Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польша мен Литваның билеушісі (1669–1673)
Ruler of Poland Lithuania (1669–1673)
Михаил I (Michał Korybut Wiśniowiecki, ; 31 мамыр 1640 – 10 қараша 1673) 1669 жылдың 29 қыркүйегінен 1673 жылы қайтыс болғанға дейін Польша Корольдігі мен Литваның Ұлы княздығының билеушісі ретінде Польша-Литва одақтастығын басқарды. Михаилдың таңдалуына әкесі, князь Ереми Висьниовецкийдің сіңірген еңбегі, оның шекаралық қуатты магнаты болуы және Хмельницкий көтерілісі кезінде көтерілісші казактарды басуға көмектескені ықпал етті. Михаилдың ерте қайтысынан кейін, оның ізбасары Иоанн III Собиески 1673 жылы Хотын шайқасында бұл кері кетулерді жойды және сайлауда австриялық үміткерді жеңді. 1670 жылы Михаил I Австрияның императоры Фердинанд III-тің үшінші әйелі Элеонора Гонзагадан туған Элеонора Марияға үйленді (1653–1697).
Michael I (Michał Korybut Wiśniowiecki, ; 31 May 1640 – 10 November 1673) was the ruler of the Polish–Lithuanian Commonwealth as King of Poland and Grand Duke of Lithuania from 29 September 1669 until his death in 1673. Michael was chosen partly because of the merit of his father, prince Jeremi Wiśniowiecki, a powerful border magnate who had helped suppress the rebellious Cossacks during the Khmelnytsky Uprising. After Michael's early death, these setbacks were reversed at the Battle of Khotyn in 1673 by his successor, John III Sobieski, who defeated an Austrian candidate in the election. In 1670 Michael I was married to Eleonora Maria of Austria (1653–1697), daughter of Ferdinand III, Holy Roman Emperor, by his third wife Eleonora Gonzaga.
Өмірбаян
Михаил Жереми Висьниовецкий мен оның әйелі Грызелда Констанция Замойскаяның ұлы. Оның ата-анасы 1637 жылы қыркүйекте Варшавада Польша патшайымы, Владыслав IV-тің жұбайы Австриялық Сесилия Ренатаның таққа отырғызылуы кезінде танысқан болуы мүмкін. Олар 1638 жылдың 13 ақпанында, Грызелданың әкесі Томаш Замойскийдің қайтысынан кейін бір айдан астам уақыт өткен соң, құдалық жасады. Той 1639 жылдың 27 ақпанында Замость қаласында өтті, ал бір жылдан кейін, 1640 жылдың 31 мамырында Михаил Корыбут, Белый Камень ауылында Михаил Томаш Висьниовецкий ретінде дүниеге келді. Сәбиді Замощьқа алып кетіп, өмірінің алғашқы екі жылын әжесі Катаржина Замойскаяның (туған аты Острогская) қамқорлығында өткізді. 1642 жылы Михалды анасы Любниге алып кетті. Хмельницкий көтерілісі кезінде ол отбасымен бірге Украинаның сол жағалауынан қашып, 1648 жылдың күзінде Замощьқа келгенге дейін Волыньдегі Висьниовец қаласында уақытша тұрып қалды. Жереми Висьниовецкий 1651 жылы қайтыс болды, оның үлкен мүлкінің көп бөлігі казактар немесе орыстардың бақылауында қалды. 1651 – 1655 жылдары жас Михаль Вроцлав және Плоцк епископы Кароль Фердинанд Вазаның қамқорлығында болды. Бала Брок қаласындағы Плоцк епископтарының резиденциясында тұрды. 1655 жылдың 9 мамырында епископ Ваза қайтыс болғаннан кейін, оны бай ағасы, Сандомир воеводасы Ян Замойский қабылдады және оның білімін қаржыландырды. 1655 жылдың ортасында Михаль патша Иоанн II Казимирдің сарайында болды. Польшаға шведтер шабуыл жасағаннан кейін Михаил патша сарайымен бірге Жоғарғы Силезиядағы Глоговекке қашып кетті. 1655 жылдың 18 қарашасында патшаның өтініші бойынша ол Нисаға барып, иезуиттердің Каролинум колледжінде оқыды және 1656 жылдың наурызына дейін онда тұрды. 1656 жылдың ортасында королева Мария Луиза Гонзаганың қолдауымен Михаль Корыбут Прагадағы Карл университетінде білім алуын бастады. Ол 1660 жылдың маусымында Польшаға оралды, бірақ көп ұзамай Дрезден мен Венаға барып, император Элеонора Гонзагамен кездесті. Сол жерде ол болашақ әйелі Элеонораны алғаш рет көрді. Бұл сапарда Михаил тілдерді жетілдірді; ол латын, неміс, итальян, француз тілдерін, сондай-ақ татар және түрік тілдерін де білді. 1663 жылы Михаил орыс-поляк соғысына қатысып, Любомирский көтерілісі кезінде патшаны адал қолдады.
