Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдік топ
Linguistic group
Бутиялар (བོད་རིགས; ; ; "Сикким тұрғындары") – Солтүстік-Шығыс Үндістандағы Сикким штатында тұратын сиккимдік халықтың бір тобы. Олар Дренжонгке немесе Сикким тілінде сөйлейді, бұл тибет тіліне жақын және стандартты тибет тілімен өте жақсы түсініседі. 2001 жылы бутиялардың саны шамамен 60 300 адамды құрады. Мұндағы "бутия" термині тибет шыққан халықты білдіреді.
The Bhutia (བོད་རིགས; ; ; "inhabitants of Sikkim") are a community of Sikkimese people living in the state of Sikkim in northeastern India, who speak Drenjongke or Sikkimese, a Tibetic language fairly mutually intelligible with standard Tibetan. In 2001, the Bhutia numbered around 60,300. Bhutia here refers to people of Tibetic ancestry.
Бхутия
Сиккимдегі бутиялар сөйлейтін тіл – сикким тілі. Ол тибет және Бутан тілі – дзонгхамен 75 пайызға өзара түсіністік деңгейінде. Көптеген бутиялар тибет буддизмінің Ньингма мектебін, одан кейін Кагью мектебін ұстанады.
The language spoken by the Bhutias in Sikkim is Sikkimese, which is 75% mutually intelligible with Tibetan and Dzongkha, the language of Bhutan. Most Bhutias practice the Nyingma school, followed by the Kagyu school of Tibetan Buddhism.
Тарих
8 ғасырдан бастап адамдар Тибеттен Сиккимге аз-маз көшіп келді. Бірақ 13 ғасырда көптеген рулар Gyed Bum Sa-мен бірге келді, содан кейін Тибетте Қызыл және Сары шляпалылар арасындағы үнемі болатын қақтығыстардың салдарынан оңтүстікке қарай сапар шеккен ламалардың қатары көбейді. 1600 жылдардың ортасында Сары шляпалылардың толық жеңісінен кейін, жеңімпаз Гүши хан мен оның Гелуг одақтастары Қызыл шляпалылардың ізбасарларын жаппай қуғынға түстірді. Қызыл шляпалылардың тағдырынан қорқып, көптеген адамдар Сикким мен Бутанға қарай оңтүстікке қашты. Осының нәтижесінде, Бутан мен Сиккимде бүгінгі күнге дейін Қызыл шляпалылар көпшілікті құрайды. Олар Гималайдағы түрлі асулар арқылы ("ла" тибет тілінде "жота" дегенді білдіреді) көшіп келді. Бутиялардың тегіндегі географиялық атаулар жиі кездеседі. Мысалы, Солтүстік Сиккимде, онда Бутиялар көпшілік тұрғындар, олар Лакенпалар немесе Лачунгпалар деп аталады, яғни Лакен (; "үлкен жота") немесе Лачунг (; "кішкентай жота") тұрғындары. Бутия аристократтары көршілес аймақтардағы, әсіресе қазіргі Бангладештегі жер иелерінің атауларымен байланысты "Казилер" деп аталды. Бұл феодалдық жүйе 1975 жылға дейін, Сикким тәуелсіз монархия болған кезде, Чогьял монархиясының ажырамас бөлігі болды. 1970 жылдардың ортасында өткен референдумға дейін Сикким Корольдігін билеген әулет – Бутия Намгьял әулеті болды. Бутиялардың ішінде Лакенпалар мен Лачунгпалардың "Дзумса" деп аталатын өздерінің дәстүрлі құқықтық жүйесі бар, ол халықтың жиналатын орны дегенді білдіреді. Дзумсаны ауыл басшысы – Пипон басқарады. Солтүстік Сикким тұрғындарына мемлекеттік билік толық қорғауды қамтамасыз етті, оларды Панчаят мүшелеріне, ал Пипонды – Панчаят басшысы деңгейіне теңеді.
From the 8th century, people migrated from Tibet to Sikkim in small numbers. But during the 13th century many clans came with Gyed Bum Sa, and thereafter there was a series of Lamas who visited southwards, because of the constant conflicts between Red hat and Yellow Hat in Tibet. With the final victory of the Yellow hats in the mid 1600s. There was a mass persecution of the followers of the Red hat sect by the victorious Güshi Khan and his Gelug allies. Many fearing the same fate as their Red hat brethren fled southwards towards Sikkim and Bhutan. In consequence, there are Red hat majorities in both Bhutan and Sikkim to this day. They migrated through the different passes ("La" in Tibetan means "hill") in the Himalayas. Geographical indications in the Bhutias' last names are common. In Northern Sikkim, for example, where the Bhutias are the majority inhabitants, they are known as the Lachenpas or Lachungpas, meaning inhabitants of Lachen (; "big pass") or Lachung (; "small pass") respectively. Bhutia aristocrats were called Kazis after similar landlord titles in neighboring regions, especially in modern day Bangladesh. This feudal system was an integral part of the Chogyal monarchy prior to 1975, when Sikkim was an independent monarchy; the ruling dynasty of the Kingdom of Sikkim before the mid 1970s plebiscite was the Bhutia Namgyal dynasty. Among the Bhutias, the Lachenpas and Lachungpas have their own traditional legal system called the "Dzumsa" which means the meeting place of the people. The Dzumsa is headed by the village headman known as the Pipon. People of North Sikkim have been given full protection by the state government by deeming a status of Panchayat ward and the Pipon, a status of Panchayat head.
