Кіріспе

1968 жылы Батыс Германияда студенттердің үкіметке қарсы жаппай наразылықтары Батыс Германия студенттік қозғалысы (Westdeutsche Studentebewegung), кейде Батыс Германиядағы 1968 жылғы қозғалыс (1968 Bewegung in Westdeutschland) деп аталады, 1968 жылы Батыс Германияда студенттердің жаппай наразылықтарынан құралған әлеуметтік қозғалыс болды. Қозғалысқа қатысушылар кейіннен "68-шілер" деп танылды. Бұл қозғалыстың ерекшелігі – наразылық білдірген студенттердің дәстүрлілікке және көптеген бұрынғы нацистік шенеуніктерді қамтитын неміс саяси билігіне наразылық танытуы болды. Студенттік алабалық 1967 жылы Иран шахы Мұхаммед Реза Пахлавидің сапарына қарсы наразылық кезінде полиция қызметкері студент Бенно Онесоргты атқаннан кейін басталды. Қозғалыс студент-белсенді Руди Дуцкеге жасалған қастандық әрекетінен кейін ресми түрде басталды деп есептеледі, бұл Батыс Германияда түрлі наразылықтарға және халықтың қарсылығына жол ашты. Бұл қозғалыс неміс мәдениетінде ұзаққа созылатын өзгерістерге әкелді.

Саяси ахуал

1962 жылғы "Шпигель" ісі, онда журналистер Батыс Германияның әскери күші туралы хабарлағандары үшін тұтқындалып, қамауға алынды, Батыс Германиядағы кейбір адамдарды авторитарлық үкіметтің қайта оралуынан алаңдатты. Осы істің салдарынан, күрт танымал болмай қалған Христиан-демократиялық одақ Социал-демократиялық партиямен (СДП) саяси коалиция құрды, бұл "үлкен коалиция" деп белгілі болды. Парламенттің Курт Георг Кизингерді Батыс Германияның канцлері етіп тағайындауына сыншылар наразылық білдірді, себебі ол нацистік режим кезінде нацистік партияның қатысушысы болған.

Жаңа саяси қозғалыстар

Әлеуметтік қозғалыстар жас адамдар саяси құрылымға көңілі толып, оның Германияның нацистік кезеңін еске түсіретінінен алаңдаған сайын өркендеді. Батыс Берлин осы қозғалыстардың орталығына айналды, себебі көптеген солшыл адамдар Батыс Германияның қалған бөлігінде қолданылып келген әскери шақырудан қашу үшін Батыс Берлинде тұруды қалаған. Осы алуан түрлі әлеуметтік қозғалыстар мен оларды жетекшілік етуді көздеген парламенттік емес ұйымдар Außerparlamentarische Opposition (Парламенттік емес оппозиция) деп бірікті. Социалистік неміс студенттер одағындағы (Sozialistischer Deutscher Studentenbund – СДС) Социал-демократиялық партияның (СДП) солшыл қанаты партиялық бағыттан айырылып, Außerparlamentarische Opposition-ға қосылды. 1965 жылы Руди Дуцке Батыс Берлин СДС-нің саяси кеңесіне сайланды. СДС вице-президенті және халықаралық хатшысы Майкл Вестермен бірге Дуцке американдық СДС (Демократиялық қоғам үшін студенттер) және Жаңа солшыл ағымнан тікелей әрекет және азаматтық мойынсұнбау сияқты идеяларды әкелді. Герберт Маркузеден шабыт алып, Дуцке Еуропадағы социализмнің алғы шебі болу үшін шеттетілген топтардың коалициясын құруға тырысты. Германияда Американың «Қара күш» қозғалысына теңдес революциялық потенциалы бар халық тобы жоқ екенін түсінген Дуцке Германияның студенттік қозғалыстарын өзін қысымға ұшыраған азшылық ретінде қарауға бағытталды. Ол мұны үкімет билігімен зор қақтығыстарды тудыру арқылы іске асыруды жоспарлады. 1965 жылы ол: «Рұқсат етілген демонстрациялар заңсыздыққа бағытталған болуы керек. Мемлекеттік билікпен бетпе-бет келу маңызды және оны іздеу қажет» деп жазды.

