Кіріспе
Польшалық атақ Марсалек (польск. Marszałek, лат. Marescallus) – 13 ғасырдан бері Польша корольдік сарайында, ал 15 ғасырдан бері Литва Ұлы Герцогтығындағы ең жоғары лауазымды шенеуніктердің бірі. Бұл сарай шенеуліктері арасындағы ең жоғары дәрежелі лауазым есептеліп, Польша патшасының ең маңызды кеңесшісі саналды.
the surname
Marszałek (, , , Marescallus) was the title of one of the highest officials in the Polish royal court since the 13th century, and in the Grand Duchy of Lithuania since the 15th century. It was the highest ranking of all court officials and was considered the most important advisor to the King of Poland.
Тарих
Марсзалец термині ескі неміс тіліндегі marh skalk немесе жылқы қызметшісі деген сөзден шыққан. 13 ғасырда Богемиядан польша тіліне келген. Бастапқыда ол өзінің түпкілікті мағынасын сақтап келді, бірақ кейіннен әртүрлі князьдықтардың сарайларында, ең әйгілісі Силезияда, басты әскери жетекшіні білдіру үшін өзгерді. Кейіннен бұл атақ сарайдағы лауазымдардың бірін көрсетуге дамыды. 14 ғасырда Краковтағы патшалық сарай Польша Корольдігінің маршалы (marszałek Królestwa Polskiego) лауазымын енгізді, ол патшалардың кеңесшілеріне арналған еді.
Тарихи қолданысы, 12401772
Марсалектің алғашқы жазбада кездесуі 1241 жылғы 9 сәуірде Силезиядағы Легница шайқасында болды, онда Генрих II-нің әскерлері моңғолдардан күйреуге ұшырады. 1486 жылы Альбин Шлахчич Марсалек, Капитан Рыцерства (немісше: Ritter und Edler von Marszałek, Hauptmann der Ritterschaft), Силезияның соңғы Пиасттарының бірі, князь Ян II (Ян II Есі жоқ) Берлинге дейін жеткен Бранденбургқа қарсы сәтті науқандарының нәтижесінде құрметке ие болды. Альбин Шлахчич Маршалек шляхтаның (поляк ақсүйектер қастасының) мүшесі болды. Томас Пол Майкл Маршалл, Риттер және Эдлер фон Маршалек, сондай-ақ оның ұлдары Нокс Уильям Маршалл, Риттер және Эдлер фон Маршалек, және Эндрю Томас Маршалл, Риттер және Эдлер фон Маршалек – Альбиннің ең жақын туыстары. Альбин Шлахчич Маршалек (ағылш. Lord Marshal) геральдикалық қабылдау арқылы князь Ян II-нің гербін қабылдады деп саналады. Геральдикалық қабылдау (поляк тілінде: adopcja herbowa) – Польша Корольдігінде, аталған туыстың гербін қабылдаумен бірге, қолданыстағы геральдикалық туысқа қабылдаудың кең таралған түрі. Геральдикалық қаруды қабылдау Польша геральдикасында ғана қолданылатын процедура болды және Польшада ақсүйектік атақ берудің ертедегі «ескі жолдарының» бірі еді. Ол әсіресе 15 ғасырда танымал болды, бірақ 17 ғасырдың бірінші жартысында жойылды. 15 ғасырда патшаның ең жақын адамы үшін Корольдік бас маршал (marszałek wielki koronny) лауазымы құрылды. Бас маршал көбінесе қызметшілердің біріншісі немесе кеңесшілердің біріншісі (16 ғасырдағы поляк тілінде pierwszy minister) деп аталды, өйткені ол соттағы барлық басқа лауазымды тұлғалардан – тостаған ұстаушылардан, қылыш ұстаушылардан, ту ұстаушылардан, жазушылардан, математиктерден және хатшылардан жоғары тұрды. Оның міндеттеріне патша саяхаттары кезінде сотты басқару, сот этикетін сақтау және Сенат отырыстарын ашу және жабу кірді. Сонымен қатар, Патша сарайынан тыс жерде маршалға маршалдық ережелерді, яғни монархтың қатысуымен шляхтаның еркіндігін шектейтін және патшалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін кездесулер тәртібін реттейтін ережелер жиынтығын қолдануға құқық берілді. Бастапқыда дәстүрлі заң болып табылатын ережелер жиынтығы 1678 жылы Сеймде қабылданды. Бас маршалдың орынбасары – сот маршалы (marszałek nadworny), ол сот пен әйелдердің қауіпсіздігіне жауапты болды. Люблин униясынан кейін Литва үшін де ұқсас лауазымдар құрылды, олар патша Литва жерінде болғанда бірдей міндеттерді атқаруға құқылы болды. Сонымен қатар, Литваның жер маршалы (marszałek ziemski litewski) лауазымы құрылды. Соңында, 17 ғасырда сот маршалы (marszałek dworski) лауазымы құрылды (сот маршалымен шатастырмау керек). Бұл лауазымдағы адам патшаның жеке мүлкін басқарды. Сот қызметкерлерінен басқа, «маршал» термині төменгі дәрежелі немесе уақытша лауазымдарды белгілеу үшін де қолданылды. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – Сейм (Польша Парламенті) (marszałek sejmu) және Сеймиктердің (аймақтық парламенттер) маршалдары болды.
1772 жылдан бері қолданылып келеді
Польшаның бөлінуінен бұрын, қазіргі заманғы маршалға теңестірілетін ең жоғары әскери шен – гетьман болды. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісінен кейін, Ресей басып алған Польша-Литва одағының аймағында маршалец шляхты (асыл маршалы) лауазымы құрылды. Бұл лауазым бұрынғы сот қызметкерлерімен байланысты емес еді, шляхта маршалы Ресей тағайындаған губернатордың орынбасары болып, сеймиктер мен ақсүйектердің басқа да өзін-өзі басқару органдарымен айналысуға, сондай-ақ салық жинауға және генеалогиялық тізімдерді бақылауға құқылы болды. 1842 жылғы Ресей империясының заңдар жинағы осындай лауазымды адамдардың екі деңгейін енгізді: біреуі – губернаторлық деңгейде, екіншісі – повят деңгейінде. Бастапқыда ақсүйектер сайлаған, бірақ 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен кейін маршалдарды көбінесе губернаторлар тағайындады. Олардың ықпалы тез азайды және кеңсе жойылды, дәстүрлі поляк әкімшілік жүйесімен бірге – воеводстволар, жерлер және повяттар да таратылды. ХХ ғасырда Польша тәуелсіздік алғаннан кейін жаңа шен құрылды: маршал польский (Польша маршалы). Бұл шен алғаш рет Юзеф Пилсудскийге берілді, және ол ең жоғары әскери шен болғанымен, көбінесе құрметті шен саналады. Бұл атақ тек соғыста жеңіске жеткен әскери қолбасшыларға ғана беріледі. Сондай-ақ, маршалек сеймінің лауазымы да қайта құрылды.