Кіріспе

Баис қаласы (; ), Филиппиннің Негрос-Ориентал провинциясындағы 3-ші сыныпты құрамдас қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 84 317 адамды құрайды.

Этимология

Испандықтардың жерді барлаудың алғашқы күндері, олар батпақты жерге келді және қайықтарын ауылды қорғайтын екі кішкентай аралдың жанында тоқтады. Зерттеу барысында, олар жағалауда балық аулап жүрген жергілікті тұрғындарды көрді. Испандықтар жергілікті тұрғындарға жақындап, осы жердің атын сұрады. Жергілікті тұрғындар испан тілін түсінбеді, сондықтан испандықтар олардың аулаған балықтың атын сұрап жатыр деп ойлап, "Ба ис" деп жауап берді. Сол күннен бастап, Ескі Панлабанган және Таламбан төбелерінің батпақты аңғары Байс деп аталды.

География

Облыс орталығы Думагетеден орналасқан, оның жер ауданы 2 мың км² құрайды, ал аймақта екі шығанақ бар, сондықтан оны "Байс" деп атайды. Жағалау сызығының көп бөлігі мангрлардан тұрады, олар халық санының өсуіне байланысты құрылу қаупінде. Осы мангрлардың арқасында шығанақтарда теңіз жануарларының байыстығы сақталып келеді. "Байс" атауы Висайя тіліндегі "ba is" сөзінен шыққан, ол тұзды суларда тіршілік ететін балық – қаланың туған жері және оның мәзіріндегі ерекше тағамға айналған. Бұрынғы ауылдық округ, кейін муниципалитет болған Байс 1968 жылдың 9 қыркүйегінде ресми түрде қала мәртебесін алды (Р. А. № 5444). Байс қаласының аумақтық құрамына екі кішкентай арал (Олимпия және Дьюи) және Байс шығанағы кіреді. Байс шығанағының аймағында жануарлар әлемінің алуан түрлілігі байқалады, сонымен қатар демерсал және басқа да балық түрлері, сондай-ақ жұмырқасыз жануарлар үшін өсіп-өндіруге және балық аулауға қолайлы жағдайлар бар. Оңтүстік Байс шығанағы дельфиндерді қадағалауға да әйгілі. Пеларта өзені қала орталығының қасында ағып өтеді. Дегенмен, Байс атауы осы өзенде бұрын көптеп кездесетін, жергілікті тұрғындар "байс" деп атаған балықтардан алынған деген пікір де бар. Өзен жақын жердегі қант шаруашылықтарын суаруға қажетті сумен қамтамасыз етеді. Бұл аймақтағы қант плантацияларының сәттілігіне үлкен үлес қосты. Бұл өзен қаланың географиясына да зор әсер етеді, өйткені ол (бұрын жыл сайынғы) тасқын кезінде бұрынғы мангр аймақтарына шөгінділерді жинақтайды. Бұрынғы мангр батпақтары құрғап, тұрғындармен толып кетті. 1970 жылдардың соңында, Генаро Гонидің басшылығымен, жаңбырлы маусымда су тасқынын азайту мақсатында қала орталығынан төменгі жатқан аймақтарға дейін созылатын өзенді басқару жүйесі құрылды.

Барангай

Байс әкімшілік-аймақтық бөлініс бойынша 35 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан құралады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.

Экономика

Байс – Негрос Ориентал аймағындағы шикі қанттың ең ірі өндірушісі. Қалада екі қант зауыты бар. Central Azucarera de Bais компаниясы Испанияның Tabacalera компаниясымен 1918 жылдың басында құрылған және ол елдегі ең көнесі болып табылады. Екінші зауыт – URSUMCO (Universal Robina Sugar Milling Corporation), бұрын UPSUMCO (United Planters Milling Corporation) деп аталған, және 1970-жылдардың ортасында Жапонияның Marubeni Corporation компаниясы Игнасио Монтенегроның (оның да испан тегі бар) жобасы ретінде салынған. Жергілікті нарық үшін биоэтанол өндіретін Universal Robina Corporation (URC) этанол зауыты жақында қолданысқа енгізілді.

Мәдениет

Жыл сайын 10 қыркүйекте қаланың қадірлі әулиесі Сан Николас де Толентиноның құрметіне фиеста тойланады, бұл испандық дәуірден жеткен дәстүр. Осы мерекеде қала тұрғындарының көпшілігі келген қонақтарға тағам дайындайды – бұл Бейс қаласында ғана емес, Филиппиннің көптеген қалаларында да қалыптасқан әдет. Соңғы жылдары мерекеге мардиграс шерулері қосылды. Қаланың жер аумағының 73 пайызы ауыл шаруашылығына бөлінген, ал жергілікті экономиканың негізін ауыл шаруашылығы қызметі мен өнімдері құрайды. Қаланың қазіргі қалалық аймағының көлемі 109,12 гектарды ғана құрайды. Қант – қаланың маңызды коммерциялық өнімі. Қаланың ауыл шаруашылығы жерлерінің 36 пайызы қант қамысымен егілген, ол ішкі және сыртқы нарықтарға жыл сайын 1,16 миллион тоннадан астам өнім береді. Бейсте екі қант зауыты бар: Central Azucarera de Bais және URSUMCO. Балық шаруашылығы қаланың табыс әкелетін екінші саласы болып табылады, оған 428 гектар жер балық шараларын дамытуға және балық өсіруге арналған. Балық шаруашылығында балық өсіру ең көп таралған қызмет. 2000 жылы қаладағы балық өнімі 722 тоннаны құрады. Бейс қаласының әкімдігі киттер мен дельфиндерді қадағалау және табиғатқа саяхаттар ұйымдастыра отырып, экожүрек туризмді дамытады. Екі жылдық Байс фестивалі де туристік оқиғаға айналды: Hudyaka sa Bais Mardigras (кейін Sipong фестивалі деп өзгертілді, бірақ кейін қайта Hudyaka деп аталды) және 1950 жылдан бері жалғасып келе жатқан Рождество фестивалі (қаланың, мүмкін провинцияның жалғыз алып айналмалы Рождество шыршасы мен түрлі-түсті әшекейлерін көрсетеді). Қаланың маңызды мәселесі – сұйық және қатты қалдықтарды басқару. Қазіргі уақытта сұйық қалдықтар тазаланбастан тікелей Байс алабына құйылады. Қатты қалдықтарды төгуге арналған аймақ жабылуға жақын, ал 12,5 гектарлық санитарлық полигонды құру жұмыстары аяқталуға жатыр. Бейс Филиппиннің испан тілінің соңғы бекінісі болып саналады, өйткені испандықтардың бір бөлігі Негростың алғашқы қоныстанған аймағында (және Бейстің оңтүстік-шығысындағы) Танжай қаласында қоныстанған.

Білім

Байс қаласындағы мемлекеттік мектептер Байс қаласының Білім бөлімі тарапынан басқарылады.