеті жыл бойы жасыл бұршақтардың тұрақты жеткізілуін қамтамасыз етеді. Күріш бұршағының шикі протеин мөлшері көптеген бұршақтарға қарағанда төмен, бірақ айырмашылықтар көп. Гопинатан және авторлар тобы (1987) атап өткендей, туыс жабайы түрлердің (мысалы, Vigna minima) протеин құрамы өсірілген түрлерге қарағанда жоғары, сондықтан протеин құрамын жақсарту үшін селекция жасауға мүмкіндік бар. Дегенмен, бірнеше авторлар аминоқышқылдарының құрамы адамдарға қолдану үшін жақсы теңдестірілгенін хабарлайды (мысалы, Chandel және авторлар тобы, 1978; Mohan & Janardhan, 1994; de Carvalho & Vieira, 1996). Басқа бұршақтар сияқты, күріш бұршағы да әртүрлі антинутриенттерді қамтиды, атап айтқанда фит қышқылы немесе фитат, полифенолдар және микроэлементтердің, әсіресе темір мен мырыштың сіңуін төмендететін талшықтар. Фитаты аз тұқымдарды өсіруге болады, бірақ оның пайдалылығы туралы пікірлер қарама-қайшы, себебі фитат адам үшін де қоректік зат, сонымен қатар өсімдіктің өмірлік циклінде маңызды рөл атқарады. Адамдарға қолдануға арналған бұршақтарды кеңейту кезінде газ пайда болуына себеп болатын заттарға ерекше назар аудару қажет (Smil, 1997). Ревилза және авторлар тобы (1990) Филиппиннің кең таралған бұршақтарындағы газ пайда болуына себеп болатын олигосахаридтердің мөлшерін тексеріп, оларды газ пайда болуына әсер ету деңгейі бойынша жіктеді: Sam samping (Clitoria ternatea) > гиацинт бұршағы (Lablab purpureus, syn. Dolichos lablab L) > Лима бұршағы (Phaseolus lunatus) > қылыш бұршағы (Canavalia gladiata) > күріш бұршағы > қара бұршақ (Canavalia ensiformis). Күріш бұршағының екі әртүрлі сортында 2,25 және 2,55% олигосахаридтер болды. Каур және Каватра (2000) суға қою, ашық ыдыста пісіру, қысыммен пісіру, өсіру және осы әдістердің комбинацияларының әсерін өлшеді. Олардың барлығы газ пайда болуына себеп болатын қанттардың мөлшерін айтарлықтай төмендетті, бірақ ең тиімдісі – өсіру және қысыммен пісірудің үйлесімі болды. Көптеген бұршақтарда бір немесе бірнеше ферменттерді тежеуші заттар және ұқсас антинутритивті немесе уытты факторлар бар (Smil, 1997), бірақ күріш бұршағында мұндай заттардың мөлшері төмен.

Малдың тамақтануы

Күріш бұршағы мал шаруашылығында сүт өнімділігін арттыратын құнды, жоғары сапалы жем болып табылады.

Өсімдіктер

Қызыл күріш бұршағы дәстүрлі қытай медицинасында, кейде Анжелика синенсисімен (當歸) бірге қолданылады. Непал мен Үндістанда халық медицинасында қолданылуы туралы мәлімет жоқ.