Michael was the son of Jeremi Wiśniowiecki and his wife Gryzelda Konstancja Zamoyska. His parents likely met each other in September 1637 in Warsaw during the crowning of Cecilia Renata of Austria, the Queen of Poland and consort to Władysław IV. They were engaged on 13 February 1638, over a month after the death of Gryzelda's father, Tomasz Zamoyski. The wedding took place in Zamość on 27 February 1639, and over a year later, on 31 May 1640, Michael Korybut was most likely born in the village of Biały Kamień as Michał Tomasz Wiśniowiecki. The infant was then taken to Zamość, where he spent first two years of his life under care of his grandmother Katarzyna Zamoyska (née Ostrogska). In 1642, Michał was taken by his mother to Lubny. During the Khmelnytsky Uprising, he fled Left bank Ukraine with his family and first settled in Wiśniowiec in Volhynia, before arriving in Zamość in autumn 1648. Jeremi Wiśniowiecki died in 1651, when most of his enormous estate remained under Cossack or Russian control. From 1651 – 1655, young Michał was under the care of Karol Ferdynand Vasa, the bishop of Wrocław and Płock. The boy stayed at the residence of the Bishops of Płock, in the town of Brok. After the death of Bishop Vasa on 9 May 1655, he was taken in by his wealthy uncle, Jan Zamoyski, Voivode of Sandomierz, who funded his education. Sometime in mid 1655, Michał found himself at the court of King John II Casimir. Following the Swedish invasion of Poland, Michael, together with the royal court, fled to Głogówek in Upper Silesia. On 18 November 1655, following the request of the king, he went to Nysa, to study at the Jesuit College Carolinum and stayed there until March 1656. In mid 1656, thanks to the support of Queen Marie Louise Gonzaga, Michał Korybut began studying at Charles University in Prague. He returned to Poland in June 1660, but soon afterwards, headed to Dresden and Vienna to meet Empress Eleonora Gonzaga. There he saw his future wife Eleanor of Austria, who was a child at that time, for the first time. On this trip, Michael improved his knowledge of languages; he spoke Latin, German, Italian, French and also likely Tatar and Turkish as well. In 1663, Michel took part in the Russo Polish War, and during the Lubomirski Rebellion, he loyally supported the king.
Сайлау
1668 жылдың 16 қыркүйегінде Иоанн II Казимир Польша тағынан бас тарды және Францияда өмір сүру үшін елден кетіп, жаңа сайлау қажеттігін тудырды. Чельмно епископы Анджей Олсзовский Михаль Корыбутты таққа үміткерлердің бірі ретінде қарастыруды ұсынды. Вишневецкийді Польша ақсүйектері қолдады, олар кедей және тәжірибесіз ханзаданың Алтын бостандықта бекітілген құқықтарына қауіп келтірмейтінін сезінді. 1669 жылғы еркін сайлау сол жылдың мамыр және маусым айларында өтті. Михаил Корыбут Вишневецкий 19 маусымда Польша королі және Литваның ұлы князі болып сайланды және Михаил I ретінде белгілі болды. Жиналған ақсүйектердің көпшілігі оған дауыс берді, себебі олар шетелдік үміткерлерге қарағанда туған, поляк үміткерін ("Пиаст") таңдауды қалады. Вишневецкий 11 271 дауыс жинап, 1669 жылдың 29 қыркүйегінде Краковта таж киді. Оның сайлануына Польша приматы Миколай Празмовский және тәж гетманы Ян Собеский басқаратын Франция тарапы бірден қарсылық білдірді. 1670 жылдың 27 ақпанында Михаил I австриялық ханшайым Элеонораға үйленді, ал рәсімді Папаның нунциосы, кардинал Галеаццо Марескотти өткізді, себебі Примат Празмовский қатысудан бас тартты. Қабылдау Кружинадағы Денхофф сарайында өтті.
