Кіріспе

Польша-Литва одақтастығының (1569-72) алғашқы билеушісі Зигмунд II Август (Зигмунд II Август, ; 1 тамыз 1520 – 7 шілде 1572) – Польша королі және Литваның ұлы герцогы, 1548 жылы Зигмунд I-нің орнына отырған ұлы. Ол Польша-Литва одақтастығының алғашқы билеушісі және Ягеллон әулетінің соңғы ер адам монархы болды. Зигмунд итальяндық Бона Сфорца мен Зигмунд Ескінің жалғыз ұлы еді. Ол бастапқыда мұрагер ретінде тәрбиеленіп, жан-жақты білім алды. 1529 жылы әкесі тірі кезінде таж кигізілді (vivente rege). Зигмунд Август азшылықтарға қатысты төзімділік саясатын жалғастырды және Балтық теңізі арқылы сауданы қамтамасыз ету мақсатындағы Солтүстік жеті жылдық соғыстан басқа, көрші елдермен бейбіт қарым-қатынас сақтады. Оның қолдауымен Польшада мәдениет гүлденді; ол Төмен елдерден гобелендер жинады, сондай-ақ әскери естеліктер, қылыштар, қару-жарақтар мен әшекейлерді жинақтады. Зигмунд Августтың билеуі Польшаның алтын ғасырының шыңы деп есептеледі; ол Польшаның тұрақты әскери-теңіз флотын және Польшадағы алғашқы тұрақты пошта қызметін құрды, ол бүгінде «Почта Польская» деп белгілі. 1569 жылы ол Польша мен Литваның Ұлы Герцогтігі арасындағы Люблин одағына қол қоюын қадағалады, бұл Польша-Литва одақтастығын құрып, сайлаулы монархияны енгізді. Зигмунд Август үш рет үйленді; оның бірінші әйелі, Австрияның Елизаветасы, 1545 жылы он сегіз жасында қайтыс болды. Одан кейін ол бірнеше әйелдермен байланыста болды, олардың ең танымалсы – Барбара Радзивилл, анасының қарсылығына қарамастан, Зигмундтың екінші әйелі және Польша королевасы болды. Бұл неке скандалды деп есептелді және патша сарайы мен ақсүйектер тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады. Барбара таж кигізілгеннен бес ай өткен соң, денсаулығы нашарлағандықтан қайтыс болды, бірақ оны улаған деген де қауесет тарады. Зигмунд соңында Австрияның Екатеринасына үйленді, бірақ өмірі бойы баласыз болды. Зигмунд Август – Ягеллон әулетінің соңғы еркек мүшесі. 1596 жылы оның қарындасы Анна қайтыс болғаннан кейін Ягеллон әулетінің тарихы аяқталды.

Ерте өмір

Сигизмунд Август 1520 жылғы 1 тамызда Краковта Ескі Сигизмунд I және оның әйелі, Миландық Бона Сфорца отбасында дүниеге келді. Оның әкесі тарапынан ата-бабалары Польша королі Казимир IV Ягеллон мен Австрияның Елизаветасы болды. Сигизмундтың анасы тарапынан ата-бабалары, Джан Галеаццо Сфорца мен Арагондық Изабелла, Неаполь королі Альфонсо II-нің қызы, екеуі де 1494 жылы Сфорцаның күмәнді өліміне дейін Милан герцогтығын басқарды. Сигизмунд Август балалық шағында анасы Бонаның қатаң бақылауында өсті. Әкесінің билік кезеңі бойы Польша тағының жалғыз заңды мұрагері болғандықтан, ол жақсы білім алып, елдегі ең белгілі ғалымдардан тәлім алды. Анасының жалғыз ұлына алғашқы Рим императоры Августың құрметіне Август есімін қоюы да қалаған. Алайда, бұл шешім Польша тағында Сигизмундтар әулетінің жалғасуын күткен Ескі Сигизмундтың қатты қарсылығына ұшырады. Соның салдарынан, бала екі есімді тағайындау туралы келісімге келді. Августы екінші немесе ортаңғы есім ретінде қабылдау дәстүрі 1764 жылы король Станислав II Август болған Станислав Антоний Понятовскийдің таққа отырғызылуы кезінде де сақталды. 1529 жылы Сигизмунд Август Литваның Ұлы князі болып жарияланды, ал салтанат Вильнюстегі Литва Ұлы княздары сарайында өтті. 1530 жылы он жасар Сигизмунд Августты Вивенте реге заңына сәйкес, оның әкесімен бірге билеуші ретінде примат Ян Ласки тәж кигізді. Ескі Сигизмунд ұлының таққа мұрагерлік құқығын қамтамасыз етуді және Ягеллон әулетінің Польшадағы беделін сақтауды үміттенеді. Бұл қадам Ягеллон әулетіне қарсы болған және оны абсолютизмге қарай жасалған қадам деп қараған ақсүйектердің наразылығын басу үшін маңызды болды. Заң ресми түрде Генрикийлік мақалалармен, яки 1573 жылы дворяндар мен жаңадан сайланған Генрих Валуа корольі арасында қабылданған жаңа конституциямен жойылды. Сигизмунд Август 1544 жылы Литва Ұлы Князьдігінің Ұлы князі ретінде билік құрған және бастапқыда Польша-Литва одағына қарсы болды, осылайша тағын өзінің мұрагерлеріне қалдыруға ниеттенді.

