Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Осман өлкесі (1571–1878)
Ottoman province (1571–1878)
Кипр эялеті (Eyālet i Kıbrıs) – 1571 жылы Осман империясына қосылған Кипр аралынан құралған Осман империясының эялеті (провинциясы). Османдықтар Кипрді басқару жолын бірнеше рет өзгертті. 1670 жылдан 1703 жылға дейін және 1784 жылдан бастап ол Архипелаг эялетінің санжағы (ішкі провинциясы) болды; 1703–1745 және 1748–1784 жылдары Ұлы визирдің иелігінде болды; ал 1745 жылдан 1748 жылға дейінгі қысқа мерзімге тағы да эялет ретінде басқарылды.
The Eyalet of Cyprus (, Eyālet i Ḳıbrıṣ) was an eyalet (province) of the Ottoman Empire made up of the island of Cyprus, which was annexed into the Empire in 1571. The Ottomans changed the way they administered Cyprus multiple times. It was a sanjak (sub province) of the Eyalet of the Archipelago from 1670 to 1703, and again from 1784 onwards; a fief of the Grand Vizier (1703–1745 and 1748–1784); and again an eyalet for the short period from 1745 to 1748.
Османдықтардың шабуылдары мен жаулап алулары
Венеция билігі кезінде Осман империясы Кипрге кейде шабуыл жасады. 1489 жылы, Венеция билігінің алғашқы жылы, Османдықтар Карпас түбегіне шабуыл жасап, олжалады және құлдыққа сату үшін тұтқындарды алып кетті. 1539 жылы Осман флоты Лимассолға шабуыл жасап, қиратты. Қырғын туралы хабар тарады, бірнеше күннен кейін Мұстафа бір оқ атпай-ақ Киренияны басып алды. Фамагуста азаматтары, венециялық командир Марко Антонио Брагадиннің басшылығымен, батыл қарсылық көрсетті, нәтижесінде 1570 жылдың қыркүйегінен 1571 жылдың тамызына дейін қала бір жылға жуық қоршауға алынды. Османдықтар бекіністі бұзғаннан кейін, қалада қалған христиандардың көпшілігі қырғынға ұшырады, бірақ Осман командирі қала тапсырылған жағдайда христиандарға Критке қауіпсіз өтуге рұхсат берілетініне келісім берген болатын. Брагадиннің құлақтары мен мұрны кесілді, екі апта түрмеде отырғаннан кейін, оны арқасына топырақ пен тас қаптарын артып, қабырғалар бойында сүйреп, содан кейін бас алаңдағы бағанаға жалаңаш байлап, тірідей терісін сызып алды. Фамагустаның құлауы Венеция билігінің аяқталуын және Кипрде Осман дәуірінің басталуын білдірді, Лала Мустафа-паша аралдың алғашқы түрік губернаторы болды. 1571 жылдың 25 мамырында Папа Пий V Рим папасы мемлекеттері, Мальта, Габсбург Испаниясы, Венеция Республикасы, Генуя Республикасы және басқа итальян мемлекеттері арасындағы коалиция – Киелі Лиганы құрды. Төрт айдан кейін, 7 қазанда, негізінен Венеция, Испания және Папа кемелерінен құралған және Дон Иоанн Австрияның басқаруындағы Лиганың теңіз күштері Лепанто шайқасында түрік флотын жеңді, бұл әлемдік тарихтың шешуші шайқастарының бірі болды. Алайда, Осман империясына қарсы жеңіс Кипрге көмектесу үшін кеш келді, арал келесі үш ғасыр бойы Осман билігінде қалды. 1573 жылы венециялықтар Кипрді тастап кетті, соның салдарынан Рим-католик шіркеуінің ықпалы жойылды.