Ұрпақтар
Бутия тайпасының ішінде көптеген рулар бар және тайпадан тыс некелерге қарағанда рулар арасындағы некелерге көбірек дақпық қаралады.
There are many clans within the Bhutia tribe and Inter Clan marriages are preferred rather than marriages outside of the tribe.
Киім-кешек
Бутиялардың дәстүрлі киімі – хо (тибеттік чуба сияқты), ол бір жағынан мойынға, екінші жағынан белге жібек немесе мақта белбеумен бекітілген кең жағалы плащ тәрізді киім. Ер адамдар бахуды кең шалбармен киеді. Әйелдер бахуды хонжу деп аталатын, толық жеңді жібек блузкамен киеді; белге белбеумен қысықталған кең көйлек тәрізді киім. Киімнің алдыңғы бөлігіне түрлі-түсті жүннен жасалған, ерекше геометриялық өрнектермен безендірілген кең мата байланады. Бұл – пэнгден, ол үйленген әйелдің символы. Бұл дәстүрлі киімге ерлер мен әйелдердің екі жұбынан тігілген былғары етік үйлеседі. Бутия әйелдері басқа қауымдардағы әйелдерге қарағанда зор мәртебеге ие. Әйелдер де, ерлер де таза алтынды ұнатады, сондықтан дәстүрлі әшекейлер көбінесе 24 каратты (100%) алтыннан жасалады.
The traditional outfit of Bhutias is the Kho (same like the Tibetan chuba), which is a loose cloak type garment fastened at the neck on one side and near the waist with a silk/cotton belt. Male members array the bakhu with loose trousers. Womenfolk wear the bakhu with a silken full sleeve blouse called a honju; a loose gown type garment fastened tight near the waist with a belt. In the front portion, a loose sheet of multicolored woolen cloth with exotic geometric designs is tied. This is called the pangden and is a symbol of a married woman. This traditional outfit is complemented by embroidered leather boots worn by both men and women. Bhutia women enjoy a much higher status than their counterparts from other communities. Pure gold tends to be favored by both women and men thus traditional jewelry is mostly made of 24 carat (100%) gold.
Қоғам
Сиккимде бутиялар көбінесе мемлекеттік секторда, ауыл шаруашылығында және, көбіректеп, бизнес саласында жұмыс істейді. Дарджилинг ауданында бутиялар көбінесе үкіметтік және коммерциялық салаларда еңбек етеді. Бутиялар өз руларының ішінде некелесіп, қалыңдық және күйеу таңдаудың қатаң иерархиялық жүйесін сақтайды. Рулық дискриминация кең таралған, ал қауымдық шеңберден тысқары некелерге жағымсыз қаралады.
In Sikkim, the Bhutias are mostly employed in the government sector, in agriculture, and increasingly in the business area as well. In the district of Darjeeling, Bhutias are often employed in government and commerce. Bhutias practise intermarriage within their clans and follow a very hierarchical system of bride and groom selection. Clan discrimination is widespread, and marriage outside the community is looked down upon.
Дін
Бутиялар Ваджраяна буддизмін ұстанады, негізінен Ньингма және Кагью мектептерінде. Олардың ең басты мерекелері – Лосар. Лосар Тибет жаңа жылының басталуын белгілейтін болғандықтан, әдетте ақпан айының бірінші аптасында тойланады. Лосар кештері отпен билеу жиі кездеседі. Лосонг Тибет жылының аяқталуы ретінде тойланады және Тибет ай күнтізбесінің он айының соңында (әдетте желтоқсан айында) келеді. Бұл Үндістандағы бутиялардың ең маңызды мерекесі, дәстүрлі Чам биімен және қуанышпен аталады. Лосонг Бутан, Непал және Сиккимдегі монастырларда тойланады. Сиккимде Лосонг мерекесінде би өнері көбінесе Падмасамбхава немесе Гуру Угьеннің өмірінен алынған оқиғаларды көрсетеді. Бутиялардың монастырлары Үндістанның әртүрлі жерлерінде орналасқан, ең танымалдары – Сиккимдегі Румтек монастыры және Дарджилингтегі ең көне монастырь – Бутия Бусти монастыры немесе Карма Дорджи Чёлинг монастыры.
