Кіріспе

1333–1370 жылдар аралығында Польша королі тағында отырған Ұлы Казимир III (Kazimierz III Wielki; 30 сәуір 1310 – 5 қараша 1370). 1340 жылы ол сондай-ақ Рутения королі атанды және Галисия-Волынь соғыстарында осы титулды сақтап қалу үшін күресті. Казимир Пяст әулетінен шыққан соңғы Польша королі болды. Ол соғыстан әлсіреген мемлекетті мұра етіп алды және оның басқару кезеңінде Польша салыстырмалы түрде гүлденіп, байыды. Ол Польша армиясын реформалап, мемлекеттің аумағын екі есеге ұлғайтты. Сот жүйесін жаңартты және бірнеше толыққанды кодификацияланған заңдарды қабылдады, осылайша «Польша Юстинианы» деген аталымға ие болды. Казимир көптеген құрылыстар салды және Ягеллон университетін (сол кезде Краков университеті деп аталған) құрды, ол Польшадағы ең көне университет және әлемдегі ең көне университеттердің бірі. Ол сонымен қатар еврейлерге бұрын берілген жеңілдіктер мен қорғауды растады және оларды Польшаға көптеп қоныстануға шақырды. Казимирдің заңды ұлдары болған жоқ. 1370 жылы аң аулау кезінде алған жарақатынан көз жұмғаннан кейін, оның жүйесі, Венгрия королі Людовик I, Польша королі ретінде Венгриямен жеке одақ құрды.

Ұлы Патша

Казимир 1310 жылдың 30 сәуірінде Куявияның Коваль қаласында Ладислав Ұзын емес пен Калиштың Ядвигасының үшінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның екі бауырласы сәби кезінде қайтыс болды, үш қарындасы болды: Кунегунда, Эльжбета және Ядвига. 1364 жылы ол Краковта патшалардың кездесуін ұйымдастырды, онда Польша Корольдігінің байлығын көрсетті. Казимир – Польша тарихында "Ұлы" атағын алған және сақтап қалған жалғыз патша, өйткені Болеслав I көбінесе "Батыр" деп танылады.

Реформалар

Казимир елдің тұрақтылығын және болашағына зор мүмкіндіктерді қамтамасыз етті. Ол "Corona Regni Poloniae" – Польша Корольдігінің тәжін құрды. Бұл сирек кездесетін құрметті ерекшелік саналды, себебі ол Прагадағы Карл университетінен кейін Орталық Еуропада құрылған екінші университет болды.

Мұрагерлік

1355 жылы Будада Казимир егер ұл мұрагер туғыза алмаса, өзінің немере інісі Венгрияның Людовик I-ін мұрагер етіп тағайындады, дәл сол сияқты әкесі Богемияға қарсы көмек алу үшін Венгрияның Карл I-іне жасағандай. Бұл шараның арқасында Казимир жауыз Тевтон орденімен және Богемия патшалығымен дауларда қажет болған Венгрияның қолдауын алды. Казимир сол кезде 45 жаста болды, сондықтан ұл табу мүмкіншілігі бар көрінді. Алайда Казимир заңды ұл таба алмады, оның орнына бес қыз дүниеге келді. Өзінің өсиетімен ол немересі Померания герцогы Казимир IV-ті асырап алуға тырысты. Бұл бала оның үлкен қызы, Померания герцогинясы Елизаветадан 1351 жылы туған. Бірақ Венгрияның Людовик I патшасы Казимир 1370 жылы қайтыс болғаннан кейін дереу Краковқа келді, ақсүйектерге болашақ жеңілдіктер ұсынып, өсиеттің бұл бөлігін күштен шығарды. Казимир III-нің күйеу баласы, Баварияның Людовик VI, марграф және Бранденбургтың сайлаушы князі де мұрагерлікке үміткер саналды, бірақ оның әйелі, Казимирдің қызы Кунигунда 1357 жылы баласыз қайтыс болғандықтан, ол мұрагерлікке жарамсыз деп танылды. Осылайша Польшада Венгрияның Людовик I патшасы мұрагер атанды. Людовик 1370 жылы Казимирдің қайтысымен патша болып жарияланды, бірақ Казимирдің әпкесі Елизавета (Людовиктің анасы) 1380 жылға дейін нақты биліктің көп бөлігін өз қолында ұстады.