During Venetian rule, the Ottomans at times raided Cyprus. In 1489, the first year of Venetian control, Ottomans attacked the Karpass Peninsula, pillaging and taking captives to be sold into slavery. In 1539 the Ottoman fleet attacked and destroyed Limassol. Word of the massacre spread, and a few days later Mustafa took Kyrenia without having to fire a shot. The citizens of Famagusta, on the other hand, led by Venetian commander Marco Antonio Bragadin, put up a heroic resistance which led to the siege of the city for about a year, from September 1570 until August 1571. When the Ottomans eventually breached the fortifications, a massacre of most remaining Christians in the city followed, despite the Ottoman commander previously agreeing that in return for the city's surrender, Christians would be guaranteed safe passage to Crete. Bragadin had his ears and nose cut off and, after thrown in prison for two weeks, he was dragged round the walls with sacks of earth and stone on his back, then tied naked to a column in the main square and skinned alive. The fall of Famagusta marked the end of the Venetian rule and the beginning of the Ottoman period in Cyprus, with Lala Mustafa Pasha becoming the island’s first Turkish Governor. On 25 May 1571, Pope Pius V formed the Holy League, a coalition between the Papal States, Malta, Habsburg Spain, the Republic of Venice, the Republic of Genoa, and some other Italian states. Four months later, on 7 October, the naval forces of the League, composed mainly of Venetian, Spanish, and Papal ships under the command of Don John of Austria, defeated the Turkish fleet at the Battle of Lepanto in one of the decisive battles in general — and naval battles in particular — of world history. The victory over the Ottomans, however, came too late to help Cyprus, and the island remained under Ottoman rule for the next three centuries. In 1573 the Venetians left Cyprus, removing the influence of the Roman Catholic Church.
Әкімшілік тарихы
Никосия жаулап алынғаннан кейін Кипр билербейлікпен басқарылатын аймақ деп жарияланды, ал бұл лауазымға бұрынғы Авония билербеі Лала Мустафа-паша тағайындалды. Кипр үш санджаққа бөлінді: Фамагуста, Кирения және Пафос. Сонымен қатар, материктегі Алайе, Тарс, Ішел, Сис, Зюлькадрие және Триполи (Траблусшам) санджақтары Кипр иалетінің әкімшілігіне қарасты. Кипр бірнеше қазаларға бөлінді: Тузла, Лимассол, Эпископи, Китрея, Пафос, Кукла, Лефка, Морфу, Хирсофу, Фамагуста, Кирения және Месарийе. Бұл қазалардың әрқайсысының өз қадии немесе наибі болды. Алайда Триполи санджағы 1573 жылы алыс болғандықтан Кипрдің қарауынан алынып, Дамаск иалетіне берілді. 1610 жылы Ішел, Алайе және Тарс санджақтары да алынып, жаңа құрылған Адана иалетіне қосылды. Бірақ Осман империясы Криті жаулап алғаннан кейін Кипр православие шіркеуі Кипрдің маңызы азайды, сауда көлемі төмендеді және адамдар эмиграцияға кетіп барады деп мәлімдеді. Сондықтан, Кипр иалет болып қалуға шамасы келмейтініне байланысты әкімшілік статусын өзгертуді сұрады. Осылайша, 1670 жылы Кипр Осман флотының бас қолбасшысы Капудан-пашаның тікелей бақылауындағы Архипелаг иалетінің санджағына айналды. Бұл бақылау тағайындалған мүтеселлим арқылы жүзеге асырылды. Бұл қолданыстағы жүйе билік бос орынды тудырды және тиімсіз екенін көрсетті, сондықтан 1703 жылы Кипр тікелей Ұлы визирдің бақылауына берілді, оның өкілі ретінде мухассил басқарды. Ағалардың билігін шектеу үшін мухассилге салық жинау құқығы берілді, сондай-ақ саяси және әскери билігі де артты. 1745 және 1748 жылдар аралығында Кипр қысқа мерзімге қайтадан иалетке айналды. Бұл үш жыл, әсіресе губернатор Ебубекір-пашаның (1746–48) билігі, даму мен салыстырмалы гүлдену кезеңі болды. Ебубекір-пашаның қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін Кипр бұрынғы статусына оралды. 1839 жылы Абдулмежит I реформаларымен арал тағы да Архипелаг иалетінің санджағы болды, бірақ маңызды дербестік алды. Аралды мутасарриф басқарды, қазалар өздерінің әкімшілік және сот кеңестері бар алты ірі қазаға біріктірілді. Түріктер, гректер және басқа азшылықтар пропорционалды түрде өкілдік еткен санджақ әкімшілік кеңесі құрылды.