Бірінші неке

Август патшалық таққа отырған кезде канцлер Кшиштоф Шидловецкий жас патша мен Богемия және Венгрия королі Фердинандтың қызы, Австрияның Елизаветасы арасындағы алғашқы неке шартын ұйымдастырды. Некеге 10-11 қарашада 1530 жылы Познаньде қол қойылды, бірақ бұл келісімді жаңа келіншекті жек көретін королева Бона Сфорца кешіктірді. Келісім 1538 жылдың 16 маусымында Вроцлав қаласында Иоганн Дантиск тарапынан жаңартылды, ал қыздың күйеуге шығуы 1538 жылдың 17 шілдесінде Инсбрук қаласында өтті. Бона үйленуге қарсы лоббилеуді жалғастырды және Габсбургтерге қарсы француздық одақ құру үшін Францияның Маргаретасын ұсынды. 1543 жылдың 5 мамырында Елизаветаның сүйемелдеуші кортежі Краковқа кірді және ақсүйектер мен қала тұрғындары зор қуанышпен қарсы алды. Сол күні 16 жасар Елизавета 22 жасар Зигизмунд Августқа үйленді, оны неке антын бергенге дейін алғаш рет кездестірді. Салтанатты рәсім Вавель соборында өтті және той екі аптаға созылды. Бона жаңа патшайымға қарсы қастандық жоспарлай бастады. Осының салдарынан, жас жұбайлар патша сарайынан алыс, Вильнюске қоныстанды. Патшаның поддандыларының алғашқы ынтасымен қатар, неке бастапқыда-ақ сәтсіз аяқталды. Зигизмунд Август Елизаветаны тартымды деп санамады және бірнеше сүйіктілерімен заңсыз қатынас жасады, олардың ең танымалдары Барбара Радзивилл болды. Елизаветаның ұяң, қарапайым және қатаң тәрбиеден қорқатын болғаны белгілі. Жас және сөзге құмар патша Елизаветаның жаңадан диагностикаланған эпилепсиясы мен одан кейінгі ұстамаларынан да безді. Жаңа патшайымға тек Ескі Зигмунд пен бірқатар ақсүйектер ғана аяныс танытты, оған күйеуі мен Бона немқұрайлылық танытты. Зигизмунд Август оның денсаулығына бейжай қарады; ұстамалар күшейгенде, Елизаветаны тастап, оның құдайына ие болу үшін Краковқа оралды. Ол сондай-ақ Фердинандтың дәрігерлерін Венадан алыс сапарға шақырды, өйткені Елизаветаның денсаулығы нашарлап, тез құлдырап жатқанын білді. Соңында, 1545 жылдың 15 маусымында 18 жасында эпилепсиялық ұстамалардан шаршап, ол қайтыс болды.

