Кіріспе

Құпиялы, жабық отбасылық сот процесі

Жабық асырап алу (кейде "құпиялы" асырап алу деп те аталады, және кейде "сырлы" асырап алу) – нәресте басқа отбасыға асырап алынатын процесс, ал биологиялық ата-анасының мәліметтері жабық күйде сақталады. Көбінесе, биологиялық әке тіпті туған күні туралы куәлікте де көрсетілмейді. Өзінің биологиялық ата-анасын білетін үлкен баланың асырап алынуы жабық немесе сырлы бола алмайды. Бұл бұрынғыда ең дәстүрлі және танымал асырап алу түрі болды, және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі "Baby Scoop Era" дәуірінде ең жоғары деңгейге жетті. Қазір де бар, бірақ ашық асырап алумен қатар жүреді. Жабық тізімдер асырап алынған бала мен биологиялық ата-ананың бір-бірін табуына немесе бір-бірі туралы ештеңе білуіне тиімді түрде кедергі келтіреді (әсіресе Интернет пайда болғанға дейін). Дегенмен, жеке тұлғаларға жабық тізімдерімен көмектесу үшін пайда болған коммерциялық емес ұйымдар мен жеке компаниялар биологиялық туыстарымен байланыс орнатуға ниеттенген адамдарға көмектесуде тиімді болып табылады.

Негізгі мәліметтер және рәсім

Тарихи тұрғыдан алғанда, үйленген жұптардың жабық асырап алу арқылы бала алуының төрт негізгі себебі (белгілі бір ретпен емес) – сүексіздік, жыныссыздық, баланың қауіпсіздігіне алаңдаушылық (яғни, басқалар асырап алмауы мүмкін), және баланың жынысын анықтау (мысалы, бес қызы бар, ұлы жоқ отбасы). 1917 жылы Миннесота АҚШ-та алғаш рет асырап алу құпиялылығы және жабық тізімдер заңын қабылдады. Келесі онжылдықтарда АҚШ-тың көптеген штаттары мен Канада провинцияларында осыған ұқсас заңдар болды. Әдетте, жабық асырап алу мен тізімдерді жабу себебі – асырап алынған бала мен асырап алушыларды биологиялық ата-аналардың араласуынан "қорғау", сондай-ақ биологиялық ата-аналарға жаңа өмір бастауға мүмкіндік беру болып есептеледі. Көптеген асырап алушылар жергілікті, штаттық лицензиясы бар асырап алу агенттіктеріне жүгінеді. Агенттік Америкалық балалар әл-ауқаты лигасының (CWLA) мүшесі болуы мүмкін. CWLA және көптеген асырап алу агенттіктері бүгінге дейін жұмыс істеп келеді, бірақ өткен онжылдықтармен салыстырғанда кеңейтілген және сәл өзгеше бағдарламамен, себебі үкімет олардың бұрынғы жауапкершіліктерінің көп бөлігін өз мойнына алды. Асырап алуға дейін бала көбінесе бірнеше аптадан бірнеше айға дейін уақытша, мемлекеттік бақылаудағы күтімге беріледі, асырап алу мақұлдағанша. Бұл баланың денсаулығын қамтамасыз етуге, биологиялық анасының баласын беруге сенімді екеніне