As soon as Nicosia was conquered, Cyprus was declared an eyalet under the administration of a beylerbey, and Lala Mustafa Pasha, the former beylerbey of Avlonya, was appointed to the post. Cyprus was divided into three sanjaks: Famagusta, Kyrenia and Paphos. Additionally, the sanjaks of Alâiye, Tarsus, İçel, Sis, Zülkadriye and Tripoli (Trablusşam) on the mainland were placed under the administration of the Cyprus eyalet. Cyprus was also divided into several kazas: Tuzla, Limassol, Episkopi, Kythrea, Paphos, Kukla, Lefka, Morphou, Hirsofu, Famagusta, Kyrenia and Mesariye. These kazas each had their own kadı or naib. The sanjak of Tripoli, however, was removed from the jurisdiction of Cyprus in 1573 due to its distance and given to the Damascus Eyalet. The sanjaks of İçel, Alâiye and Tarsus were also removed in 1610 and given to the newly created Adana Eyalet. However, after the Ottoman conquest of Crete, the Cypriot Orthodox Church argued that Cyprus had lost importance, that trade volume had decreased and that people were emigrating. It thus requested a change in the administrative status as Cyprus could not afford remaining an eyalet. Thus, in 1670, Cyprus became a sanjak under the Eyalet of the Archipelago, under the direct control of the Kapudan Pasha, the head of the Ottoman Navy. This control was exercised through an appointed mütesellim. This proved that the existing system caused a power vacuum and was ineffective, so in 1703 Cyprus was placed directly under the control of the Grand Vizier, administered on his behalf by a muhassıl. To reduce the powers of the aghas, the muhassıl was given the power to collect taxes, as well as increased political and military authority. Between 1745 and 1748, Cyprus briefly became an eyalet again. These three years, especially the reign of governor Ebubekir Pasha (1746–48), were a period of development and relative prosperity. After the end of Ebubekir Pasha's tenure, Cyprus reverted to its former status. In 1839, with the reforms of Abdülmecid I, the island once again became a sanjak of the Eyalet of the Archipelago but gained significant autonomy. The island was governed by a mutasarrıf, the kazas were consolidated into six larger kazas with their own administrative and judicial councils. A sanjak administrative council, in which Turks, Greeks and other minorities were proportionally represented, was established.
Әлеуметтік тарих
Османдықтардың басып алуы арал тарихында екі маңызды өзгеріске әкелді: аралда түріктер деген жаңа этникалық топ пайда болды, ал кипрліктердің енді жаңа билеушісі – османдықтар болды. Осман империясы солдаттарға тимар – жер участаларын берді, олар отбасыларымен бірге тұрақты қоныстану шартымен. Бұл шараның зор маңызы болды, себебі бұл белгіленген солдаттар аралдағы түрік қауымының ядросына айналды. 17 ғасырда түрік халқының саны жедел өсті, оған гректердің (соның ішінде исламға дейінгі дәстүрлерін сақтап қалғандардың) дін ауыстыруы да себеп болды. Осман билігінің үш ғасыры ішінде аралға қоныстанған түріктердің көпшілігі 1878 жылы Кипрдің басқару құқығы – бірақ егемендігі емес – Ұлыбританияға өткен кезде де аралда қалды. Екі топтың арасындағы ерекшелік дін мен тіл бойынша болды. Османдықтар Кипрде миллет жүйесін қолданды, ол діни билік органдарына мұсылман емес азшылықтарды басқаруға мүмкіндік берді. Бұл жүйе православие шіркеуінің грек халқының этно-діни институты ретіндегі беделін нығайтты. Бірте-бірте Кипр архиепискобы діни ғана емес, сонымен қатар этникалық көшбасшыға айналды, бұл Осман түріктерінің грек халқының адалдығы үшін жауапты тұлғаны қалауына байланысты болды. Осылайша шіркеу грек мәдени мұрасын сақтау міндетін алды, арал Ұлыбританияға өткенге дейін.
