Кіріспе

Польшадағы тарихи саяси лауазым Польша канцлері (Kanclerz, cancellarius) Польша Корольдігінің тарихи Тағындағы ең жоғары лауазымды адамдардың бірі болды. Бұл лауазым 12 ғасырдың басында пайда болып, 1795 жылы Польша-Литва одақтастығының соңына дейін сақталды. 16 ғасырдан бастап осындай лауазым Ұлы Литва Герцогтігінде де болған. Бүгінде канцлер лауазымы Премьер-министр лауазымымен алмастырылды. Канцлерлердің өкілеттіктері жазбаша құжаттардың маңыздылығы артуымен бірге өсті. 14 ғасырда Краков канцлері (Kanclerz krakowski) лауазымы Корольдік канцлері (Kanclerz koronny) лауазымына айналды, содан бері канцлердің өкілеттіктері күрт артты, себебі олардың құзырында бүкіл Корольдіктің (кейін Одақтың) сыртқы саясаты болды. Канцлер монархтың әрекеттерінің заңдылығын да қамтамасыз етуге тиіс болды, әсіресе олардың пакта конвента (қазіргі конституцияларға ұқсас маңызды заңдар жиынтығы) тұрғысынан заңсыз деп танылу мүмкіндігін бағалауға тиіс болды. Сонымен қатар, канцлер өзінің кеңсесі – канцеляриясының (kancelaria) жұмысынан да жауапты болды. 16 ғасырдың польшалық заңгері Якуб Прибыльский канцлерді патшаның қолы, көзі және құлағы, оның ойлары мен ниеттерін түсіндіретін адам деп сипаттады. 15 ғасырдан бастап екі жеке канцлерлік лауазым болды, олардың ешқайсысы да біріншісіне бағынысты болған жоқ: Ұлы канцлер (Kanclerz wielki) және Вице-канцлер (Podkanclerzy). Польша-Литва одақтастығында төрт канцлер болды: Тақтың Ұлы канцлері (Kanclerz wielki koronny), Литваның Ұлы канцлері (Kanclerz wielki litewski), Тақтың Вице-канцлері (Podkanclerzy koronny) және Литваның Вице-канцлері (Podkanclerzy litewski).

Тарих

Польшаның бөлшектелу кезеңінде әр поляк князі өзінің жеке канцлеріне ие болды, бірақ Польшаның қайта бірігуімен Краков канцлері (Польша Корольдігінің қазіргі астанасы) ең бастысы болды, ал басқа жергілікті канцлерлер 15 ғасырдың басына қарай жоғалып кетті. Сондай-ақ, 15 ғасырда канцлер лауазымы Ұлы канцлер мен вице-канцлер болып бөлінді. Дегенмен, вице-канцлер канцлерге бағынышты болған жоқ және оның тәуелсіздігі король Александр Ягеллонның тұсында қабылданған заңдармен нақты расталды. 1504 жылғы Сейм алғаш рет канцлер лауазымын, оның өкілеттіктерін және міндеттерін бекітті, сондай-ақ бір адам екі канцлер лауазымын бірдей атқара алмайтынын айтты және Ұлы Литва канцлері лауазымын құрды. Литва вице-канцлері кейін, 16 ғасырдың ортасында құрылды. 1569 жылғы Люблин одағынан кейін төрт канцлер болды (бір Ұлы канцлер және Корольдік үшін бір вице-канцлер, ал тағы бір жұп Литва үшін). Бастапқыда канцлер лауазымы әрқашан дін қызметкеріне тапсырылатын. 1507 жылдан бастап Ескі Зигмунд I Тақтың Ұлы канцлері атағы дінбасты және дінсіз ақсүйектер арасында кезекпен берілетінін және кем дегенде бір канцлер (Ұлы және вице-канцлер жұбында да, Люблин одағынан кейін Тақ пен Литвада да) дінсіз болуы тиіс екенін шешті.