көз жеткізуге және туған кезде ешқандай мән-жайды жібермеуге көмектеседі. Бүгінде бұл тәжірибеге қарсы шығады, себебі ол ана мен бала арасындағы тез байланысқа кедеріл келтіреді. Сонымен қатар, жүктілік кезеңінде және туғаннан кейін медициналық тексерудің жақсы әдістері қолжетімді. Көптеген балалар жетімдер үйінің сипаттамалық мінез-құлқына ие болды, соның ішінде бас соғу, шайқалу және қолды маусылдату. Көптеген асырап алынған ересектер шаршағанда осы шайқалу әрекетін сақтап қалады. Асырап алу мақұлдағаннан кейін агенттік баланы күтімнен (болған жағдайда) асырап алушыларға береді. Бала асырап алушылармен бірнеше апта немесе ай өткізгеннен кейін жергілікті судья асырап алуды ресми және заңды түрде бекітеді. Биологиялық ана сот отырысына дейін уақыты бар. Содан кейін балаға екінші, түзетілген туу туралы куәлік беріледі, онда асырап алушылар баланың ата-анасы екені көрсетіледі. Бұл асырап алынған адамның заңды "туу" куәлігі болады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қабылданған заңдар асырап алынған адам мен асырап алушы отбасының түпнұсқа құжаттарға қол жеткізуіне тыйым салды, сондай-ақ оларға берілген ақпаратты шектеді (бірақ бұл жылдар бойы және әртүрлі агенттіктерде әлдеқандай өзгерістер болды). Бастапқыда, жабық тізімдер заңдары ақпаратты "іс тараптарынан" (асырап алынған бала, асырап алушылар, биологиялық ата-аналар және агенттік) басқа барлық адамдардан құпия ұстауға бағытталған. Уақыт өте келе, заңдар қайта қаралып немесе жаңадан жазылды, тіпті қатысы бар тараптардан да ақпаратты жасыру үшін. Кейбір штаттарда (Солтүстік Каролина, Джорджия, Вирджиния) түзетілген туу куәлігінде асырап алынған баланың туған қаласы мен округі асырап алушылар тұрған жерге ауыстырылады. Көп жағдайда штаттар асырап алынған балаға оның туған жерін дұрыс бермейді. Кейбір асырап алынған балалар толық емес туу куәлігі болғандықтан, оларға паспорт алудан бас тартты. Аурухананың аты түзетілген туу куәлігінде көрсетілмеуі мүмкін, әсіресе ол некесіз аналарға қызмет көрсеткен болса. АҚШ-та мұндай ауруханалардың көпшілігі Құтқару Армиясының басқаруында болды және оның негізін қалаушы Уильям Буттың есімімен аталды. 1970 жылдардың ортасына қарай, осы ауруханалардың барлығы жоғары шығындар мен құпиялылыққа деген қажеттіліктің төмендеуіне байланысты жабылды, себебі Америкада некеден тыс бала туудың әлеуметтік қорлауы азайды. Көбінесе мемлекеттік әлеуметтік көмек институтының көмегімен аналар өз балаларын жалғыз тәрбиелеуге көбірек бейімделді.

