Кіріспе

Польша және Литва князі (1458–1484), Канададағы ауыл.

Казимир Ягеллон (Casimirus; ; Казимир; 3 қазан 1458 – 4 наурыз 1484) – Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Княжелігінің князі. Король Казимир IV Ягеллонның екінші ұлы, поляк шежірешісі және дипломаты Иоганн Лонгиннің шәкірті болды. 1471 жылы ағасы Владислав Богемия королі болып сайланғанда, Казимир тақ мұрагері атанды. 13 жасында Казимир Венгрия тағына отыру үшін жасалған сәтсіз әскери жорыққа қатысты. Ол діндарлығымен, Құдайға деген адалдығымен, науқастар мен кедейлерге жасаған қайырымдылығымен танылды. 25 жасында ауырып (көптеген жағдайларда туберкулезбен) қайтыс болды. Вильнюс кафедралық соборында жерленген. Оның қасиеттілікке иеленуіне бастама 1514 жылы ағасы, король Сигизмунд I Ескі бастады, ал дәстүр бойынша ол 1521 жылы қасиетті деп жарияланды. Казимирге құрмет көрсету 17 ғасырда жаңадан өркендеді, 1602 жылы папа оның мерекесін бекітті, ал 1636 жылы Әйіргі Казимир шіркеуі құрылысын аяқтады. Казимир Литва мен литвалық жастардың қасиетті қамқоршысы болды. Вильнюсте оның мерекесі жыл сайын 4 наурызға, қайтыс болған күніне ең жақын жексенбіде өткізілетін Kaziuko mugė (сауда жәрмеңкесі) арқылы атап өтіледі. Литва мен Польшада Казимир есімімен 50-ден астам шіркеу бар, оның ішінде Вильнюстегі Әйіргі Казимир шіркеуі және Варшавадағы Әйіргі Казимир шіркеуі, сондай-ақ Америкадағы литвалық және поляк диаспорасы қауымдастықтарындағы 50-ден астам шіркеулер бар. Әйіргі Казимирдің қарындастарының әйелдер қауымы 1908 жылы құрылды және АҚШ-тағы қызметін жалғастыруда.

Ерте өмір және білім

Ягеллон әулетінің мүшесі Казимир Краковтағы Вавель қамалында дүниеге келді. Казимир Польша королі және Литваның ұлы князі Казимир IV пен Австрия королевасы Елизавета Габсбургтің үшінші баласы және екінші ұлы болды. Елизавета балаларына деген сүйіспеншілігімен ерекшеленетін және олардың тәрбиесіне белсенді араласқан ана болды. Королева мен балалар патшаның Литва Ұлы Герцогтігіне жыл сайынғы сапарларына көбінесе бірге аттанатын. Казимир литва, поляк, неміс және латын тілдерін білетін көп тілді адам болды. Казимир мен оның інісі Владиславты тоғыз жасынан бастап поляк дін қызметкері Фр. Ян Длугош тәрбиеледі. Балаларға латын, неміс тілдері, құқық, тарих, риторика және классикалық әдебиет оқытылды. Длугош қатаң және консервативті ұстаз болды, ол этиканы, моральды және діни құлшынықты баса назар аударды. Станислав Оржеховскийдің (1513–1566) айтуынша, князьдер әкесінің келісімімен дене жазасына тартылған. Длугош 1469 жылы Польшаға оралған әкесін және 1470 жылы Куявы епископы Якуб Сиенискийді қарсы алу кезінде Казимирдің шешендік дағдыларын атап өтті.