Екінші неке

Өзінің билігінің бастапқы күндерінен бастап, Сигизмунд Август елдің беделді ақсүйектерімен қақтығысты, олар ірі әулеттердің билігін шектеуге көшкен еді. Ақсүйектердің патшаға деген наразылығының басты себебі – оның екінші некесі, ол таққа отырғанға дейін литвалық, кальвинист және бұрынғы сүйіктісі, Гетман Ежи Радзивиллдің қызы Барбара Радзивиллмен құпия шарттасқан болатын. Патшаның өзі 1548 жылғы 2 ақпанда Пётркув Трибуналскиде осы неке туралы жариялады. Жас және әдемі Барбара патшайым Бонаға ұнамады, ол кез келген құнмен осы некені жоюға тырысты. 1548 жылғы 31 қазанда Сигизмундтың алғашқы Сеймінде (парламент) де алағайлық болды, онда депутаттар жаңа патша Барбарадан бас тартса, адалдықтарынан бас тартумен қорқытты. Ақсүйектер Барбараны өзінің пайдасы үшін патшаны баурап алған жеңіл мінезді әйел ретінде бейнеледі. Бона Сфорца да осы пікірмен келісті, ол билікте қалу үшін барлық бәсекелестерін кез келген жолмен жойды. Жас монарх тіпті тақтан бас тартуды да ойлады. 1550 жылы Сигизмунд екінші Сеймін шақырғанда, ақсүйектер оның жағына көшуге бастады; ақсүйектерді Польша Корольдігінің заң шығарушы құқықтарын артық шектеуге тырысып жатыр деп айыптаған маршал Петр Кмита Собенский сынады. Сонымен қатар, Бона Вавельден шығарылып, Мазовияға жіберілді, онда ол өзінің шағын сарайлық топтамасын құрды. Барбараның алдыңғы патшайымнан айырмашылығы, патша сарайында ұнамай, Сигизмунд Августпен тыныш өмір сүрді, ол оған терең ғашық болған. Екінші жағынан, ол амбициялы, ақылды, көреген және талғампаз болды. Ол суретке түскенде әрқашан құнды инжу-маржан алқаларын тағуға ұмтылды. Сигизмунд пен Барбараның өзара құрметі олардың қарым-қатынасын «Польша тарихындағы ең ұлы махаббат оқиғаларының бірі» етті. Елизаветаға үйленген кезде Сигизмунд Август жұбайлардың жиі және жасырын кездесуі үшін Вильнюстағы Корольдік сарайды және жақын жердегі Радзивилл сарайын байланыстыратын құпия жол салуға бұйрық берді. Польшада танымалдылығы төмен болғандықтан, Барбара Литва Ұлы Герцогтігінде тұрақты тұруға ниеттенгенін жиі білдірді. Жағдайды жеңілдету үшін Сигизмунд Август 1549 жылғы 13 ақпанда Краковқа келгеннен бастап Вавель сарайында әйеліне сән-салтанатты және қымбат сыйлықтар сыйлады. Монарх сондай-ақ Барбараға бірнеше провинцияларды басқаруға және кіріс табуға мүмкіндік берді. Ол амбициялы және ақылды болғанымен, саяси өмірге қызығушылық танытпады, бірақ Сигизмунд қабылдаған шешімдерге белгілі бір дәрежеде әсер етті. Бұл да ақсүйектер арасында наразылық тудырды. Қарулы көтеріліске жол беру үшін Сигизмунд бұрынғы қайын атасы, император Фердинанд I-мен одақ құруға мәжбүр болды. Бұл 1550 жылғы 7 желтоқсанда Барбараның Польша королевасы ретінде Миколай Дзержговскиймен таж киюіне мүмкіндік берді. Королева Бона ақырында ұлының талабына мойынсұнып, 1551 жылы Барбараға шешімін хабарлаған елші жіберді. Сигизмунд пен Барбара танысқан күнінен бастап ол денсаулығының нашарлығына, әсіресе асқазан және ішек ауруларына шағымданды. Таж кигеннен кейін оның жағдайы тез нашарлады. Ол қатты қызу, диарея, құсу және тәбетінің жоғалуымен азапталды. Сақтандырылған дәрігерлердің мұқият қарауынан кейін, оның асқазанында іріңмен толған ісік табылды. Сигизмунд Август қатты қайғырып, елдің түкпір-түкпірінен дәрігерлер мен халық емшілерін шақыртты. Ол өзінің ауру әйеліне оның жаман иісіне қарамастан жеке қарады және қажет болған кезде өзін арнады; патша Барбараны Неполомицедегі аңшылық сарайына апаруды үміттенеді және оның каретасы еркін өтуі үшін кішкентай қала қақпасын бұзуға бұйрық берді. Алайда, Барбара 1551 жылғы 8 мамырда Краковта үздіксіз ауырсынудан қайтыс болды. Оның өлім алдындағы тілегі – Литвада жерленуі еді. Оның денесі Вильнюс соборына жеткізілді, онда ол 23 маусымда Австрияның Елизаветасының қасына жерленді. Оның өлімі Сигизмундқа ауыр соққы болды; ол ыстық ауа райында Вильнюске апарылған кезде оның табынына жиі жаяу ілесіп жүрді. Сигизмунд сондай-ақ, көбірек ойлы және жабық болды; ол тойлардан аулақ болды, уақытша сүйіктілерінен бас тартты және өліміне дейін қара киім киді. Барбараның өлімінің себебі даулы. Оның қарсыластары мен отбасы мүшелері Сигизмундқа үйленуге дейін болған қарым-қатынастарынан туындаған жұқпалы ауруларға ұшырады деп болжады. Сондай-ақ, королева Бона Сфорцаның оның бәсекелестерін немесе жауларын жылдам және тиімді жоюдың ұзақ тарихы бар екенін көрсететін улану туралы да қауесеттер болды. Алайда, қазіргі заманғы тарихшылар мен сарапшылар жатыр немесе жұмыртқалық бездің қатерлі ісікесіне келіседі.