Билік пен жауапкершілік

Польшадағы және кейіннен одақтастықтағы басқа да лауазымдар сияқты канцлерлер де Сейм (Парламент) сессиясы кезінде корольмен өмір бойы қызметке тағайындалды. 15-16 ғасырлардан бастап Александр, Зигмунд I және Люблин одағы реформаларынан кейін канцлер лауазымының күші мен маңызы тұрақтандырылды, ол сенаторлық лауазым ретінде гетманнан (әскери қолбасшылар, бірақ Сенатта дауыс беруге құқығы жоқ) және бас маршалдардан төмен, бірақ бас қазынашылардан, сот маршалынан және басқалардан маңызды. Әдет бойынша, Тақтың бас канцлері Шетелдік одақтың сыртқы саясатын батысқа қарай бағыттады – Батыс Еуропа және оңтүстікке – Осман империясы, ал Литваның бас канцлері шығысқа қарай – Московия (кейіннен Ресей империясы) саясатын жүргізді. Канцлер мен вице-канцлер өздерінің канцлерлік кеңселерінің жұмысы үшін жауапты болды. Олар үнемі байланыста болып, ортақ саясатты әзірлеуі керек еді, өйткені олардың өкілеттігі тең болды. Оларға заңсыз және қарама-қайшы құжаттарды беруге тыйым салынды және қолданыстағы заңға қайшы келетін кез келген құжаттарды "қатесіз және күшсіз" деп бағалай алады. Теориялық тұрғыдан алғанда, канцлерлердің күші тең болды. Іс жүзінде көп нәрсе олардың жеке тұлғаларына және саяси ықпалына байланысты болды. Канцлерлер арасындағы қақтығыстар, тіпті сирек кездесетін болса да, бүкіл елді салқындата алады. Бұл жағдай 1501 және 1503 жылдар аралығында Крезлав з Курозвенк пен Мацей Джевицки арасындағы қақтығыс кезінде болды. Олардың басқа міндеттері сыртқы саясат мәселелері (басқа елдермен хат алмасу) және ішкі істер болды, өйткені олар сот өкілеттігіне ие болды, "ассиссорлар" соттарына (полякша: Asesoria) төрағалық етті, олар патша заңдарына бағынған адамдар үшін ең жоғары апелляциялық соттар болды (яғни шіркеулік немесе магнаттар соттарына бағынбаған, бірақ канцлер шіркеулік адам болған кезде ол патша сотының діни қызметкерлерін соттай алатын). Олар тараптар келіссөзге келген немесе аумақтық даулар болған жағдайларды қоспағанда, әртүрлі жағдайларда сот жүргізе алады. Канцлерлер кеңселері (тақырыбы бойынша Корольдік және Литвалық) канцлерлік кеңселер болды. Канцеляриялар канцлерлер (полякша: kancelista) деп аталатын лауазымды адамдармен қамтылған: регент (regent kancelarii), хатшылар (sekretarz in Crown) 1, жазушылар (pisarz Литвада, корольдік хатшыға тең), архивистер (полякша: archiwista), метриканттар (полякша: metrykant) және басқа да кеңсе қызметкерлері. Регент жұмысты кеңсе қызметкерлеріне бөлді. Патшаның екі хатшысы (бірі жеке хаттарға, екіншісі ресми хаттарға жауапты) патшаға қол қою үшін дайындалған хаттарды ұсынды. Хаттарды жазушылар жобалайды, ал хатшыларды соңғы жобалар дайындалады. Көшірме жасалмады, бірақ оның орнына архивтерге кірді – метрика деп аталатын кітаптар (полякша: Metryki), оларды екі метрикан қамқорлық етті (келесі кезекте Польшада 2 және Литвада 2). Бас канцлер метриканы - бас метрика деп аталатын, ал вице-канцлермен қызметтесетін кіші метрика болды. Канцелярия қызметкерлерінің жалақысы жоқ еді, дәл канцлерлер сияқты, бірақ әр қабылдау бөлмесінің ортасында әр клиент әр түрлі ақша сомасын салып отыратын қорап болды, және қайтып келуді жоспарлаған ешкім