Венгриялық науқан

Казимир князінің ағасы Ладислав, Венгрия және Богемия патшасы, 1457 жылы 17 жасында мұрагер қалдырмай қайтыс болды. Казимирдің әкесі, патша Казимир IV кейіннен Венгрия және Богемия тағына талаптарын алға тартты, бірақ Он үш жылдық соғыс (1454–66) салдарынан оларды іске асыра алмады. Оның орнына венгр дворяндары Матиас Корвинды, ал богемия дворяндары Георг Подебрадты патшалыққа сайлады. 1471 жылдың наурыз айында Георг Подебрад қайтыс болды. 1471 жылдың мамырында Казимир IV-нің үлкен ұлы Владислав Богемия тағына сайланды. Дегенмен, католик богемиялық ақсүйектер Владислав II емес, Матиас Корвинды қолдады. Сол кезде венгр дворяндарының бір тобы Матиас Корвинға қарсы сөз байласып, оны құлату үшін Польша патшасын шақырды. Патша Казимир IV ұлы Казимирді Венгрия тағына отырғызуға шешім қабылдады. Польша 12 000 сарбаздан тұратын әскер жинады, оған Пётр Дунин мен Дзерслав Рытвянский басшылық етті. Патша Казимир де, Казимир князі де жорыққа қатысты. 1471 жылдың қазан айында польша әскері венгр шекарасын өтіп, Будаға қарай баяу жылжуды бастады. Матиас Корвин венгр дворяндарының көп бөлігін, соның ішінде бас қастандықшы архиепископ Янош Витезді өз жағына тартты, ал польша әскері күтілген күшеюді алмады. Тек Деак, Перени және Розгоньи отбасылары әскер жіберді. Корвиннің 16 000 сарбаздан тұратын әскері Пешт қаласының сыртында орналасқандығын естігеннен кейін польша әскері Хатваннан Нитраға шегінуге шешім қабылдады. Сол жерде сарбаздар азық-түлік тапшылығымен, жұқпалы аурулардың таралуымен және қысқы суықпен күресті. Польша патшасының жалдамалы әскерге жалақы төлеуге де қаржысы жетпеді. Нәтижесінде польша әскері үштен бір бөлігіне жуық азайды. 1471 жылдың желтоқсанында Казимир князі өзінің қауіпсіздігі үшін қорқып, Польша шекарасына жақын Жихлаваға жіберілді, бұл сарбаздардың рухын одан әрі түсірді. Корвин Нитраны басып алды, ал 1472 жылдың наурыз айында Будада бір жылдық бейбіт келісімге қол қойылды. Казимир князі Краковқа оралып, Длугошпен оқуын жалғастырды. Длугош ханзада Казимирдің Венгриядағы сәтсіздікке байланысты «үлкен қайғы мен ұят сезінгенін» айтты. Бірақ польша үгіт-насихаты оны құдайдан тыс тираннан (яғни Матиас Корвиннен) және жабайы мүшріктерден (яғни мұсылман Осман түріктерінен) халықты қорғау үшін құдайдың жіберген құтқарушысы ретінде көрсетті. Князь Казимир 1444 жылы Осман империясына қарсы Варна шайқасында қаза тапқан Польша королі Владислав III-нің культына да бейімделді. Бұл кейбір зерттеушілерді, соның ішінде Якоб Кароны, венгр жорығы Казимир князін діни өмірге итермелеген деген қорытындыға әкелді.