Үшінші неке

Королева Барбара Радзивиллдің таққа отырғаннан бес ай өткен соң және қиын жағдайларда қайтыс болуы, Сигизмундты австриялық архигерцогиня Екатеринамен үшінші, мүлдем саяси мақсаттағы одаққа түсуге мәжбүр етті. Ол сондай-ақ оның бірінші әйелі Елизаветаның қарындасы болды, ол оның билікке келер алдында, оған үйленгеннен кейін бір жыл ішінде қайтыс болды. Екатерина бұрынғы патшайымдардан өзгеше, жайбарақат және семіз деп есептелді. Сигизмунд Август оны өте ұнатусыз деп тапты, бірақ некені қабылдап, 1553 жылғы 30 шілдеде әсем той ұйымдастырды. Екатерина, өз кезегінде, Сигизмундқа қарындасы Елизаветаға қараған тәртібі үшін наразылық білдірді. Ол оны ауру кезінде немқұрайлылық танытқандықтан және бейжайлық танытқандықтан айыптады, бұл оның ерте қайтысына себеп болды. Екеуінің арасындағы хат алмасу өмірінің соңына дейін формалды және саяси сипатта болды. Таққа отырғаннан бастап Екатерина Польша сарайында Австрияның құрылығы ретінде әрекет етті; оған Габсбургтардың пайдасына тыңшылық жасау және маңызды ақпарат алу тапсырылды. Сигизмунд Август бұл жоспарды білген, бірақ Екатеринаға үйленіп, Австриядан бейтараптық сақтау және Ресеймен жасалған жоспарлардан бас тарту туралы уәде алды. Бірақ Екатеринаның іс-әрекеттері, оның әкесінің саясатын ұстанды, осы бейтараптықты жойды және Джон Сигизмунд Заполья мен Изабелла Ягеллонның (Сигизмундтың қарындасы) Венгрияға оралуына қарсы шықты. Ол корольмен кездесу алдында Габсбург елшілерімен құпия келісімдер жасады. Сондай-ақ, ол елшілерге өз пікірлерін қалай және қандай түрде білдіру керектігін де айтты. Сигизмунд Август Екатеринаның интригаларын білгенде, оны Радомға жіберіп, саяси өмірден шеттетті. Сигизмунд үшінші әйелінен бала табу үмітін жоғалтқандықтан, ол Ягеллон әулетінің тікелей сызықтағы соңғы еркек мүшесі болды, сондықтан әулеттің жойылу қаупі туды. Ол бұл жағдайды түзету үшін елінің ең әдемі әйелдері Барбара Гиза мен Анна Заячковскамен зина жасауға тырысты, бірақ олардың екеуін де жүкті ете алмады. Сейм оның кез келген еркек мұрагерін заңдастыруға және оны мұрагер ретінде мойындауға дайын болды; алайда король баласыз қалды. Корольдің некесі протестанттар мен католиктер үшін де маңызды саяси мәселе болды. Польша протестанттары оның ажырасып, қайтадан үйленетініне және осылайша Польшадағы діни күрес кезінде Риммен жарылысқа келетініне үміттенді. Ол 1572 жылғы 28 ақпанда Екатеринаның қайтысынан кейін ғана қайтадан үйленуге мүмкіндік алды, бірақ ол алты айдан кейін оның қабіріне ілесіп кетті.