On 16 September 1668, John II Casimir abdicated the Polish throne and left the country to live in France, making a new election necessary. The Bishop of Chełmno, Andrzej Olszowski, suggested that Michał Korybut should be listed as one of candidates for the throne. Wiśniowiecki was supported by the Polish nobility, who sensed that a poor and inexperienced prince would not pose a threat to their rights enshrined in the Golden Liberty. The Free election of 1669 took place in May and June of that year. Michał Korybut Wiśniowiecki was elected King of Poland and Grand Duke of Lithuania on 19 June and became known as Michael I. Most of the gathered nobility voted for him as they wished to choose a native, Polish candidate (the so called "Piast"), over foreign candidates. Wiśniowiecki won 11,271 votes and was crowned on 29 September 1669 in Kraków. His election was immediately opposed by the pro French camp, led by Primate of Poland Mikołaj Prazmowski and Crown Hetman John Sobieski. On 27 February 1670 Michael I married Austrian princess Eleanor, and the ceremony was celebrated by Papal Nuncio, Cardinal Galeazzo Marescotti, as Primate Prazmowski refused to attend. The reception took place at the Denhoff Palace in Kruszyna.
Ішкі қақтығыстар
1669 жылғы сайлаудан кейін, Қауымдастық екі лагерьге бөлінді – Францияны жақтаушылар және патшалық жақтаушылар. Францияны жақтаушылар лагерінде бірнеше ықпалды тұлғалар болды, олардың ішінде Примат Празмовский, Гетман Собиеский, Анджей Морштың, Краков воеводасы Александр Михаль Любомирский, Рутения воеводасы Станислав Ян Яблоновский, Познань воеводасы Кшиштоф Гримтултовский және Краков епископы Анджей Требицкий. 1669 жылдың қараша айында Францияны жақтаушылар лагері Михаилды тақтан түсіріп, граф Шарль Париж д’Орлеан Лонгвилльді сайлауға үміттене отырып, Тәж кигізу сеймін таратып жіберді. 1670 жылы ішкі тартыс жергілікті сеймиктерге көшті, онда ақсүйектер гетман Собиескийге қарсы сеймге шағымдануды талап етті. Собиескийдің әскері өздерінің қолбасшыларын қорғау үшін Трембовля маңында Конфедерация құрды. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – екіге бөлінген Қауымдастыққа Түркия тарапынан үнемі қауіп төндіріліп отырды. 1671 жылы король Станислав Выжицкийдің жасағының көтерілісін қолдады, ол Собиескийдің тікелей бұйрығына бағынбай Волыньді тастап кетіп, аймақты қорғанышсыз қалдырды. Король Михаил Выжицкий мен оның жасағына 1671/72 жылғы қысты Самбордың бай староствосында өткізуге бұйрық берді және оларға жалақы төледі, ал Собиеский мен оның әскері ешқандай қаржы алмады. 1672 жылы Осман империясы Қауымдастыққа соғыс жариялады, соның нәтижесінде 1672-76 жылдардағы Польша-Осман соғысы басталды. Бұл жағдайға қарамастан, Польша Корольдігіндегі ахуал әлі де тұрақсыз болды және азаматтық соғыс қаупі сақталды. Ақсүйектер Голуб маңында конфедерация құрып, Примат Празмовскийді қызметтен шеттетуді талап етті. Олардың мүшелері гетман Собиеский мен оның отбасына тиесілі жылжымайтын мүлікті тонады. 1672 жылдың 22 қарашасында литвалық әскер Кобринде өз конфедерациясын құрып, Голуб конфедерациясын қолдайтынын жариялады. Жауап ретінде Собиескийдің әскері Шчебржешинде конфедерация құрды. Ян Собиеский өзінің әскерімен бірге Ловичке, Примат Празмовскийпен кездесу үшін бет алды. Екі тараптың арасындағы келіссөздерді Папаның нунциосы Франческо Бонвиси және Краков епископы Анджей Требицкий жүргізді. Бұған қоса, Осман империясының сұлтаны IV Мехмед Варшаваға қарсы хат жіберіп, Қауымдастықтың толық бағыныстылығын талап етті. Бұл поляктарды қатты ашуландырды, бірақ Қауымдастықтың ішкі хаостық жағдайына байланысты, екі тарап та 1672 жылдың наурыз айында келісімге келді.