Кейінгі өмір және өлім

Оның ағасы Владислав II Богемияны билегендіктен, князь Казимир Польша және Литва тағының мұрагері болды. Итальяндық гуманист жазушысы Филиппо Буонаккорси (Филип Каллимах деп те аталады) Казимирдің саяси мәселелерде тәрбиешісі болуға шақырылды, бірақ оның Ренессанс көзқарастары Казимирге Длугоштан гөрі аз әсер етті. 1474 жылы итальяндық саудагер және саяхатшы Амброджио Контарини князь Казимирмен кездесіп, оның даналығына тәнті болды. Князь Казимир 16 жасында формальды білімін аяқтады және көп уақытын әкесімен өткізді. 1476 жылы князь Казимир әкесімен бірге Корольдік Пруссияға сапар шекті, онда ол Вармия князьдік-епископтығымен туындаған дауды шешуге тырысты (Діни қызметкерлер соғысын қараңыз). 1478 жылы Литва Ұлы Герцогтығының Сеймі король Казимир IV-тен князь Казимирді немесе князь Иоанн I Альбертті Литвада регент ретінде қалдыруды талап етті. Король Казимир IV сепаратистік көңіл-күйден қорқып, бас тартты, бірақ Пруссиядағы қақтығысты шешкеннен кейін Вильнюске көшті. 1479 мен 1484 жылдар аралығында оның әкесі Литва істерімен айналысып, көп уақытын Вильнюсте өткізді. 1481 жылы Михаил Олелькович және оның туыстары Федор Иванович Бельскийдің тойында аң аулау кезінде король Казимир мен князь Казимирді өлтіруді жоспарлады. Жоспар ашылып, князь Казимир, өміріне қауіптеніп, Польшаға вице-регент ретінде жіберілді. Сонымен қатар, әкесі оны Австрия императоры Фредерик III-нің қызы Кунгундаға үйлендіруге тырысты. Князь Казимир бұл одақтан бас тартты, бойдақ қалуды жөн көрді және өлімінің жақындағанын сезді дегенді айтады. Мачей Миечовитаның сөзіне сүйенсек, князь Казимир туберкулезге шалдыққан. 1483 жылдың мамыр айында князь Казимир Вильнюсте әкесіне қосылды. Онда епископ және Корольдік вице-канцлер Анджей Опоровскийдің қайтысынан кейін князь Казимир оның қызметтерінің бір бөлігін өз мойнына алды. Алайда денсаулығы нашарлап, оның ізгілігі мен құдайға адалдығы туралы әңгімелер тарады. 1484 жылдың ақпан айында Люблиндегі польшалық сейм тоқтатылды, себебі король Казимир IV ауырған ұлының жанында болу үшін Литваға асықты. Князь Казимир 1484 жылдың 4 наурызында Гроднода қайтыс болды. Оның денесі Вильнюс кафедралық соборында жерленді, онда 1636 жылы киелі Казимир шіркеуі салынды.

Тәңірге бағышталған өмір және оған тиесілі кереметтер

Қазіргі заманда сақталған куәліктерде ханзада Казимир ерекше зиялы қабілеттерімен және білімімен, қарапайымдылығымен және әдептілігімен, әділдік пен теңдікке ұмтылған жас адам ретінде суреттелген. Алғашқы дереккөздер оның діншілдігі мен Құдайға деген сенімін растамайды, бірақ өмірінің соңына қарай діни өмірге бейімділігі арта түсті. Кейінгі дереккөздер Казимирдің діни өміріне қатысты бірнеше әңгімелер келтіреді. Марцин Кромер (1512–1589) Казимир ауруын емдеу ниетімен әйелдермен қарым-қатынасқа түсу туралы дәрігердің кеңесін қабылдамағанын айтқан. Басқа деректерде Казимирдің тым қатаң ораза ұстағаннан кейін өкпе ауруына шалдыққандығы немесе таңертең шіркеу қақпасының алдында дін қызметкері келгенше тізе бүгіп күтіп отырғандығы айтылады. Захария Феррери (1479–1524) Казимирдің Христос дүниеге келгеніне арналған гексаметрмен жазылған дұғасын жазғанын мәлімдеген, бірақ бұл мәтін бүгінгі күнге дейін жеткен жоқ. Кейін Казимирдің табытынан "Omni die dic Mariae" ("Күнделікті Марияға ән айт") деген жазулы бір нұсқа табылды. Бұл ән Казимирмен осылықтай байланысты болғандықтан, кейде "Қасиетті Казимир әнұраны" деп аталады және оның авторы ретінде есептеледі. Ұзақ әнұранда күрделі өлшем мен ұйқас схемасы бар (бірінші және үшінші шумақтардағы ішкі ұйқаспен алма кезек акаталектикалық және каталектикалық трохалық диметр (aa/b, cc/b)), және оны, мүмкін, Бернард Клюни жазған. Казимирге байланысты алғашқы керекулдардың бірі – 1518 жылы Полоцк қамалы кезінде литва әскері алдында пайда болуы. Казимир литвалық әскердің Дугава өзенін қауіпсізден өтіп, Мәскеу Ұлы княздығының әскерімен қоршалып алынған қаланы азат етуге болатын жерін көрсеткен. Ферреридің 1521 жылғы өмірбаянында Казимирдің көптеген керекулдары белгілі екені айтылады, бірақ тек біреуі ғана сипатталған – литвалықтардың орыстарға қарсы жеңісі. Сипаттамада нақты дата немесе орын сияқты мәліметтер жоқ, бірақ бұл, көбінесе, 1519 жылы Вильнюс маңындағы орыс әскерлеріне қарсы литвалықтардың жеңісіне қатысты, ал Полоцк қамалы туралы кең таралған әңгіме емес.