The Ottoman occupation brought about two radical changes to the history of the island: A new ethnic element appeared on the island, the Turks, while Cypriots now had a new ruler, the Ottomans. The Ottoman Empire gave timars—land grants—to soldiers under the condition that they and their families would stay there permanently. An action of far reaching importance because the predefined soldiers became the nucleus of the island's Turkish community. During the 17th century the Turkish population grew rapidly, partly by Greek conversion (including converts who retained some pre Islamic practices) joined to them. Most of the Turks who had settled on the island during the three centuries of Ottoman rule remained when control of Cyprus—although not sovereignty—was ceded to Britain in 1878. The distinction between the two groups was by both religion and language. The Ottomans applied the millet system to Cyprus, which allowed religious authorities to govern their own non Muslim minorities. This system reinforced the position of the Orthodox Church as the ethno religious institution of the ethnic Greek population. Gradually, the Archbishop of Cyprus became not only religious but ethnic leader as well, something the Ottoman Turks promoted, wanting to have somebody responsible for the loyalty of the Greek flock. In this way, the Church undertook the task of the guardian of the Greek cultural legacy until the island was ceded to Britain.
18211829 жыл
Көптеген кипрлік гректер 1821 жылы басталған грек тәуелсіздігі күресін қолдады, осының салдарынан Осман империясы қатаң жаза шараларын қабылдады. 1821 жылдың 15 қазанында үлкен түрік жұрты архиепископты, бес епископты, отыз алты дін қызметкерін ұстап алып, дарға асты. Сонымен қатар, Ларнака және басқа қалалардағы көптеген кипрлік гректер де дарға асылды. 1822 жылдың қыркүйегіне дейін 62 кипрлік ауыл мен кішкентай елді мекендер толығымен жойылды.
Many Greek Cypriots supported the Greek independence effort that began in 1821, leading to severe reprisals by the Ottoman Empire. On 15 October 1821, a massive Turkish mob seized and hanged an archbishop, five bishops, thirty six ecclesiastics, and hanged most of the Greek Cypriots in Larnaca and the other towns. By September 1822, sixty two Cypriot villages and hamlets had entirely disappeared.
1869-1878 жылдар
1869 жылы Суэц каналы ашылды, содан кейін Ұлыбритания күрт өте қолайлы орналасқан аралға үлкен қызығушылық танытты. 1877 жылы Османдықтар ресейліктерден жеңілгеннен кейін, ал келесі жылы Ресей мен Осман империясының қол қойған, бірақ Ресей тарапынан талап етілген Сан-Стефано шарты қайта қарастырылу үшін Берлин конгресі өтті. 9 шілдеде 1878 жылы ресми түрде хабарланды, 4 маусымда британдықтар мен сұлтан Константинополь конвенциясына құпия түрде қол қойған. Осы конвенция бойынша Кипрдің иелігі мен басқару құқығы Ұлыбританияға берілді. Кипрді бақылауға алған орнына, Ұлыбритания Осман империясын Ресей-Түрік соғысында қолдауға келісті. Бұл келісім Кипр конвенциясы ретінде ресми түрде бекітілді.
