Ян III Собеский: Польша және Литваның патшасы

Кіріспе

1674–1696 жылдар аралығында Польша королі және Литваның ұлы князі

Ян III Собиски (Jan III Sobieski; Иоанн III Собискиус, 17 тамыз 1629 – 17 маусым 1696) – 1674 жылдан өмірінің соңына дейін, 1696 жылға дейін Польша королі және Литваның ұлы князі болды. Польша ақсүйек отбасында дүниеге келген Собиски Ягеллон университетінде білім алып, жастық шағында Еуропаны аралап көрді. Әскерші, кейіннен қолбасшы ретінде Хмельницкий көтерілісінде, орыс-поляк соғысында және «Топан су» деп аталатын шведтердің басып кіру кезінде шайқасты. Собиски Осман империясына қарсы соғыстағы әскери шеберлігін көрсетіп, Польша мен Литвада жетекші тұлға ретінде танылды. 1674 жылы король Михайлдің күтпеген өлімінен кейін Польша-Литва одағының монархы болып сайланды. Собискидің 24 жылдық билігі бұрынғы қақтығыстардан кейін қажет болған одақтың тұрақтандыру кезеңін белгіледі. Ол халқының арасында танымал және қабілетті әскери басшы болды, ең әйгілісі – 1683 жылы Вена шайқасында Осман империясынан жеңіс. Жеңілген Осман империясы Собискиді «Лехистанның арыстаны» деп атады, ал Папа оны Батыс христиан әлемінің құтқарушысы деп жариялады. Денсаулығының нашарлауы мен семіздіктен зардап шеккен Собиски 1696 жылы қайтыс болды және Краковтағы Вавель соборында жерленді. Оның орнын Польша мен Саксонияның Август II-і басып алды.

Жастық шақ

Джон Собиски 1629 жылдың 17 тамызында, қазір Украинада орналасқан, бірақ сол кезде Польша Корольдігінің, Польша-Литва Ұлтақтарының Рутения воеводтығының құрамына кіретін Олеско қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Якуб Собиски Рутения воеводасы және Краков кастеляны болды; анасы Зофия Теофилия Данилович гетман Станислав Жолкевскийдің немересі еді. Оқуын аяқтағаннан кейін Джон мен оның інісі Марек Собиски Батыс Еуропаға сапар шекті, онда екі жылдан астам уақыт өткізді. Олар Лейпциг, Антверпен, Париж, Лондон, Лейден және Гаага қалаларына барып қайтты. Екі бауыр 1648 жылы Ұлтақтарға оралды. Король Владислав IV Вазаның қазасы және Хмельницкий көтерілісінің басталуы туралы хабарды естіген соң, олар әскерге ерікті түрде жазылды. Екеуі де Замость қамалына қатысты. Джон пулковик шеніне көтеріліп, Берестечко шайқасында көзге түсті. 1653 жылы ол өз еркімен Қырым татарларының Бахчисарайдағы астанасында кепіл ретінде уақыт өткізді. Жоғары дайындығымен көзге түскен Джонды король Ян II Казимир Миколай Бигановскийдің Осман империясына жасаған дипломатиялық миссиясына елшілікке жіберді. Собиески сонда татар және түрік тілдерін үйреніп, Осман әскерінің әдет-ғұрыптары мен тактикасын зерттеді. 1656 жылғы Варшава шайқасында үш күн бойы Собиески 2000 сарбаздық татар кавалериясына қолбасшылық етті. Ол келесі екі жылда бірнеше шайқастарға қатысты, соның ішінде 1658 жылғы Торунь қамалына қатысты. Ол 1665 жылғы Сеймге қатысты және кейбір кешігулерден кейін сол жылдың 18 мамырында Корольдік маршалының беделді лауазымын қабылдады. Сарайдағы топ оның мүлкін тәркілеуді және лауазымынан босатуды ашық түрде талап етіп, оны "мемлекетке жау" деп жариялады. Собиески саясат пен ұлттық қорғанысты теңгертуге қол жеткізді, ал оның басқыншыларға қарсы әскери жеңістері мен 1673 жылғы сәуірде Сеймде өткен сәтті келіссөздер сарайдағы топтың оған қарсы талаптары мен сын-ескертпелерін тоқтатуға әкелді. Собиески шамамен жарты ғасырлық соғыс салдарынан қираған елдің патшасы болды. Қазынасы бос болды және сарай қуатты магнаттарға, олар көбінесе мемлекет емес, шетелдік сарайлармен одақтасқан, көп нәрсе ұсына алмады. Собиескиде ұзақ мерзімді жоспарлары болды, оның ішінде Ұлтақтардағы өзінің әулетін құру, жоғалған аумақтарды қайтару және елді әртүрлі реформалар арқылы нығайту. Алайда, оның билігінің басында Польша мемлекеті қаржылық қиындыққа тап болды және солтүстіктен әскери қауіп-қатерлерге ұшырады. Франция королі Людовик XIV Осман империясы мен Польша арасында бітімге келуге уәде берді, сонда Собиески өзінің назарын Пруссияға аударуға мүмкіндік алатын еді. Келіссөздер сәтсіз аяқталды және Собиескидің Балтық мақсаттары оңтүстіктегі Осман қаупінің шындығымен шектелді. Собиески сондай-ақ зеңбіректердің санын арттырып, жаңа артиллерия тактикасын енгізді. Бұл автономиялық провинцияны қайтару Ұлтақтың мүддесіне сай болды, және Собиески оның отбасылық иелігіне айналуын үміттенеді. Бұл Собиескиге қарсы күшті ішкі оппозицияның жойылуын болдырмады; алайда, ол бірқатар адалдықтарды өзгертті, ал патшаның сәтті саяси маневрлері, оның ішінде оппозицияның басшыларының бірі Станислав Ян Яблоновскийге ұлы гетман лауазымын беру арқылы оппозиция уақытша әлсіреді. Польшаның одақтастары жоқ екенін және көптеген көршілерімен соғыс қаупі бар екенін (Топан суға ұқсас жағдай) білген Собиески 1683 жылы Рим императоры I Леопольдпен одақтасты. Бұл одақ тікелей Осман империясына және жанама түрде Францияға қарсы бағытталған болса да, Польшаның оңтүстік шекарасын қорғауға ішкі қолдау табудың артықшылығы болды. Осы арада 1683 жылдың көктемінде патшаның тыңшылары Осман империясының әскери жорыққа дайындалып жатқанын анықтады. Собиески Львов пен Краков қалаларының нысанаға алынуы мүмкін деп қорқып отырды. 17:30-да Собиески Қара Мустафаның бос шатырына кірді және Вена шайқасы аяқталды. Ол әйеліне жазған хатында: "Барлық қарапайым халық менің қолымнан, аяғымнан, киімімнен сүйді; басқалары тек маған тиіп, "Ах, осындай ерлік қолын сүйейік!" деді". Османдықтарға қарсы соғыс әлі аяқталмаған еді, Собиески науқанды 7-9 қазанда Паркан шайқасымен жалғастырды. Алғашқы жеңістерден кейін поляктар Киелі Лигада кіші әріптес болып, ешқандай тұрақты аумақтық немесе саяси сыйақы алмады. Король III Ян Собиески 1696 жылдың 17 маусымында Польшаның Виланов қаласында кенеттен жүрек соғысынан қайтыс болды. Оның жүрегі Варшавадағы Преображение шіркеуіне жекелеген жерленді. Оның орнына II Август патша болды.

