Кіріспе

Бір ата-ананың екінші ата-анамен генетикалық байланысы жоқ балалары бар отбасы – швед телесериалы. Өгей отбасы – бұл кем дегенде бір ата-ананың өзінің жұбайымен биологиялық байланысы жоқ балалары бар отбасы. Ата-ананың біреуінің немесе екеуінің де бұрынғы қарым-қатынастарынан немесе некелерінен балалары болуы мүмкін. Өгей отбасылардың екі негізгі түрі бар: "қарапайым" өгей отбасы, онда жұптың бір ғана мүшесінің бұрын баласы немесе балалары болған, ал жұптың бірге туған балалары жоқ, және "күрделі" немесе "аралас" отбасы, онда жұптың екі мүшесінің де басқа қарым-қатынастан кем дегенде бір баласы бар.

Этимология

Ең ерте тіркелген қолданылуы, "steop" түрінде, 8 ғасырлық латын-көне ағылшын сөздігінен табылды, ол "жетім" деген мағынаны білдіреді. "Steopsunu" латын сөзі "filiaster" үшін, ал "stepmoder" – "nouerca" үшін берілген. Көне ағылшын тілінде кейінірек жазылған ұқсас сөздерге "stepbairn", "stepchild" және "stepfather" жатады. Бұл сөздер жесір ата-ананың қайтадан үйленуінен туындаған қарым-қатынасты көрсетеді және "ástíeped" – "қапаланған" сөзімен байланысты, ал "stepbairn" және "stepchild" кейде "жетім" сөзінің синонимі ретінде қолданылады. "Stepbrother", "stepniece" және "stepparent" сияқты сөздер әлдеқайда кейін пайда болды және қайғы-қасірет туралы ешқандай нақты мағынаны білдірмейді. Басқа герман тілдеріндегі сәйкес сөздерге көне жоғарғы неміс тіліндегі "stiuf" және көне скандинавия тіліндегі "stjúp" жатады.

Терминология

Бала биологиялық немесе асырап алынған ата-анасының жаңа жұбайының өгей қызы немесе өгей ұлы деп аталады, ал жұбайы баланың өгей ата-анасы (әкесі немесе анасы) деп аталады. Өгей ата-ана – біреудің биологиялық ата-анасы емес, оның ата-анасының жұбайы, өгей әке – еркек жұбайы, ал өгей ана – әйел жұбайы. Өгей әке немесе өгей ана – біреудің ата-анасының өгей жұбайы, биологиялық ата-ана емес, өгей әкесі еркек, ал өгей анасы әйел. Өгей аға – бір адамның ата-анасының әпкесі (қарындасы) немесе ағасы (інісі) жұбайы, егер ағасы (қарындасы) басқа адаммен некелесіп, балалары болмаса (туысқандары жоқ) болмаса, ол біреудің туысының әкесі емес. Әпкесінің немересі немесе шөлі жаңа жұбайына өгей әке немесе өгей шеше емес, әкесінің інісі немесе әпкесі деп қарауы керек. Өгей әпке – біреудің ата-анасының ағасы (інісі) немесе әпкесі (қарындасы) жұбайы, егер бауырласы басқа адаммен некеге тұрып, бала таппаса (туысқандары жоқ) болмаса, ол біреудің туысының анасы емес. Әпкесінің немересі немесе шөлі жаңа жұбайына әпке деп емес, шеше деп қарауы керек. Сол сияқты, өгей бауырлас – биологиялық немесе асырап алу жағынан туысы жоқ өгей ата-ананың ұрпағы, өгей ағасы – еркек, ал өгей әпкесі – әйел. Өгей немере – биологиялық туысы жоқ жұбайының немересі. Өгей немере – біреуге биологиялық немесе асырап алу жағынан туысы жоқ жұбайының немересі. Австралиядағы 1975 жылғы Отбасылық құқық туралы заңға сәйкес, балаға қатысты "өгей ата-ана" – баланың биологиялық ата-анасы емес, бірақ баланың ата-анасымен некеде болған немесе оның фактілік серігі болған, және ата-анасымен құрылған отбасының мүшесі ретінде баланы қараған адам. Егер жұбайлардың бірінің бұрын балалары болса, бірақ олар тағы бір бала сүйсе, жаңа бала туған кезде "жай" белгісі "күрделі" / "аралас" белгісімен алмастырылады. Жұбайлардың кейінгі кез келген баласы бұрынғы балаларының жартылай бауыры болып табылады. Басқа типтегі өгей отбасыларға нео-дәстүрлі отбасылар жатады, онда екі ата-ана да балаларына жауапкершілікті бөліседі, матриархалды өгей отбасы, онда тәуелсіз әйел отбасының басшысы болып табылады, ал өгей әке кеңесші рөлінде болады, және романтикалық өгей отбасы, онда екі ата-ана да өздерінің жеке отбасыларын біріктірудің оңай өтеді деп күтеді, мүмкін болатын мәселелерді ескермей.