жамандыққа жол бере алмады. Жергілікті, провинциялық канцеляриялар әлдеқайда аз маңызды болды, олар көбінесе әртүрлі құжаттардың көшірмелері үшін мұрағат ретінде қызмет етті. Патшалық канцеляриялар ресми қызметінен басқа, жартылай ресми, өте беделді мектептер ретінде жұмыс істеді. Канцеляриялардың қызметкерлері, көбінесе, өз жұмысын оқудан кейін бастаған, бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін, көбінесе әкімшілік иерархияда алға жылжуда, көбінесе епископтардың немесе басқа да шіркеулік немесе зайырлы лауазымдарға жетуде. Көптеген ағартылған канцлерлер өз қызметкерлерінің лауазымдарын ақсүйектерге (szlachta) шектемеді және басқа әлеуметтік таптардан шыққан ақылды үміткерлерді тек қана канцлерлікке жалдап қана қоймай, Польша мен шетелдегі университеттерде оқуын төлеп де қамқорлық көрсетті. Канцеляриялардың ең беделді "бюджетшілері" арасында Ян Длугос, Мартин Кромер және Ян Замойский болды. Канцлер патшалық ерік-жігерді білдіретін баяндамаларды жиі айтқан. Олардың кеңсесінің символы – мөр, ол оның кеңсесі арқылы өтетін барлық құжаттарды мөрлеу үшін пайдаланылды. Сондай-ақ, ол монарх қол қойған құжаттарды мөрмен бекітеді және ол заңсыз немесе елге зиян деп санаған құжатты мөрмен бекітуден бас тарта алады (ондай құжаттар оның мөрісіз күшсіз). Патша қайтыс болған кезде, оны жерлеу кезінде мөр жойылды және оның орнына келесі корольға жаңа мөр берілді. Мөрдің маңыздылығы канцлер үшін тағы бір атаудың пайда болуына себеп болды – мөрлеуші (полякша pieczętarz). Олардың маңызды өкілеттіктеріне байланысты канцлерлер король мен елдің қорғаушылары саналды, корольдің ақылсыздығы елді қажетсіз соғысқа жібермейтіндей шаралар қабылдады (канцлерлердің алдын алған соғыстардың арасында король Владислав IV-нің 1630 жылдары Осман империясына қарсы жоспарлаған үлкен крест жорығы болды). Канцлердің өкілеттіктері соғысқа қаржы жұмсау қажеттігімен байланысты болды, ал қаржыны Сенат берді. Сенатты бақылайтын ақсүйектер (szlachta) көбінесе салықтарды арттыруға және оларға салық салуға құштарлық танытпады, бұл Польшаның өзінен-өзі соғыс жариялауы сирек кездесетінін білдірді. Көбінесе ол көршілерінен шабуылға ұшырады, және 18 ғасырдың соңына дейін барлық шабуылдарды тойтарып, бірақ жеңістерін пайдаланбады. Армия жеткіліксіз жабдықталған және адамдары жетіспеді (көбінесе жау есікте тұрғанда әскери бюджетті ұлғайту туралы кез келген ұсыныс соғысқұмарлық деп есептелді) және Речь Посполитаның жерлері жаңа шапқыншылықтармен үнемі қиратылып, экономикасын құлдыратты.

Басқа канцлерлер

Елде маңыздылығы төмен канцлерлер көп болды. Солардың ішінде патшайымның канцлері де болды. Ол өзге (патшаның) канцлерлеріне қарағанда әлдеқайда аз билікке ие болды, патшайымның мөрін сақтап, оның сарайындағы екінші маңызды лауазымды тұлға болды, патшайымның сарай маршалынан кейін. Оның Сенатта отыруға құқығы болмады. Ханзадалар мен ханшайымдардың канцлерлері одан да аз маңызды болды, олар Сигизмунд I билік құрған шақта алғаш рет пайда болды. Сонымен қатар, Польшаның приматы, Гнезненің архиепискобы – ең беделді епископтың канцлері де болды. Ақырында, кейбір ықпалды магнаттар өздерін канцлер деп атаған лауазымды адамдарды қызметке тағайындады.