John Sobieski was born on 17 August 1629, in Olesko, now in Ukraine, then part of the Ruthenian Voivodeship in the Crown of the Kingdom of Poland, Polish–Lithuanian Commonwealth to a renowned noble family de Sobieszyn Sobieski of Janina coat of arms. His father, Jakub Sobieski, was the Voivode of Ruthenia and Castellan of Kraków; his mother, Zofia Teofillia Daniłowicz was a granddaughter of Hetman Stanisław Żółkiewski. After finishing his studies, John and his brother Marek Sobieski left for western Europe, where he spent more than two years travelling. They visited Leipzig, Antwerp, Paris, London, Leiden, and The Hague. Both brothers returned to the Commonwealth in 1648. Upon receiving the news of the death of king Władysław IV Vasa and the hostilities of the Khmelnytsky Uprising, they volunteered for the army. They both fought in the siege of Zamość. John was promoted to the rank of pułkownik and fought with distinction in the Battle of Berestechko. In 1653, he voluntarily spent time as a hostage in the Crimean Tatar capital of Bakhchysarai. A promising commander, John was sent by King John II Casimir as one of the envoys in the diplomatic mission of Mikołaj Bieganowski to the Ottoman Empire. There, Sobieski learned the Tatar language and the Turkish language and studied Ottoman military traditions and tactics. During the three day long battle of Warsaw of 1656, Sobieski commanded a 2,000 man strong regiment of Tatar cavalry. He took part in a number of engagements over the next two years, including the Siege of Toruń in 1658. He participated in the Sejm of 1665, and after some delays, accepted the prestigious office of the Marshal of the Crown on 18 May that year. The court faction called openly for confiscation of his estates and dismissal from office, and declared him an "enemy of the state". Sobieski eventually succeeded in balancing politics and national defense, and a combination of his military victories over the invaders, and successful negotiations at the Sejm in April 1673, led to a compromise in which the court faction dropped its demands and challenges against him. Sobieski became a king of a country devastated by almost half a century of constant war. The treasury was almost empty and the court had little to offer the powerful magnates, who often allied themselves with foreign courts rather than the state. Sobieski had a number of long term plans, including establishing his own dynasty in the Commonwealth, regaining lost territories, and strengthening the country through various reforms. At the beginning of his reign, however, the Polish state was in dire fiscal straits and faced military threats to the north. King Louis XIV of France promised to mediate a truce between the Ottomans and Poland so that Sobieski could focus his attentions on Prussia. The negotiations ended in failure and Sobieski's Baltic goals had to be tempered by the immediate reality of the Ottoman threat to the south. Sobieski also greatly increased the number of cannon and introduced new artillery tactics. Regaining control of this autonomous province was in the Commonwealth's best interest, and Sobieski also hoped for it to become part of his family domain. This did not end the existence of strong internal opposition to Sobieski; however, it changed a number of allegiances, and further opposition was temporarily weakened through the king's successful political maneuvering, including granting the Grand Hetman office to one of the opposition's chief leaders, Stanisław Jan Jabłonowski. Conscious that Poland lacked allies and risked war against most of its neighbours (a situation similar to the Deluge), Sobieski allied himself by 1683 with Leopold I, of the Holy Roman Empire. Although aimed directly against the Ottomans and indirectly against France, it had the advantage of gaining internal support for the defense of Poland's southern borders. Meantime, in the spring of 1683, royal spies uncovered Ottoman preparations for a military campaign. Sobieski feared that the target might be the Polish cities of Lwów and Kraków. men (including 22,000,–27,000 Poles At 5:30 pm, Sobieski entered the deserted tent of Kara Mustafa and the Battle of Vienna ended. In a letter to his wife, he wrote, "All the common people kissed my hands, my feet, my clothes; others only touched me, saying: 'Ah, let us kiss so valiant a hand!'" The war against the Ottomans was not yet over, and Sobieski continued the campaign with the Battle of Párkány on 7–9 October. After early victories, the Polish found themselves a junior partner in the Holy League, gaining no lasting territorial or political rewards. King John III Sobieski died in Wilanów, Poland on 17 June 1696 from a sudden heart attack. although his heart is interred separately in the Church of the Transfiguration in Warsaw, Poland. He was succeeded by Augustus II.