Денсаулық және соңғы жылдары

Әкесінен өзгеше, Сигизмунд Август әлсіз және денсаулығы нашар еді. 50 жасқа толуға аздай қалғанда оның денсаулығы күрт нашарлады. Көптеген істерге қатысып, көптеген сүйіктілері болғандықтан, тарихшылар корольға жұқпалы ауру (venereal disease) ұққандығын, осының салдарынан оның бала тумауы мүмкін болғанын айтады. Кнышин қаласында болғанда, ол дипломаттарымен және ақсүйектерімен хат алмасып, өзін жақсы сезініп, жазылып кетуге үміттенеді деп мәлімдеді. Ұлы маршал Ян Фирлей бұл сөздерге қарсы шығып, корольдің туберкулезден қатты қан кетуге ұшырағанын, кеудесі мен белдегі ауырсынуларға шалдыққанын хабарлады. Сигизмунд 1572 жылдың 7 шілдесінде сағат 6-да Кнышин қаласында сенаторлар мен елшілер тобының арасында қайтыс болды. Медиктердің ресми тұжырымы бойынша, өлімнің себебі туберкулез болды. Оның денесі катафалкаға қойылып, Тикоцин қаласында 1573 жылдың 10 қыркүйегіне дейін сақталды, содан кейін Варшава арқылы Краковқа жеткізілді. Барбара Радзивиллдің мәйітін Краковтан Вильнюске жеткізгеннен кейін, Сигизмунд Вильнюс қамалында отбасылық мавзолей болып қызмет етуі тиіс болатын шіркеу құрылысын бастады, алайда 1572 жылы ол толыққан жоқ еді. Осы себепті, ол 1574 жылдың 10 ақпанында Вавель соборында жерленді. Оның қарындасы Анна Ягеллон қатысқан салтанатты жерлеу рәсімі Польша Корольдігінде осындай мәнге ие соңғы шара болды. Польшаның ешбір монархы осындай салтанатты түрде жерленген емес. Оның өлімі Польшада сайлаулы монархия орнатуға әкелді, ол 18 ғасырдың соңындағы соңғы бөлініске дейін сақталды. Сигизмунд Август – Ягеллон әулетінің соңғы еркек өкілі еді. Оның баласыз болған қарындасы Аннаның 1596 жылы қайтыс болуы әулеттің тарихына нүкте қойды. Отбасылық байланыстарынан өзге, Сигизмунд II Август Алтын Жүн орденінің мүшесі ретінде Габсбургтармен байланыста болды.

Билік

Зигизмундтың билік етуі уақытша тұрақтылық және сыртқы кеңею кезеңімен еректелді. Ол Польша мен Литваға қан төгілмейтін протестанттық реформацияның енгізілуіне, сондай-ақ саяси биліктің көп бөлігін поляк дворяндарына берген басшылық құрылымдағы өзгерістерге куә болды; ол солтүстіктегі Қылышбастар орденінің құлауын көрді, бұл Ливонияның лютерандық герцогтік ретінде қосылуына және оңтүстік-шығыста Осман империясының күшеюіне әкелді. Әкесіне қарағанда кем сәнді болғанымен, тартымды әрі мәдениетті Зигизмунд II Август, қатал және беделді Зигизмунд I Ескіге қарағанда тіпті де тиімді мемлекет қайраткері болды. Зигизмунд II барлық Ягеллон әулетіне тән табандылық пен шыдамдылықты жоғары дәрежеде көрсетті, сонымен қатар осы қасиеттерге шеберлік пен дипломатиялық біліктілікті қосты. Польшаның басқа ешбір патшасы Польша Сеймі мен ұлттық жиынның мәнін осылай толыққанды түсінбеген сияқты. Австрия елшілері де, Папаның өкілдері де оның мемлекетін басқарудағы сақтығын мойындайды. Дипломаттардың сөзіне қарағанда, барлық нәрсе Зигизмундтың қалауынша орындалды және ол болашақты алдын ала білгендей көрінді. Ол Сеймнен әкесінен гөрі көбірек қаржы алуға қол жеткізді, ал парламент отырысының бірінде Мазовия лордының қарапайым сұр пальтосын киіп, жиналған елшілердің көңілін жаулады. Әкесі сияқты, Австрияға адал болғанымен, ол осы мәселеде де ұлтты өз жағына тартуға тырысты, олар көбінесе немістерге күмәнмен қарады. Сонымен қатар, ол күшті түріктермен күрделі жағдайлар мен қақтығыстардан сақтанды.