Іздеулер мен қайта жиналулар

1950 жылдардың басында Жан Патон "Жетімдер сапарын" бастағаннан бері, 1970 жылдары ALMA, Халықаралық Soundex Reunion Registry, Yesterday's Children, Concerned United Birthparents, Triadoption Library және басқа да ондаған жергілікті іздеу және қайта қосылу ұйымдары құрылғаннан бері, ақпарат іздеушілер мен отбасымен қайта қауымдасуға тырысатындар үшін халықтық қолдау жүйесі қалыптасқан. Қайта қосылу тізілімдері асырап алынғандар мен олардың туған ата-аналары, бауырлары немесе басқа да туыстары бір-бірін аз немесе тегін табуға мүмкіндік беру үшін жасалған. Мұндай өзара келісім тізілімдерінде екі тарап та тіркелген болса ғана сәйкестік табылады. Көбінесе асырап алушының жасы 18-ге толған болуы керек. Бұл жүйе 20 ғасырдың соңына дейін болмағанмен, қазіргі таңда көптеген Дүниежүзілік желі беттері, чат бөлмелері және басқа да онлайн ресурстар іздеу туралы ақпарат, тіркеу және қолдау ұсынады. Бастапқыда асырап алынғандарға, бауырларына және туған отбасына тегін көмектесетін "Ізденуші періштелер" пайда болды. Әдетте, бұл асырап алудың жеке басынан өткен және ешкімнен өздері немесе отбасы туралы ақпарат алу үшін ақы талап етпеуге сенетін адамдар. Заңдар үнемі өзгеріп отырады және АҚШ-тың бірнеше штатында, Канаданың бірнеше провинциясында, Ұлыбританияда және Австралияда асырап алынғандар мен туған отбасы мүшелеріне өздерінің және бір-бірі туралы ақпаратқа қол жеткізуге мүмкіндік беретін ашық тізімдердің түрлі формалары бар. Кейбір штаттарда құпия делдалдық жүйелер бар. Бұл үшін адам сотқа өтінішпен жүгініп, мөрленген асырап алу туралы деректерді қарауы керек, содан кейін делдал жеке тергеуші сияқты іздеу жүргізеді. Бұл асырап алушының өтініші бойынша анасын іздеу немесе керісінше болуы мүмкін. Асырап алынғаннан бері өткен жылдар ішінде туған ана немесе асырап алынған әйел басқа мекенжайға көшіп, үйленіп немесе қайта үйленіп, тегін өзгерткен болуы мүмкін. Бұл іздеуді қиындатса және уақытты көп талап етсе де, неке куәлігі адамның қайда екенін анықтауға көмектеседі. Егер делдал туған анамен (немесе асырап алушымен) байланыса алса, оған асырап алынған баласының (немесе анасының) өзі туралы сұрақтары бар екенін хабарлайды. Асырап алу туралы ашық деректері бар штаттарда, егер бұл тарап байланысуға келмейтінін білдірсе, заң бойынша бұл ақпарат берілмейді. Егер туған ана байланысуға келіссе, делдал асырап алушыға соттан алынған ресми, өзгертілмеген туу туралы куәлікті жібереді. Алайда, асырап алушы ата-ананың асырап алу агенттігіне берген өтініші құпия болып қалады. Құпия делдалдық және сот шығындары шамамен 500 долларға жетеді, бірақ штатқа және агенттікке байланысты өзгеруі мүмкін. Ақы төлеуге шамасы келмейтін адамдар үшін әдетте салық төлеушілердің қаржысымен қолдау көрсетілетін мемлекеттік департамент немесе коммерциялық емес ұйымнан көмек алуға болады, және оларға осы көмекті қалай алуға болатыны туралы ақпарат беруге болады. Көптеген агенттіктер барлық шығындарды қамтитын белгілі бір мөлшердегі ақы алады және тек өте сирек және ерекше жағдайларда ғана қосымша қаражат сұрайды. Егер асырап алушы туған әкесін таба алмаса (немесе үшінші тұлғаны пайдалануды жөн көрсе), көбінесе сол құпия делдалды қосымша ақы төлеп пайдалануға болады. Жеке іздеу компаниялары мен тергеушілер де асырап алушыларға және туған аналар мен әкелерге бір-бірін табуға көмектесу үшін, сондай-ақ басқа да іздеушілерге көмектесу үшін ақы алады. Бұл қызметтер әдетте қымбатқа түседі, бірақ іздеу ұйымдары мен "Ізденуші періштелер" сияқты ақпаратты ұсынуда икемділікке ие және әдетте өз делдалдық қызметтерін ұсынады. Алайда, олар құпиялылық процесіне қатысты заңды бұза алмайды. Асырап алу іздеулерінде бір уақытта туған ана мен әкені табу сирек кездеседі. Егер қаласа, әкені кейін жеке іздеуге болады. Еркектер әдетте тегін өзгертпейтіндіктен және анасы қосымша ақпаратқа ие болуы мүмкін болғандықтан, бұл әдетте туған ананы іздеуден оңай. Көп жағдайларда асырап алушылар өздерінің туған әкелерін екінші рет іздеуге қабілетті (немесе көмекке ақы төлемей бұрын тырысады). Статистикалық деректерге сәйкес, әйелдер ерлерге қарағанда туған ата-аналарын іздеуге көбірек бейім, ал асырап алынған балаларын іздеуге одан да бейім. Көптеген жағдайларда, нәресте асырап алуға берілуіне себеп, туған әкесінің үйленгісі келмеуі немесе балаға басқаша қарауға дайын болмауы. Дегенмен, мұндай жағдайда көптеген туған әкелер өстік балаларымен ондаған жылдардан кейін кездесуге келіседі. Соңғы жылдары генеалогтарға арналған ДНК-тесттер ересек асырап алушыларға туысқандарын анықтауға көмектеседі.