Following the 1669 election, the Commonwealth was divided between two camps – pro French, and royal. The pro French camp had several influential members, including Primate Prazmowski, Hetman Sobieski, Andrzej Morsztyn, Voivode of Kraków Aleksander Michał Lubomirski, Voivode of Ruthenia Stanisław Jan Jabłonowski, Voivode of Poznań Krzysztof Grzymultowski, and Bishop of Kraków Andrzej Trzebicki. In November 1669, the French camp broke the Coronation Sejm, hoping to dethrone Michael and elect Count Charles Paris d'Orléans Longueville. In 1670, the internal struggle moved to the local sejmiks, during which the nobility demanded to bring a Sejm lawsuit against Hetman Sobieski. To defend their commander, Sobieski's soldiers formed a Confederation near Trembowla. To make matters worse, the divided Commonwealth was under constant Turkish threat. In 1671, the king supported a rebellion of a unit of Stanisław Wyżycki, who, against the explicit order of Sobieski, abandoned Volhynia, leaving the province defenceless. King Michael ordered Wyżycki and his men to spend the winter of 1671/72 in the wealthy starostwo of Sambor, and paid them their salaries, while Sobieski and his soldiers did not receive any money. In 1672, the Ottoman Empire declared war on the Commonwealth, and the Polish–Ottoman War of 1672–76 began. Despite this, the situation in the Polish Crown was still chaotic, with the danger of a civil war. The nobility formed a confederation near Gołąb, demanding the removal of Primate Prazmowski. Its members looted real estate owned by Hetman Sobieski and his family. On 22 November 1672 Lithuanian soldiers formed their own confederation in Kobryń, declaring their support for the Gołąb confederation. In response, soldiers under Sobieski formed a confederation in Szczebrzeszyn. John Sobieski, together with his troops, headed to Łowicz, to meet Primate Prazmowski. Negotiations between the two factions were carried out by Papal Nuncio Francesco Buonvisi and Bishop of Kraków Andrzej Trzebicki. Furthermore, Sultan Mehmed IV of the Ottoman Empire sent an offensive letter to Warsaw, demanding complete subordination of the Commonwealth. This greatly enraged the Poles but due to chaotic internal situation of the Commonwealth, both sides of the conflict reached an agreement in March 1672.
Осман империясымен соғыс
1672 жылдың маусым айында Мехмед IV басқарған 100 мыңдық Осман әскері 26 күннен кейін капитуляциялаған Каменец-Подольский қаласын қоршады. Басқыншылар содан кейін Львовке жақындады, ол құтылу үшін сыйақы төледі. Атты Қырым татарлары Хрубишов, Ясло және Биеч қалаларына дейін жетті. 1672 жылдың қазан айында гетман Ян Собеский сенаторлардың өтінішімен басқыншыларды тоқтатуға тырысып, Ниемиров шайқасы, Комарно шайқасы және Петранка шайқасында жеңіске жетті. Осы уақытта 18 қазанда Бучач шартына қол қойылды, онда король Подолияны Осман империясына беріп, жыл сайын салық төлеуге келісті. Осы шарттар бойынша, бір кездегі қуатты Польша-Литва мемлекеті түріктерден жеңіліске ұшырады. Содан кейін Михаил I Осман империясына қарсы жаңа әскери науқанға дайындық бастады. 1673 жылдың 8 қазанында Злочов маңындағы Скварзавада 50 зеңбірекпен 40 мыңға жуық поляк әскері жиналды. Денсаулығының нашарлығына байланысты король әскер басшылығын Собескийге тапсырды, ал поляктар оңтүстікке қарай, Хотинге бет алды.