Қасиеттілер қатарына қабылдау және ресми құрметтеу

Казимирдің ресми құлшылығы оның қайтысынан кейін көп ұзамай тарала бастады. 1501 жылы папа Александр VI, Казимирдің кереметтерін және оны жерлеген капелланың сән-салтанатын еске алып, белгілі бір католик мерекелерінде капеллада бір кештен екінші кешке дейін дұға ететіндерге ерекше кешірім жасады, сондай-ақ капелланың күтілуіне үлес қосуды талап етті. 1513 жылы Анджей Крыцкий Казимирдің қабіріне арналған көптеген балауыздық құрбандықтарды атап көрсеткен өлең жазды. 1514 жылы Латеран соборының бесінші сессиясында Казимирдің ағасы Сигизмунд I Ескі пападан Казимирді қасиетті деп жариялауды өтінді. Қайталап сұрағаннан кейін, 1517 жылдың қараша айында папа Лео X үш епископтан тұратын комиссия тағайындады, кейін өзінің легаты Захарий Феррериді тергеуге жіберді. Ол 1520 жылдың қыркүйегінде Вильнюске келді және екі айдың ішінде жұмысын аяқтады. Оның талдауы, Казимирдің алғашқы қысқаша өмірбаяны, 1521 жылы Краковта "Vita Beati Casimiri Confessoris" деген атпен жарияланды. Қасиеттілікке жақындау жақын болды, бірақ папа Лео X 1521 жылдың желтоқсанында қайтыс болды. Зенонас Ивинскис және Паулиус Рабикаускас жасаған зерттеулер Казимирді қасиетті деп жариялаған папалық бұйрыққа ешқандай құжаттық дәлел жоқ екенін көрсетті, бірақ Римді тонау кезінде (1527) көптеген маңызды құжаттар жоғалып кетті. Протестанттық реформация әулиелерге құлшылық етуге қарсы болды және 1523 мен 1588 жылдар аралығында жаңа қасиеттілер жарияланбады. Дегенмен, Казимир 1583 жылы жарық көрген алғашқы Римдік мартирологиясына енгізілді. Казимирдің құлшылығын жаңа Вильнюс епископы Бенедикт Война (1600 жылы тағайындалған) қолға алды. Ол канон Грегориус Свичицкийді Римге, король Сигизмунд III Вазадан Рим бревиарийі мен Рим миссалына Казимирдің мерекесін қосуды сұраған хатпен жіберді. Ритуалдар жөніндегі қасиетті конгрегация өтінішті қабылдамады, бірақ 7 қараша 1602 жылы папа Климент VIII "Quae ad sanctorum" атты папалық бұйрықты шығарды, ол оның мерекесін 4 наурызда "sub duplici ritu" деп белгіледі, бірақ тек Польша мен Литвада. Бұйрықта сондай-ақ Казимирдің папа Лео X-тің қатарына қосылғаны айтылды. Бұрынғы папалық құжаттардың ешқайсысы Казимирді әулие деп нақты айтпағандықтан, бұл бұйрық көбінесе Казимирдің қасиеттілігі ретінде сілтеме жасалады. Свичицкий Вильнюске папалық бұйрықпен және әулие Казимирдің суреті бар қызыл барқыт лабаруммен оралды. Қала 1604 жылдың 10-12 мамырында папалық туды ресми түрде қабылдау үшін үш күндік үлкен фестиваль ұйымдастырды. Үшінші күні жаңа Казимир шіркеуінің іргетасы салынды. Казимирдің табыты склептен шығарылып, алтарга көтерілді. Свичицкийдің айтуынша, 1604 жылдың тамызында табыт ашылғанда, собор үш күн бойы керемет иіске толы болды. 1607 және 1613 жылдары епископ Война Казимирді Литваның бас қамқоршысы деп жариялады ("Patronus principalis Lithuaniae"). Казимирдің жалпыға бірдей мерекесі мәселесі ұмытылмады және 1620 жылы епископ Евстахий Волович папа Павел V-ге Казимирді Рим бревиарийі мен Рим миссалына қосуды өтінді. Бұл жолы Ритуалдар жөніндегі қасиетті конгрегация 1621 жылдың наурыз айында өтінішті мақұлдады және оның мерекесін "sub ritu semiduplici" деп қосты. 1636 жылдың наурыз айында папа Урбан VIII Вильнюс епархиясы мен Литва Ұлы Герцогтығында Казимирдің мерекесін октавамен ("duplex cum octava") тойлауға рұқсат берді. Бұл Казимирді Литваның қамқоршысы деп жариялаумен теңестірілді. 1652 жылдың 28 қыркүйегінде папа Иннокентий X Марияның көтерілуінен кейінгі жексенбіде Казимирдің қабірлік қалдықтарын ауыстыру мерекесіне рұқсат берді. 1948 жылдың 11 маусымында, көптеген литвалықтар соғыс тұрғындары болған кезде, папа Пий XII Казимирді литвалық жастардың арнайы қамқоршысы деп атады.