Құқықтық мәселелер

Тек сот шешімі арқылы ғана жабық асырап алу деректерін ашуға болады, бұл 1990 жылдардың басына дейін өте сирек кездесетін жағдай. Кейбір жағдайларда деректер жабық деп есептелген, бірақ дұрыс емес басқару немесе түсініспеушілік салдарынан жабылмаған. Жылдар бойына асырап алу құпиясын бұзғаны үшін аз ғана адам сотталған. 1998 жылы Орегон штатының сайлаушылары 58-ші шараны қабылдады, ол асырап алынған балаларға сот шешімісіз өздерінің туу туралы куәліктерін ашуға мүмкіндік берді. Кейбір басқа штаттар, бұрын асырап алу туралы деректерді тұрақты түрде жабық сақтап келген, енді асырап алынған бала 18 жасқа толғаннан кейін оларды ашуға рұқсат береді. Дегенмен, бұл заңдар кері күшінде емес; тек заң қабылданғаннан кейін жасалған асырап алуларға ғана қолданылады. 2009 жылдың 1 маусымында Канаданың Онтарио провинциясы асырап алынған балалар мен олардың туған ата-аналарының жабық деректерін ашты, асырап алынған баланың ең кем жасы 18-ге толған болуы керек, ал туған ата-аналар сұраныс жасаса, бір жыл қосылады. Екі тарап та жеке өмірін қорғау үшін, олармен қалай байланысуға болатынын немесе байланыспауға болатынын, сондай-ақ жеке басын анықтайтын ақпарат жарияланатынын немесе жарияланбайтынын хабарлай алады. 2008 жылдың 1 қыркүйегінен кейін жасалған барлық асырап алулар «ашық асырап алулар» болады.

Құпия делдалдың қатысуымен іздеулер жүргізілген жағдайларда, делдал сот бұйрығын алуды бастайды және осы үшін өтемақы алады. Бірақ сот бұйрық бергеннен кейін де, екінші тарап келіспейінше, бұл ақпарат басқалар үшін құпия болып қалады. (Алдыңғы бөлімді қараңыз.) Дегенмен, көптеген штаттар асырап алынған бала мен туған ата-анасы бір-бірін танып, байланысқа түскеннен кейін де бұл ақпаратты жабық сақтайды. Бұл ақпаратты толығымен ашу үшін екінші сот шешімі қажет. Бұл бастапқы іздеудің шегінен тыс және делдалға төленген төлемді қамтымайды. Егер асырап алынған бала өзгертілмеген туу туралы куәлігін жоғалтса, оның жаңасын алу үшін сот шешімі қажет болуы мүмкін (егер фотокөшірме ұсынылса да). АҚШ-тың көптеген штаттарының мұрагерлік заңдары асырап алынған балаға өз туған ата-анасынан автоматты түрде мұрагерлік алуға тыйым салады. Бұл асырап алуға әке қатысқан немесе келіскен-келмегеніне қарамастан қолданылады. Егер асырап алу болмаса, асырап алынған бала әкесінің қайтыс болуына байланысты мұрагер болар еді, оның балалық шағында оны қараған адамдар кім болғанына қарамастан. Туған әке басқа штатқа көшкен жағдайда қосымша қиындықтар туындауы мүмкін. Егер туған ата-ана өсиетінде «белгісіз» асырап алынған баланы көрсетсе, мұрагерлік соты мұндай сұранышты орындауға міндетті емес, ал «танылған» асырап алынған балалар отбасы емес адамдармен бірдей мәртебеге ие болуы мүмкін. Дегенмен, штаттар арасында мұрагерлік заңдары әртүрлі болуы мүмкін.