1966-1968 жылдардағы наразылықтар

Батыс Германия парламенті төтенше жағдай заңдарында үкіметтік өкілеттіктерді кеңейтуді, сондай-ақ университеттерді реформалауды ұсынды. 1966 жылғы 22 маусымда Берлин еркін университетінің 3000 студенті университеттерді реформалау процесіне қатысуды, оның ішінде колледждерді демократиялық басқаруды талап ету үшін отырықшылық акциясын өткізді. Маркустың пікірін қайталап, Руди Дюцке революциялық үгіт-насихат кезінде саяси тұрғыдан бейжай жұмысшы табын жоғалған күш деп санады. Оның орнына ол Батыс интеллигенциясы мен үшінші әлемнің коммунистік революционерлері арасында коалиция құруға үміттенді. Осы мақсатта Дюцке Франкфурт университетінің әлеуметтік зерттеулер институтында «Вьетнам – Үлгіні талдау» атты шара ұйымдастырды, онда Маркус бас спикер ретінде қатысты. SDS президенті Вальмот Фалькенбург Маркуске вьетнамдықтармен ынтымақтастыққа баса назар аударуды сұрады, бұл жұмыс және материалдық мүдделер туралы дәстүрлі марксистік көңілі толмаушылық негізінде Дюцке мен оның Батыс Берлиндегі SDS бөліміндегі серіктестерін сынаған болар еді. Маркус «сезімнің бірлігін» баса айтқан сөзінде керісінше істеді. Осы оқиғадан кейін көшеде демонстрациялар өтті, нәтижесінде Дюцке, оның әйелі және тағы 84 адам қамауға алынды. 1967 жылғы маусымда Иран шахы Мұхаммед Реза Пахлавидің мемлекеттік сапары кезінде SDS оның сапарына қарсылық білдіріп, оны Батыс Германияда қарсы алынбауы тиіс қатыгез диктатор деп сынады. Бұл наразылық полиция мен ирандық агенттер тарапынан басылды, олар наразылық білдірушілерді ұрып-соқты, нәтижесінде Бенно Онесорг қаза тапты. Полиция қызметкері Карл Хайнц Куррас өзін-өзі қорғау мақсатында әрекет еткені үшін соттан босатылды. Полицияның қатыгездігіне қарсы наразылық акциялары бүкіл елде өршиді, нәтижесінде Берлин қаласының мэрі мен полиция бастығы отставкаға кетті. 1967 жылдың күзінде студенттер «Сыншыл университеттерді» құрды; студенттер оқу аудиторияларын басып алып, университет құрылымын сынады, сондай-ақ басқа студенттерді Жаңа солшыл идеологияға тәрбиеледі. Онесоргтың жерлеу рәсімі кезінде Руди Дюцке мен Юрген Хабермас арасындағы пікірталас есімдеріне түйінделген конференция өтті. Дюцке студенттердің тікелей әрекеттерге кірісу уақыты жеткенін мәлімдеді. Хабермас, жалпы студент қозғалысына көңіл білдіргенімен, Дюцкенің жоспарын салдарын ескермей, өзі үшін ғана жасалған әрекет ретінде сынға алды. Дюцке зорлық қолдану туралы ұстанымын нақтыламағанда, Хабермас оны «солшыл фашизм» деп айыптады. Кейін 1977 жылғы Германия күзінде Хабермас фашизм туралы айыптаудың асыра бағаланғанын айтты. Конференцияда Дюцке және оның чилилік досы Гастон Сальваторе Че Гевараның АҚШ-қа қарсы қанды партизандық соғысқа шақырған Триконтинентальдық конференцияға жолдаған хатының аудармасын ұсынды. Сондай-ақ Хольгер Майнс молотов коктейлі жасау туралы оқулық фильм көрсетті.

Төтенше жағдай актілеріне қарсы наразылық

Мамыр айында Батыс Германия үкіметі төтенше жағдай актілерін қолдануды қарастырды, бұл актілер дағдарыс кезінде парламенттік билікті тоқтатуға және заңдар қабылдауға мүмкіндік беретін шаралар еді. 11 мамырда Батыс Германияның астанасы Бонн қаласында наразылық білдірушілер жиналып, осы заңдардың қолданылмауын талап етті. Үкімет наразылық танытқан еңбек одақтарымен келісіп, тек шектеулі шаралар қолдануға уағдаласты және 30 мамырда заңдарды қабылдады. Бұл келісім студенттік қозғалыстың қарқынына соққы берді және оның құлдырауын көрсетті. 1968 жылы Батыс Германиядағы наразылықтарға қатысқандар "1968 жылғы ұрпақ" деп белгілі болды. Олардың кейбіреулері ерекше саяси жолдарды таңдады, ал кейбіреулері үкіметте қызмет етті, ал басқалары Аустерпарламентке қарсы оппозицияның террористік әрекеттеріне қатысты.