Казимирдің тұсында қоғам

Казимирді әжуалы түрде "Шарвалар патшасы" деп атады. Ол Ұлы және Кіші Польшаның заң кодекстерін ақсүйектердің үстемдігін азайту үшін енгізді. Оның билігі тұсында үш негізгі топ – ақсүйектер, дін қызметкерлері және буржуазия – шамалы тепе-теңдікте болды, бұл Казимирге монархиялық билігін нығайтуға мүмкіндік берді. Ол заң әлсіздерді ақсүйектер мен дін қызметкерлерінен қорғамаған жағдайларда олардың жағында болғанымен белгілі. Әңгімеге сүйенсек, тіпті ол өзінің сүйіктісінің бұйрығымен қиратылған шаруаның үйін қорғаған, себебі ол үй әдемі ландшафттан ләззат алуына кедергі келтірген. Шаруалар арасындағы оның беделі елді қайта жаңғыртуға көмектесті, өйткені қайта құру бағдарламасының бір бөлігі төменгі әлеуметтік топтар төлеген жер салығы есебінен қаржыландырылды. Казимирдің аңызға айналған еврей сүйіктісі Эстерка туралы тікелей тарихи деректер жоқ.

Гессендік Аделаида

1341 жылы 29 қыркүйекте Казимир екінші әйелі Гессен Аделаидаға үйленді. Ол Гессен Ландгравы Генрих II мен Мейсендік Елизаветаның қызы болды. Олардың балалары болмады. Казимир үйленгеннен кейін көп ұзамай Аделаидадан бөлек тұра бастады. Олардың махаббатсыз некесі 1356 жылға дейін жалғасты, содан кейін ол ажырасып кеткенін мәлімдеді.

Кристина Рокицана

Казимир Аделаидадан "ажырасқаннан" кейін, ол өзінің сүйіктісі Кристина Рокицанаға, бай саудагер Миклуш Рокицанидің жесіріне үйленді. Оның тегі белгісіз. Бірінші күйеуінің қайтысынан кейін ол Прагадағы Богемия сарайына күтімші ханым ретінде кірді. Казимир оны Прагадан алып келіп, Тюньец бенедиктин аббаттығының аббатына оларды үйлендіруге көндірді. Неке құпия түрде өтті, бірақ көп ұзамай бұл жайлы хабар тарады. Патшайым Аделаида оны көп әйелділік деп танып, Гессенге қайтып оралды. Казимир Папа Иннокентий VI-ның патшайым Аделаида атынан келген шағымдарына қарамастан Кристинамен бірге өмір сүруін жалғастырды. Бұл неке 1363-64 жылдарға дейін сақталды, содан кейін Казимир тағы да ажырасқанын жариялады. Олардан балалары болмады.

Атауы мен стилі

Казимирдің толық атағы: Құдайдың рақымымен Польша және Русь (Рутень) патшасы Казимир, Краков, Сандомир, Сиерадз, Ленчица, Куявия, Померания (Померелия) жерлерінің және герцогтықтарының иесі және мұрагері. Латын тіліндегі атауы: Kazimirus, Dei gratia rex Polonie et Russie, nec non Cracovie, Sandomirie, Siradie, Lancicie, Cuiavie, et Pomeranieque Terrarum et Ducatuum Dominus et Heres.

Фильм

Ұлы Казимир III – польшалық "Корона королев" (Патшалар тәжi) тарихи драмалық сериалының басты кейіпкерлерінің бірі. Оның рөлін Матеуш Кроль (1-маусым) және Анджей Хаузер (2-маусым) сомдайды. Ұлы Казимир III Амон Гёттың "Шиндлер тізімі" фильмінде айтқан сөзінде еске алынады.

Бейне ойындар

Казимир 2010 жылғы Civilization V стратегиялық ойынында ойналатын басшы ретінде ұсынылған, ол 2013 жылғы Brave New World кеңейтуімен қосылды. Казимир сондай-ақ Crusader Kings II стратегиялық ойынында билеуші ретінде де кездеседі.

Ақшалай валюта

Казимир 50 поляк злоты банкнотының бет жағында бейнеленген, ал оның патшалық белгілері – арт жағында.