Сын

Соңғы жылдары жабық асырау түріне сын көбейді. Кейбіреулер баланың биологиялық ата-анасының жеке басын мемлекеттік құпияға айналдыру – адам құқығының өрескел бұзушылығы деп санайды. Екінші жағынан, баланың анасы баланың тууына себеп болған жағдайларға байланысты құпия сақтауды қалаған болуы мүмкін. Көп жағдайда, асырап алушы ата-аналар балаға асырап алынғанын қалай және қандай жаста айту керектігін өздері шешеді. Қаржылық пайда табу мақсатында жұмыс істейтін асырау агенттігі (қолданылса) ата-аналарға ақпараттық бюллетеньдер жіберіп, қаржы жинаса да, дәстүрлі түрде олар баламен тікелей байланыс жасау өте сирек. (Көбінесе, асырау агенттігі атауында «асырау» сөзі болмайды.) Қиындықтардың бірі – аурулардың алдын алу үшін маңызды болатын генетикалық медициналық тарихтың болмауы. Көбінесе, асырау кезінде бұл ақпарат берілмейді, ал әкенің тарихы тіпті анасына да толық белгісіз болуы мүмкін. Асырап алушы ата-аналар өздері дұрыс істемей отырғанын санамауы мүмкін және баланың мінез-құлқына гендерін кінәлауы ықтимал. Олар тіпті асырап алған балаларын генетикалық жағынан байланысты, «идеалды» баламен салыстырып, жағымсыз пікір білдіруі мүмкін. Бұл оларға барлық ата-аналар кездесетін қарапайым мәселелерді баланың «кемшікті» гендеріне байланыстыруға мүмкіндік береді. Осылайша, асырап алмаған ата-аналар баланың тәрбиесіне назар аударса, кейбір асырап алушы ата-аналар тек табиғатқа (яғни, гендерге) ғана ден қояды. Нәтижесінде, оңай шешілетін мәселе асырап алынған балалары бар отбасыларда шешілмей қалады, және бұл балаға зорлық-зомбылыққа әкелуі мүмкін. Нью-Йорк штатында көп жыл бойы асырап алынған адамдар, олардың жасына қарамастан, мемлекеттік қайта қосылу тізіліміне енгізілу үшін асырап алушы ата-аналарының (егер олар қайтыс болмаса) рұқсатын алуға міндетті болды. Кейбір жағдайларда егде жастағы адамдар, тіпті зейнеткерлер де өздерін бала сияқты сезініп, формаға ата-аналарының қолы қойылған күштік қолтаңбасын алуға мәжбүр болды. Олар асырап алынған балалар әрқашан бала болып қала береді және олар кемсітуге ұшырайтын екінші дәрежелі азаматтар деген пікірге келді. Заң содан бері өзгертілді.

Ұйымдар мен БАҚ

АҚШ-тың көптеген штаттары мен Канада провинцияларында асырап алынған балалар мен олардың туған ата-аналарына іздеуді бастауға көмектесетін және асырап алуға қатысты басқа да қолдау көрсететін тәуелсіз коммерциялық емес ұйымдар бар. Сондай-ақ, отбасы мүшелерін қайта табыстыруға көмектесетін тәуелсіз және мемлекеттік қаржыландырылатын тіркеулер де бар. Халықаралық Soundex Reunion Registry (ISRR) ең көне және ең ірісі болып табылады. Құтқару армиясы өздерінің перзентханаларында немесе аналар үйлерінде дүниеге келген немесе бала тудырған адамдарға көмектесу үшін де ақпарат ұсынады (төмендегі сыртқы сілтемелерді қараңыз). Бұл бұрынғы онжылдықтардан өзгеше, онда сот шешімі болмаса ешқандай ақпарат жарияланбаған. Асырап алу қауымдастығының көптеген өкілдері іздеу және қолдау ресурстары туралы газет мақалалары, "Қымбатты Әби" рубрикасы және түрлі телешоулар мен фильмдер арқылы білген. 1980 жылдардың ортасынан бастап көптеген асырап алынған балалар мен олардың ата-аналары Роберт Стак жүргізген NBC (кейін CBS) телеарнасының "Шешілмеген құпиялар" бағдарламасынан қайта табысу мүмкіндігі туралы білді. Бұл олардың "Жоғалған махаббаттар" санатында болды, олардың көп бөлігі жабық асырап алумен байланысты. Бағдарламаның нәтижесінде 100-ден астам кездесу өтті, олардың көпшілігі асырап алуға қатысты жағдайлар болды. Бағдарламаның қайталанулары (кейбір жаңа бөлімдермен және жаңартулармен) 2006 жылдың ортасына дейін Lifetime Television кабельдік арнасында және 2008 жылдың соңында Spike TV арнасында қысқа мерзімге көрсетілді. 2010 жылдың қыркүйегінде бағдарлама Lifetime арнасына кешкі сағат 4-тен 7-ге дейін (ET/PT) қайта оралды. 2013 жылы Филомена Лидің "Жоғалған баласы" кітабы негізінде түсірілген "Филомена" фильмі дүниежүзіндегі кинотеатрларда көрсетілді. Бұл фильм Филоменаның 50 жыл бойы АҚШ-қа жіберілген, күштеп асырап алынған ирландтық баласын іздеу туралы шын оқиғаны баяндайды. Соңында оған фильмнің басым бөлігін құрайтын BBC журналисі Мартин Сикссмит көмектеседі. Филомена рөлінде Джуди Денч, ал Сиксмит рөлінде Стив Куган ойнады, фильм төрт американдық және төрт британдық киноакадемиясының сыйлығына ұсынылды.