Мұрасы мен маңызы

Собиески Польшада "батыр патша", Осман қауіпін жеңген Вена шайқасының жеңімпазы ретінде еске алынады. Оның тарихы 19 ғасыр әдебиетінің көптеген еңбектерінде баяндалғаннан кейін, бұл бейне ерекше танымал болды. Польшалық биографиялық сөздікте ол "замандастарынан биік тұрған, бірақ соған да жататын" тұлға деп сипатталады; жеке байлық пен билікке құмар болған олигарх және магнат. Ол құлдырап бара жатқан Ұлттық мемлекетті реформалауға және мұрагері үшін тақты сақтап қалуға үлкермеді. Ресми атағы: Jan III, z łaski Bożej, król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołyński, podlaski i czernichowski және т.б. Ағылшынша аударма: Иоанн III, Құдайдың құрметімен Польша королі, Литваның, Рутенияның, Пруссияның, Мазовияның, Самогитияның, Ливонияның, Смоленск, Киев, Волынь, Подлясье, Северия және Черниговтың Ұлы князі және т.б.

Әдебиеттік сілтемелер

Винченцо да Филикая (1642–1707) король Ян III Собескийдің Вена қоршауын көтеруі туралы "Canzoni in occasione dell'assedio, e liberazione di Vienna" атты өлеңдер жинағын жазды. 1684 жылы Флоренцияда Пьеро Матини басып шығарды. Алғашқы белгілі кітап шолу журналы "Nouvelles de la république des lettres" ("Сөздер республикасынан хабарлар"), протестант философ Пьер Бейль редакциялаған және көбінесе өзі жазған, бірінші томында король Собескийдің жеңісі туралы бірнеше жұмысты қамтыды: корольға арналған үнқатысу (179–180 беттер), "Драмалық мотет немесе оратория" (181–182 беттер), "Юлий Цезарь мен Польша королінің салыстыруы" ("Venit, vidit, vicit" (183–185 беттер)). Уильям Вордсворт 1816 жылдың 4 ақпанында жазып, сол жылы "Еркіндікке арналған сонеттер" (немесе "Тәуелсіздік пен бостандыққа арналған өлеңдер") ішінде "Ян Собеский көтерген Вена қоршауы" атты өлеңін жариялады. Бұл да Филикаяның Собескийдің жеңісіне арналған одасы туралы болды, және Вордсворт оның туралы былай деп жазды: "Бұл және оның осы оқиғаға арналған басқа өлеңдері [Собескийдің Вена қоршауын көтеруі], қазіргі заманғы оқиғалардың нәтижесінде туған кез келген лирикалық туындылардан жоғары, тек қана еврейлік кітаптардан басқа. – В. В. (1816 және 1820 ж.)".