In 1869 the Suez Canal opened, and the United Kingdom showed increasing interest in the island, which is situated in what had suddenly become a very convenient location. When the Ottomans were defeated by the Russians in 1877 and the Berlin Congress took place the next year in order to revise the Treaty of San Stefano which was signed by Russia and the Ottoman Empire according to terms dictated by the former, it was officially announced on 9 July 1878 that on the 4th of preceding June, the British and the Sultan had secretly countersigned the Convention of Constantinople by virtue of which the possession and administration of Cyprus was vested in Great Britain. As exchange for control of Cyprus, the UK agreed to support the Ottoman Empire in the Russian Turkish War. This agreement was formalised as the Cyprus Convention.
Сәулет
Осман дәуірінде Кипрде көптеген мешіттер, масжидтер, шіркеулер, қоғамдық моншалар, базарлар, керуенсарайлар, медреселер, мектептер және кітапханалар салынды. Кипрдегі Осман сәулеті негізгі Осман сәулетімен тығыз байланысты, бірақ оны ерекше кипрлік ететін белгілі бір ерекшеліктері бар. Бұл грек православ шіркеулерін өзгеріссіз қалдырғанмен, католиктер пайдаланған және готикалық сәулет стилінде салынған көптеген ғимараттар мешітке немесе сарайға айналдырылғандығынан туындайды, мысалы, Фамагустадағы Лала Мустафа-паша мешіті және Никосиядағы Селимие мешіті. Бұл ғимараттар кейіннен пайдалану үшін қайта жаңартылып, ерекше Османдық элементтермен үйлесім тапты. Готикалық сәулет те аралдағы Осман сәулетіне әсер етті, өйткені Османдықтар готикалық элементтерді қолданды, мысалы, Ларнакадағы Ками Кебир мешітінің мұнарасында. Қалған екі керуенсарай – Никосиядағы монументалды Бююк Хан мен Кумарцилар Хан, олар аралдағы Осман сәулетінің ең көрнекті үлгілері саналады. Көптеген кітапханалардың арасында ең танымал – Махмуд II кітапханасы. Базарлар Осман саудасының маңызды бөлігі болды және 1872 жылы Никосияда 23 базар болды, олардың әрқайсысы өз ерекшелігімен көзге түсті. 1883 жылы Кипрдегі британдық билік органдары жариялаған уақф есептерінде Кипрдегі Евкаф басқармасына қарасты 81 мешіт тіркелді. Археолог Тунцер Багискан бұл санды елеулі түрде кем көрсетілген деп санайды. Осман дәуірінде салынған екі ең маңызды мұсылман діни орындары – Ларнакадағы Хала Сұлтан Текке және Никосиядағы Араб Ахмет мешіті.
During the Ottoman era, numerous mosques, masjids, churches, public baths, bazaars, caravanserais, medreses, schools and libraries were built in Cyprus. Ottoman architecture in Cyprus is closely linked to mainstream Ottoman architecture, however, there are some features that make it distinctly Cypriot. This stems from the fact that, whilst leaving Greek Orthodox churches intact, many buildings used by the Catholics, built in Gothic architecture, were converted into mosques or palaces, such as the Lala Mustafa Pasha Mosque in Famagusta and Selimiye Mosque in Nicosia. These buildings were later modified for use and thus synthesised with distinctly Ottoman elements. Gothic architecture also influenced Ottoman architecture in the island as Gothic elements were used by the Ottomans, such as in the minaret of Cami Kebir in Larnaca. The two surviving caravanserais are the monumental Büyük Han and Kumarcilar Han in Nicosia, considered to be some of the finest examples of Ottoman architecture in the island. The best known of the many libraries is the Library of Mahmud II. Bazaars were very important parts of Ottoman commercial lives and in 1872, 23 bazaars were present in Nicosia alone, each with its own specialty. In 1883, waqf reports published by the British authorities in Cyprus listed 81 mosques that belonged to the Evkaf Administration in Cyprus. This figure is believed to be a major underestimation by archaeologist Tuncer Bağışkan. Two of the most prominent Muslim religious sites built in the Ottoman period are Hala Sultan Tekke in Larnaca and Arab Ahmet Mosque in Nicosia.