Иконография

Вильнюс соборындағы Қасымның суреті керемет деп саналады. Шамамен 1520 жылы аяқталған суретте әулие екі оң қолмен бейнеленген. Аңыз бойынша, суретші қолды басқа жерге қайта салуға және ескі қолдың үстінен бояуға тырысқан, бірақ ескі қол керемет түрде қайта пайда болған. Көбінесе, үш қолды Қасымды суретшінің бастапқы ниеті Қасымның ерекше жомарттығын көрсету болған («Ал сен садақа бергенде, оң қолың не істеп жатқанын сол қолың білмесін». Матай 6:3) немесе ескі қол жаңа бояудың астынан көрініп шыққан (палимпсест сияқты). 1636 жыл шамасында сурет алтын жалатылған күміс киіммен (риза) жабылған. Қасымның иконографиясы көбінесе үш қолды суретке сәйкес келеді. Ол әдетте ұзын, қызыл шапан киген, қарақұйрық терісімен астарланған жас жігіт ретінде бейнеленеді. Кейде ол Литваның Ұлы князінің қызыл бас киімін киеді, бірақ оның рухани өмірге берілгендігін көрсету үшін бас киімі Қасымның жанына қойылады. Ол дерлік әрқашан тазалық, күнәсіздік және ізгіліктің символы – лилия гүлін ұстап тұрады. Ол сонымен қатар айқыш, тәсбих немесе «Omni die dic Mariae» (Марияға күнделікті ән айт) деген сөздер жазылған кітапты ұстауы мүмкін. Литвадағы Кведарна және Немунайтис қалаларының гербінде Әулие Қасымның бейнесі бейнеленген.