Мәдени маңызы

Оңтүстік Азияда тағамдарды ыстық, суық және бейтарап деп бөлу тұжырымы кең таралған. Бұл диеталық таңдауларға маңызды ықпал етеді, себебі бұл көзқарас күнделікті тамақтануда ыстық және суық тағамдардың арасындағы тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі, сонымен қатар маусымға және денсаулық жағдайына қарай түрлі тағамдарды тұтынуға ынталандырады немесе керісінше, шектеуге мүмкіндік береді. Gittelsohn және авторлар (1997) Непалдағы бірқатар тағамдардың осыған қатысты қабылдануы туралы есеп жариялаған. Олардың мәліметтері ыстық және суық тағамдарға бөлудің «ғылыми» негізі жоқ екенін көрсетеді. Мысалы, йогурт суық, ал ешкі сүті ыстық, бұқа еті суық, ал балық және тауық ыстық, қара бұршақ суық, ал қызыл бұршақ (қоқыс) ыстық болып саналады. Бұл көзқарас географиялық орналасуға байланысты өзгереді, сондықтан осы нәтижелерді бүкіл Непалға (немесе Оңтүстік Азияға) жалпылауға болмайды. Олардың зерттеуінде күріш бұршағының ыстық-суық сипаттамасы туралы ештеңе айтылмаған. Непалда күріш бұршағы көбінесе суық тағам ретінде қарастырылады (мысалы, Гүлми, Кайлали, Сянджа, Данг, Горха аудандарында) және жазда адамдарды салқындатады делінеді. Дегенмен, ол қыста денеге жылу береді деп есептеледі. Шығыс Непалдың Илам ауданында күріш бұршағы ыстық деп саналады, сондықтан қарттар мен науқастарға ыстық ауа райында оны жемеуге кеңес беріледі, себебі ол қиын қорытылады және дені әлсіз адамдарға асқазан проблемаларын тудыруы мүмкін. Иламнан алынған басқа да мәліметтерде күріш бұршағы асқазанға кейбір ыңғайсыздықтар келтірсе де, басқа дәнді дақылдарға қарағанда жеңіл және қорытылуы оңай екендігі айтылады, сондықтан ас қорыту жүйесі бұзылған адамдарға жиі ұсынылады. Күріш бұршағы ыстық немесе суық болсын, оның көп бөлігі егін жинаудан кейін тұтынылады, сондықтан бұл дақыл азық-түлік қауіпсіздігіне тек жанама түрде ғана әсер етеді, оның үстіне жазғы және күзгі жаңбырдан кейінгі азық-түлік тапшылығы кезінде. Непалдан алынған ауызша мәліметтерде күріш бұршағының ерекше салтанаттық маңызы жоқ екені айтылады. Бұл қара бұршақтан өзгеше, ол жоғары касталы индустар арасында және Арун аңғарындағы Рай халқы арасында салтанатты мақсаттар үшін қолданылады. Сонымен қатар, қара бұршақ дәмдірек және нарықта жоғары бағаланады, сондықтан фермер таңдау жасауы керек болса, күріш бұршағының орнына оны өсітуге бейім. Кванти (невари тілінде кути) – бұл дәнді бұршақтардан жасалған аралас шұбат, ол Жанай Пурнима немесе Ракша Бхандан мерекесінде дастарқанға тартылады. Бұл рецепт бойынша күріш бұршағы сияқты тоғыз түрлі бұршақ қолданылады. Бұл мереке жаңбырдың аяқталуын білдіреді, осыған байланысты адамдар дәстүрлі көзқарас бойынша (және, мүмкін, шындығында да) әлсіреп, жетіспеушілікке ұшырап, ауруларға бейім болады. Осыған орай, кванти «күшті етеді» және аралас бұршақ өскіндерінің ас қорытуы қиын болғандықтан, асқазанды тазартады деп есептеледі. Сонымен қатар, квантиді жеу белгілі бір маса түрін өлтіреді (Лёвдин, 1998). Непалда күріш бұршағы белгілі бір деңгейде «кедейлердің тағамы» ретінде қарастырылса да, оған ерекше қорлықпен қарастырылмайды, сондықтан ешқандай этникалық немесе касталық топтың оған қарсы ережесі жоқ. Данг қаласында күріш бұршағын әсіресе Тару (түпкілікті Терай) халқы жақсы көреді, олардың он түрлі бұршақ қажет ететін кванти нұсқасы бар. Бір дереккөз күріш бұршағы адамды күшті етеді деп есептелгендіктен, оны көбінесе жұмысшыларға ұсынатынын, ал кейде ауыр жұмыс істеген кезде оны өздері де жейтінін айтады.

Әлеуетті

Осыған дейін күріш бұршағының мүмкіндіктерін пайдалану бойынша көп жұмыс істелген жоқ: оны кеңінен тарату үшін селекционерлер назар аударуы тиіс бірнеше ерекшеліктері бар. Көптеген сорттары фотопериодқа өте сезімтал, сондықтан субтропиктік аймақтарда өскенде гүлдеу кешігіп, жапырақты өсу күшті болады. Олардың өрмелеу қасиеті оларды жүгері, сорго және мүмкін шағын қарақұмық түрлерімен аралас егіс ретінде қолдануға өте ыңғайлы етеді, олар тіреу қызметін атқара алады, бірақ оларды жинау қиынға түседі. Қазіргі сорттардың көпшілігі ұсатуға бейім және қатты тұқымдылығы жоғары. Үндістанда күріш бұршағын жақсарту жұмыстары жүргізілді, бірақ Непалда жүргізілген жоқ. Дегенмен, күріш бұршағын жасыл тыңайтқыш ретінде пайдалану Непалдағы бірқатар далалық тәжірибелерде зерттелді, және бұл оның қысқа мерзімде жоғары биомасса өндірісімен, топыраққа оңай сіңірілуімен және тез ыдырауымен осы мақсатқа арналған ең жақсы бұршақтардың бірі екенін көрсетті.

Химия

Катехин 7 O глюкозиді V. umbellata тұқымында табылады. In vitro жағдайында бұл заттың антиоксиданттық әрекеті жасушаларды қорғау әсеріне алып келеді.