Инфрақұрылым
Осман әкімшілігі Кипрдің сумен қамтамасыз етілуін айтарлықтай жақсартты. Бұған ең айқын мысал – 1746 және 1748 жылдар аралығында Эбубекір пашаның қолдауымен салынған Бекир паша суарнасы. Бұл суарна Ларнака қаласын таза сумен қамтамасыз етті, ал оның салынуына дейін жергілікті тұрғындар суды екі сағат бойы арқаларында көтеріп әкелуге мәжбүр болған. 1801 және 1803 жылдар аралығында салынған Силихар суарнасы және Араб Ахмет суарнасы Никосия қаласын сумен қамтамасыз етті. Әкімшілік сонымен қатар сумен жабдықтау және суару үшін жасанды арналарды салуға және жақсартуға ынталандырды, бұл егін өнімділігін арттырып, жеміс-жидектерді көптеп өндіруге мүмкіндік берді. Британдықтар аралды басып алған кезде, жасанды суару арқасында гүлденген ауылдардың қатарында Морфу, Лапитос, Полис, Лефка, Авдиму және Колосси болды. 1879 жылы Кипрге сапар шеккен Сэмюэл Бейкер Лефкада "сумен жұмыс істейтін диірмендер" мен "су ағып жатқан тар көшелер" бар екенін атап өтті. Сонымен қатар, ол Кирения тауларының солтүстік беткейлерінен Карпас түбегіне дейін созылған "әрбір бақша мен шаруашылық жасанды арналар арқылы сумен суарылатынын" жазды. Қаравас ауылындағы өзендер сумен қамтамасыз ету үшін жасанды арналарға бағытталды. 19 ғасырда бірқатар Осман губернаторлары Педиос өзенінің бағытын түзету және реттеу үшін үлкен күш-жігер жұмсады. 1840 жылдары губернатор болған Эдхем паша Ларнака-Никосия жолын және бірнеше көпірлерді салуды аяқтады. 1850 жылдары губернатор Мехмет Халет Ларнаканың жол желісі мен портын одан әрі жақсартты және Никосияда мал шаруашылығын дамыту үшін астық сақтау қоймасы мен базарын құрды.
The Ottoman administration brought a significant improvement to Cyprus in terms of water supply. The most notable example of this is the Bekir Pasha Aqueduct, built under the auspices of Ebubekir Pasha between 1746 and 1748. This aqueduct supplied fresh water to Larnaca and prior to its construction, local residents had to carry water on their backs for two hours. Silihtar aqueduct, built between 1801 and 1803, and the Arab Ahmet aqueduct supplied water to Nicosia. The authorities also encouraged the construction and improvement of artificial channels for water supply and irrigation, which greatly increased crop yield and allowed large scale fruit production. Among villages described as prosperous due to artificial irrigation upon the British takeover of the island are Morphou, Lapithos, Polis, Lefka, Avdimou and Kolossi. Samuel Baker, who visited Cyprus in 1879, noted "mills turned by water" and "narrow lanes streaming with water" in Lefka. He also wrote that "every garden and farm was irrigated by water conducted from the mountains in artificial channels" in the northern slopes of the Kyrenia Mountains extending to the Karpas Peninsula. In Karavas, streams were diverted into artificial channels to supply water to the village. In the 19th century, a major effort was undertaken by a series of Ottoman governors to straighten and regulate the course of the Pedieos. Edhem Pasha, who served as governor in the 1840s, completed the construction of the Larnaca Nicosia road and several bridges. Governor Mehmet Halet in the 1850s further improved the road network and harbour of Larnaca and established a grain store and market in Nicosia to encourage cattle breeding.