Ливония

Сигизмунд Август билік құрған кезде Ливонияда саяси жағдай шиеленісіп, дүрбелең болды. Оның әкесі Зигмунд I Пруссиялық Альбертке протестанттық реформацияны енгізуге және Тевтон ордені мемлекетінің оңтүстік бөлігін секуляризациялауға рұқсат берді. Альберт 1525 жылы Пруссия герцогтығында Еуропаның алғашқы протестанттық мемлекетін құрды, бірақ ол поляк үстемдігінде болды. Дегенмен, оның Ливониялық Қылышбастарлар орденінің солтүстік бөлігіне протестантизмді таратуға жасаған әрекеттері күшті қарсылыққа ұшырап, Ливония конфедерациясын бөліп тастады. Альберттің інісі Вильгельм мен Рига архиепискобы өз дінінің епархиясында лютерандық шіркеу тәртібін енгізуге тырысқанда, католиктер көтеріліс шығарып, Вильгельмді және оның епископ көмекшісі, Макленбург герцогы Кристоферді тұтқынға алды. Пруссия Польша тәжірибесінде болғандықтан, католик Сигизмунд Август протестант Альберт пен оның інісі Вильгельмнің пайдасына араласуға мәжбүр болды. 1557 жылдың шілдесінде поляк әскері Ливонияға жорыққа шықты. Қарулы араласу сәтті аяқталды; католик ливондықтар бас иіп, 14 қыркүйекте 1557 жылы Позвол шартын жасады. Бұл келісім Ливония территориясының көп бөлігін Польшаның қорғауына алды және де-факто Польшаның бір бөлігіне айналды. Орденнің соңғы магистрі Готхард Кеттлер жаңадан құрылған Курляндия және Семигалия герцогтығын алды. Вильгельм Сигизмундтың талабы бойынша бұрынғы архиепископ лауазымына қайта орналасты, сонымен қатар лютерандық шіркеу тәртібі қабылданды. Курляндияның Польшаның ықпал аймағына қосылуы Ресейдің Балтық теңізіне қарай кеңею жоспарларына қауіп төндіретін одақты құрды. Сигизмунд Ливониядағы тиімді сауда жолдарын қорғау үшін Иван Қорқынышқа қарсы одақты басқарды, осылайша Ресей мемлекетіне қарсы жаңа заңды casus belli тудырды. 1558 жылдың 22 қаңтарында Иван Балтық елдерін басып алды және 1583 жылға дейін 25 жылға созылған Ливон соғысын бастады. Соғыста Ресейдің жеңіліске ұшырауы Ливонияны Польша (Латвия, оңтүстік Эстония) және Швеция (орталық солтүстік Эстония) арасында заңды түрде бөліп берді. Польша секторы кейіннен Польшалық Ливония немесе Инфлянтия деп аталды; ол Польшадан келген отаршылармен қоныстанды, нәтижесінде бұл жерлер жүйелі түрде поляктандырылды.

Солтүстік жеті жылдық соғыс

1523 жылы Швеция мен Дания арасындағы Кальмар одағының Данияның зорлығына наразы болған шведтердің салдарынан таратылуы Балтық саудасын қауіпке тілді. Польшаның ең бай қаласы Гданьск (Данциг) порты теңіздегі қақтығыстар мен қарақшылықтың салдарынан қиындықтарға тап болды. Астана Краков та Балтық теңізінен Гданьск арқылы және Висла өзені бойымен Кіші Польшаның оңтүстік провинциясына дейінгі сауда жолының тоқырауынан зардап шекті. Өзіне тән әскері мен үкіметі бар Гданьск, Зигизмундтың жеке қарақшыларды жіберу және қаласында алғашқы поляк адмиралтействосын құру туралы бұйрығына қарсылық көрсетті. Қалалық кеңестің көп бөлігі неміс текті саудагерлер мен қолөнершілер немесе саяси тұрғыдан Швецияға жақын болған немесе тәуелсіз "қала-мемлекет" мәртебесі үшін күрескен протестанттардан құралды. Зигизмунд жіберген 11 поляк қарақшысы ақырында жазаланды, бұл патшаны қатты ашуландырды. Содан кейін Польша Балтық теңізін бақылау үшін Швецияға қарсы Даниямен бірікті. Соғыс 1570 жылы Стетин шартымен аяқталды, оған Зигизмунд атынан епископ Мартин Кромер қол қойды. Дегенмен, нәтижесіз қақтығыс 1568 жылы Польшаның алғашқы ресми тіркелген теңіз флотын (Теңіз комиссиясын) құруға септігін тигізді.