The Bhutias are followers of Vajrayana Buddhism, mainly the Nyingma and Kagyu schools. The main festivals observed by them are Losar The first week of February is usually the time of Losar as it marks the start of the Tibetan New Year. Fire dances are common in the evenings during Losar. Losoong is usually celebrated as the end of the Tibetan year and falls at the end of the tenth Tibetan lunar month (usually December). It is the most important festival among the Bhutias in India, and is marked by the traditional Cham dancing and merry making. Losoong is celebrated across the monasteries in Bhutan, Nepal and Sikkim. In Sikkim, during the festival of Losoong, often dance forms depict narrativized tales from the life of Padmasambhava or Guru Ugyen. Monasteries of the Bhutias dot various places in India, most notably the Rumtek Monastery in Sikkim and the Bhutia Busty Monastery or Karma Dorjee Chyoling Monastery, which is also the oldest Monastery in Darjeeling.
Үйлер
Бутияның дәстүрлі үйі "хим" деп аталады және көбінесе тіктөртбұрышты болып келеді. Бутиялар үйінің сыртында құрбан шалу үшін тас құрылыс орналасқан. Ол "сангбэм" деп аталады. "Санг" – құрбандық шалуға арналған хош иіс, ал "бум" – құмыра; құрылыстың пішіні құмыраға ұқсайды. Ол сангды, яғни қасиетті құрбандықты құдайларға шалу үшін қолданылады. Құдайларға Рододендрон антопогон, Юниперус рекурва, Рододендрон сетозумның хош иісті құрғақ жапырақтары мен сабақтары немесе қарағайдан жасалған хош иісті таяқшалар ұсынылады.
A traditional Bhutia house is called a "khim" and is usually rectangular. The Bhutias have a stone structure outside the house which is used for burning incense. It is called "sangbum." "Sang" means incense and "bum" means vase; the shape of the structure is like a vase. It is used for burning sang, a sacred offering to the deities. The deities are offered scented dried leaves/stalks of Rhododendron anthopogon, Juniperus recurva, Rhododendron setosum or incense sticks made of pine.
Ас мәзірі
Бутия халқы дәстүрлі түрде күрішті жануар майында қуырылған көкөністермен немесе етпен, әдетте шошқа немесе сиыр етімен, кейде қой еті немесе тауық етімен жейді. Момо – буланған еттен жасалған пельменьдер, ал тухпа – сорпалы кеспе де кеңінен танымал. Лосар мен Лоосонг – бутия қауымы тойлайтын көптеген мерекелердің екеуі ғана. Бутия халқының дерлік барлық мерекелері мен демалыстары буддалық діни мағынаға ие. Олар 70-тен астам жануар, саңырауқұлақ және өсімдік түрлерін пайдаланады. Чхаанг – бутиялықтардың сүйікті сусындары, сондай-ақ бутиялықтармен бірге тұратын басқа да қауымдардың арасында жиі қолданылады. Ол ашытылған арпа немесе қарақұмырдан жасалады және Tongba деп аталатын бамбук ыдысында беріледі. Сүт пен қант қосылған шай, сондай-ақ майлы шай діни және әлеуметтік жиындарда да ұсынылады.
Bhutia people traditionally eat rice with animal fat fried vegetables or meat, usually pork or beef, and occasionally mutton or chicken. Other well known foods are momo, steamed meat dumplings, and the thukpa, noodles in broth. The Losar and Loosong are two among many festivals celebrated by the Bhutia community. Almost all Bhutia festivals and holidays hold Buddhist religious significance. They are also known to utilize over 70 species of animal, fungi, and plant. Chhaang is the favourite drink of the Bhutias, and increasingly of other communities coexisting with the Bhutias. It is made of fermented barley or millet, and served in a bamboo container called the Tongba. Tea with milk and sugar, and butter tea, are also served on religious or social occasions.
Өнер, қолөнер және музыка
Бхутияның би, ән және халық ертегілерімен бай дәстүрі бар. Бхутияның танымал халық билері – Дензонг Не На, Та Ши Янг Ку, Таши Шабдо, Гуру Чинлап, Синги Чхам және Як Чхам. Қолданылатын музыкалық аспаптар – флейта, янджей, барабан және ярка. 2015 жылдың 26 тамызында Дарджилингке сапары барысында Мамата Банерджи басқаратын Батыс Бенгал үкіметі Бхутия қауымы үшін жеке даму кеңесі құру туралы хабарлады.
The Bhutia have a rich tradition of dances, songs, and folktales. The popular Bhutia folk dances are Denzong Neh Na, Ta Shi Yang Ku, Tashi Shabdo, Guru Chinlap, Singhi Chham and Yak Chham. Musical instruments used are flute, yangjey, drum, and yarka. On August 26, 2015, during her visit to Darjeeling, the Mamata Banerjee led West Bengal Government, announced the formation of a separate development board for the Bhutia community.