In June 1672, a 100,000 strong Ottoman army, under Mehmed IV, besieged the city of Kamieniec Podolski, which capitulated after 26 days. The invaders then approached Lwów, which paid a ransom. Mounted Crimean Tatar units penetrated as far as Hrubieszów, Jasło and Biecz. In October 1672, Hetman John Sobieski, upon request of the senators, tried to stop the invaders, defeating them in the Battle of Niemirów, Battle of Komarno, and Battle of Petranka. Meanwhile, the Treaty of Buchach was signed on 18 October, in which the king ceded Podolia to the Ottomans and agreed to pay a yearly tribute. Under these terms, the once mighty Polish Lithuanian Commonwealth was humbled by the Turks. Soon afterwards, Michael I began preparation for a new military campaign against the Ottomans. On 8 October 1673 at Skwarzawa near Złoczów, some 40,000 Polish soldiers concentrated, with 50 cannons. Due to poor health, the king handed the command of the army to Sobieski, and the Poles marched southwards, to Chocim.
Өлім, жерлеу және мұра
Король Михаил I Корыбут 1673 жылы 10 қарашада Львов архиепископтарының сарайында қайтыс болды. Оның ерте өлімі ауыр тамақ улануынан туындаған болуы мүмкін, бірақ одақтастықтың әлсіреп бара жатқан күшіне ашуланған сатқын генералдардың қолынан өлтірілген деген қауесет тарады. Ол қайтыс болған күнінен кейін Джон Собиески Хоцким шайқасында жеңіске жетті, бұл Михаил I билігі кезіндегі жағдайды түзетуге көмектесті. 1674 жылы 19 мамырда Гетман Джон Собиески 1674 жылғы бос сайлаудан кейін жаңа монарх болып сайланды. Қолымсақтан кейін корольдің жүрегі Варшаваның Белания ауданындағы Камедул монастырына жерленді. Ішектері Львовтағы Латын кафедралық соборының қабырғасына қойылды, ал денесі 1676 жылғы 31 қаңтарда Краковтағы Вавель соборына жерленді, сол күні Джон Собиески Иоанн III атымен таққа отырды. Михаилдың билеуі аса сәтті болмады, өйткені Польшадағы талас-тартысқа толы топтардың салдарынан оның тиімді монарх болу мүмкіндігі шектелді. Әкесінің әскери даңқына қарамастан, Михаил 1672-1676 жылдардағы Польша-Осман соғысының алғашқы кезеңінде жеңіліске ұшырады.
King Michael I Korybut died in the Palace of the Archbishops of Lwów, on 10 November 1673. His early demise seems to have been brought about by a severe case of food poisoning, although rumours persisted that he had been murdered by traitorous generals angered at the declining power of the Commonwealth. The day after his death, John Sobieski won the Battle of Chocim, which reversed some of the losses under Michael I's reign. On 19 May 1674 Hetman John Sobieski was elected the new monarch after the Free election of 1674. After the funeral, the heart of the king was buried at a Camedule Monastery in the Bielany district of Warsaw. The bowels were placed in a wall of the Latin Cathedral in Lwów, while the body was buried in Wawel Cathedral in Kraków on 31 January 1676, the same day that John Sobieski was crowned as John III. Michael's reign was considered to be less than successful as his ability to be a capable monarch were greatly hurt by Poland's quarrelling factions. His father's military fame notwithstanding, Michael lost the first phase of the Polish–Ottoman War of 1672–1676.