Люблин одағы

Зигмундтың ең елеулі мұрасы Польша мен Литваны бір мемлекетке біріктірген Люблин одағы болуы мүмкін, ол Польша-Литва одақтастығы, неміс тілінде сөйлейтін Корольдік Пруссия және Пруссия қалаларымен бірлесіп құрылды. Бұл жетістік монархтың саясатқа жеке тәсілі мен келісімге келтіру қабілеті болмаса мүмкін болмас еді. Бастапқыда бұл шарт Литваның тәуелсіздігіне қауіп төндіреді деп есептелді. Литвалық магнаттар өз биліктерін жоғалтудан қорқып, ұсынылып отырған одақ олардың дәрежесі мен мәртебесін поляк аристократиясының байлығымен салыстырғанда, қарапайым дворяндыққа теңестіреді деп ойлады. Екінші жағынан, бірігу шығыстан ресейлік (москвалық) шабуылға қарсы күшті одақ құруға мүмкіндік береді. Литва 150 жылдан астам уақыт бойы жалғасқан Мәскеу-Литва соғыстарымен қиындыққа тап болды. Екінші соғыс кезінде Литва Ресейге 543,898 км² (210 000 шаршы миль) аумағын жоғалтты, ал Ливон соғысындағы соңғы жеңіліс елдің Ресей патшалығына қосылуына әкелді. Сонымен қатар, поляктар Литваға қайтарымсыз көмек көрсетуге құлшынбады. Одақтың ең белсенді қарсыласы Зигмундтың жеңешесі Миколай "Қызыл" Радзивилл болды, ол келісімді Польшаның "Литваны бейбіт түрде аннексиялауы" деп қарады. Ол сондай-ақ литвалықтарды есімдерін және ана тілін поляк немесе латын тілдеріне ауыстыруға мәжбүрлеген поляктану саясатына қарсы тұрды. Ресеймен тағы бір соғыс қалпында болған кезде, Зигмунд Август парламент мүшелерін (Сейм) одаққа басуға тырысты, оның өте ықпалды дипломатиясы мен көндіру қабілеті арқасында жақтастары көбейді. Ұсынылып отырған одақ келісімі территорияның көп ұлтты Литвадан Польшаға өтуіне қарсы шыққан литвалық жер иелерінің шығарылуына әкелуі мүмкін еді. Мұндай шарттар литвалық жоғарғы таптардың ең танымал өкілдерінің арасында наразылық тудырды, бірақ Зигмунд бұл мәселеде шешімді және аяусыз болды. Бұған қоса, 1385 жылы Ядвиганың Жогайламен некелесуі арқылы құрылған екі ел арасындағы жеке одақ толыққанды конституциялық емес еді. Ягеллон әулетінің соңғы еркек мүшесі болған баласыз Зигмунд әулетінің мұрасын сақтауға ұмтылды. Жаңадан ұсынылған конституциялық одақ екі аймақты да басқаратын бір сайланған монархпен үлкен Бірлестік мемлекетін құруға тиіс еді. 1569 жылғы қаңтарда Польшаның Люблин қаласының жанында Сеймдегі бірігу туралы алғашқы келіссөздер нәтижесіз аяқталды. Литвалық елшілер поляктардың Ұлы Герцогтікте қоныстану және жер иелену құқығын күмәндандырды. 1569 жылғы 1 наурызда Миколай Радзивиллдің Люблиннен кетуінен кейін Зигмунд жергілікті русь (украин) дворяндарының толық қолдауымен Литваның Подляхия, Волынь, Подолия және Киев провинцияларын Польшаға қосу туралы жариялады. Бұл тарихи аймақтар бұрын Киев Русіне тиесілі болған, және Литва мен Ресей арасында даулы болған. Алайда, русь дворяндары поляк аймағы ұсынған саяси немесе экономикалық мүмкіндіктерді пайдаланғысы келді және шарттарға келісті. Бұрын Рутения Корольдігі немесе "Украина" 1349 жылы Польша мен Литва қазіргі Украинаны Галисия-Волынь соғыстарынан кейін бөліскеннен кейін таратылған болатын. Енді Люблин одағы бойынша поляк халқына мәдениет, әдет-ғұрып, дін және тіл жағынан жат барлық украиндық және русь аумақтары католик Польшаға қосылатын болды. Нәтижесінде, Украинаның батыстануы мен поляктануы, соның ішінде болашақ король III Сигизмундтың украин православие шіркеуін жасырын түрде басуы күшейді. Рутения казактардың поляк үстемдігіне қарсы көтерілісіне дейін және Польшаның бөлінісіне дейін, Украина Ресей империясына қосылғанға дейін поляк билігінде болды. Литвалықтар Ян Иероним Ходкевич басшылығымен Сейм келіссөздеріне оралып, келіссөздерді жалғастыруға мәжбүр болды. Польша ақсүйектері тағы да Литва Ұлы Герцогтігін Польшаға толық қосуды талап етті, бірақ литвалықтар бұған келіспеді. Тараптар ақырында 28 маусымда федеративтік мемлекет туралы келісімге келді және 1569 жылғы 1 шілдеде Люблин одағы Люблин сарайында қол қойылды, осылайша Польша-Литва одақтастығы құрылды. Зигмунд Август 4 шілдеде біріктіру актісін ратификациялады және одан әрі 16 ғасыр Еуропасының ең ірі және көп мәдени елдерінің біріне басшылық етті.

Дін

Өзінің қатаң католик әкесіне қарағанда, Зигмунд Август дін және діни мәселелерге аз көңіл бөлді. Үйленгенге дейін, үйленген кезде және үйленгеннен кейін көптеген сүйікті әйелдері болғандықтан, дін қызметкерлері оны заңсыздық жасаған және босқұмар адам деп қарады. Зигмунд азшылықтарға да төзімділікпен қарады және ұлттық жиналыс Сеjm-нің құрамына әртүрлі дін мен ұлт өкілдерін қабылдауды қолдады. Ол әкесінің саясатын жалғастырды, бірақ Польшадағы протестанттық реформацияға көбірек мойын бұрды (тек азшылық дін ретінде). 16 ғасыр бойы Фрич Модржевский Римнің билігінен бас тартып, жеке және тәуелсіз Польша шіркеуін құруды жақтады. Оның бұл бастамасына Генрих VIII 1534 жылы Англия шіркеуін құрған кездегі оқиға шабыт берді. Зигмунд Август бұл идеяға ыңғайлы болды, әсіресе протестантизмнің сарайдағы кеңесшілер, дворяндар және шаруалар арасында жылдам таралуына байланысты. Кальвинизм жоғары топтар арасында демократиялық бостандықтарды насихаттағаны және басыбайлылыққа қарсы көтеріліске шақырғаны үшін танымал болды, бұл Польша ақсүйектері жақтаған нәрсе. 1555 жылы Пётрковтағы Сеjm отырысында дворяндар жаңа Польша шіркеуіндегі дін қызметкерлерінің құқықтарын талқылады және бойдақ болуды жоюды талап етті. Кейбір католик епископтары бұл идеяларды қолдады және Польша, Литва, Пруссия және олардың вассалдарының ортақ дінге бірігуінің қажеттігін мойындады. Зигмунд Рим папасы Павел IV-нің келісімімен бұл талаптарды қабылдауға келісті. Бірақ Павел IV мұндай ұсыныс оған келіп түскеніне ашуланды, одан бас тарды және келісім беруден бас тартты. Зигмундтың қайтысынан бір жыл өткен соң Варшава конфедерациясы діни бостандықтарды мойындайтын алғашқы еуропалық акт ретінде қабылданды. Дегенмен, Польшадағы протестантизм, 45 жылға жуық билік еткен деспоттық және қатаң католик Зигмунд III Вазаның қарсы реформация шаралары кезінде азайды. Мысалы, Польша ағайындарының қызметіне тыйым салынды, олар қуғынға түсті және олардың көшбасшылары жазаланды. Зигмунд Август билік еткен кезде ғимарат патша резиденциясы ретінде пайдаланылды, онда әсерлі қазына және кітапхана, сондай-ақ тәждің негізгі қару-жарақ қоймасы орналасқан. Зигмунд Август әшекей тастар мен зергерлік бұйымдарды жинауға құмар болды. Бернардо Бонгиованнидің хабарлауынша, оның коллекциясы 16 сандықта сақталған. Оның иелігіндегі бағалы заттардың арасында Карл V-нің 80 000 скудоға бағаланған рубині, сондай-ақ Габсбургтардың бұрқылы бейнеленген императордың алмаз медалі және екінші жағында Plus Ultra деген жазуы бар екі бағана болды. Польша патшасы бұл тәждерді отбасылық мүлік ретінде сақтады және оларды Тикоцин қамалындағы жеке сақтау орнында сақтады. Патшаның иелігінде 1550-1560 жылдары Брюссельде тапсырыс берген 360 гобеленнен тұратын бай коллекция болды. Патша оқуды ұнатып, әсіресе қысқа әңгімелерді, өлеңдерді және сатираларды жақсы көретін. Епископ Петр Мышковскийдің ықпалымен Польшаның сол кездегі ең ірі жазушысы және ақыны Ян Кохановский 1563 жылы патша сарайына қосылды. Зигмунд пен Кохановскийдің достас болғаны белгісіз, бірақ Кохановскийдің хаттары екеуінің тығыз байланыста болғанын және ол монархқа ең маңызды жағдайларда, соның ішінде 1567 жылы Литвадағы әскери маневрлерде көмектескенін көрсетеді. Кохановский 1569 жылы Люблин одағына қол қою кезінде де болды. Италияда Караглио алғашқы репродуктивті гравюра шеберлерінің бірі болды. Польшада Зигмунд оған камео, медальон, монеталар мен зергерлік бұйымдар жасауды тапсырды. 18 қазан күні 1558 жылы король Краковтан Венецияға дейін жүретін бірінші рет тұрақты Польша почта қызметін ұйымдастыруға рұқсат берді, осылайша Poczta Polska (Польша почтасы) құрылды.