Қиындықтар

Джеймс Брейдің айтуынша, аралас отбасылар үшін үш түрлі қиындық бар: қаржылық және тұрғын үй мәселелері, бұрынғы некеге байланысты сезімдерді шешу және тәрбиелеу тәсіліндегі өзгерістерге дайын болу. Зерттеулер көрсеткендей, бұрынғы жұбайымен үнемі дауласып тұратын ата-аналар өз балаларының психикалық және эмоционалдық денсаулығына зиян келтіреді. Дегенмен, бұрынғы жұбайымен жақын қарым-қатынаста болатын ата-аналар жаңа жұбайларын қысыңқы және алаңдаған сезімге түсіреді. Аралас отбасылардың кездесетін қосымша қиындықтары – балалардың әкесімен және анасымен арақатынасы, сондай-ақ әкелер мен балалары арасындағы берік байланыс. Көп жағдайда, әкесі бар балалардың аналары жаңа серігінің әкесінің орнын басатынынан сескенеді. Бұл аралас отбасылардың жаңа жағдайына тап болған ата-аналардың көп кездесетін сезімі.

Құқықтық мәртебе

Тарихи тұрғыдан өгей отбасылар неке институты арқылы құрылып, заңды түрде танылса да, қазіргі уақытта өгей отбасы формалды емес келісімдер арқылы құрылуы және танылуы мүмкін екендігі белгісіз, мысалы, баласы бар ер немесе әйел некеден тыс басқа ер немесе әйелмен бірге тұруы. Бұл қарым-қатынас барлық Батыс елдерінде жиі кездеседі. Көптеген мәдениеттерде осы отбасылар де-факто отбасы ретінде әлеуметтік жағынан танылады. Дегенмен, қазіргі Батыс мәдениетінде олардың қандай да бір әлеуметтік мәртебеге ие екені және заңмен қорғалатыны көбінесе белгісіз. АҚШ-тың көп бөлігінде өгей ата-ана "заңды жат адам" болып саналады және баланың өміріне қанша қатысқандығына қарамастан, кәмілетке толмаған балаға қатысты заңды құқықтары жоқ. Бұл құқық пен жауапкершілік биологиялық ата-анаға (немесе қолданысқа жаратылған жағдайда, асырап алушы ата-анаға) тиесілі. Егер биологиялық ата-ана өз ата-аналық құқықтарынан және баланың қамқорлығынан бас тартпаса, екінші ата-ананың кейінгі некесі биологиялық ата-ананың жазбаша келісімісіз "бала" ересек жасқа толғанға дейін ата-аналық қарым-қатынас құруға мүмкіндік бермейді. Көп жағдайда өгей ата-анадан бала асырау төлемі талап етілмейді. Өгей ата-аналар, егер заңды түрде баланы асырап алмаса немесе заңды қорғаншы болып тағайындалмаса, әдетте өгей балаға медициналық көмек көрсетуге заңды келісім беруге құқылы емес. Баланың ата-анасы немесе заңды қорғаншылары үшінші тарапқа медициналық көмекке келісім беруге рұхсат беретін мәлімдемеге қол қоя алады. Егер өгей ата-ана өз серігінің баласын немесе балаларын заңды түрде асырап алса, ол баланың заңды ата-анасы болады. Мұндай жағдайларда ата-аналар өгей ата-ана және өгей бала терминдерін қолдануды тоқтатып, балаға жай ғана ұл немесе қыз деп сілтеме жасауы мүмкін; баланың асырап алушы ата-анаға деген ықыласының деңгейіне және/немесе баланың асырап алуға әкелетін сот процесін мақұлдауына байланысты, бала қарым-қатынасты сипаттаудан "өгей" сөзін шығарып тастауы мүмкін. Дегенмен, егер барлық тараптар қарым-қатынасты биологиялық және асырап алынған отбасыларға қатысты терминдерді қолдана отырып сипаттаса да, өгей отбасыларға тән кейбір эмоциялық және психологиялық мәселелер сақталуы немесе сақталмауы мүмкін. Осылайша, өгей отбасының құрылымы өзгеріп, биологиялық және асырап алу байланыстарының арқасында өгей отбасының жағдайынан шығуы мүмкін.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында ең көп кездесетін асырау түрі – өгей баланы асырау. Өгей ата-ана өгей баланы асырау арқылы әйелінің/ерінің баласына толық жауапкершілікті алуға келіседі. Балама ата-ананың балаға қатысты ешқандай құқығы мен міндеті болмайды, соның ішінде алимент төлеу міндеті де жоқ. Өгей ата-ана өгей баланы асырағанда, екінші биологиялық ата-ана өз еркімен балаға қатысты ата-аналық құқықтарынан бас тартады, сот осы құқықтарды тоқтатады немесе екінші биологиялық ата-ана қайтыс болады. Сот балама ата-ананың құқықтарын жоюға негіз болатын жағдайларға зорлық-зомбылық немесе балаға немқұрайлы қарау, заңды түрде тастап кету, немесе бала мен сол ата-ана арасындағы қарым-қатынастың жалғасуы балаға зиян келтіретінін көрсететін кез келген басқа да факторлар жатады. Көптеген штаттарда баланың заңды түрде тасталып кетуіне себеп – ата-ана мен бала арасында кем дегенде бір жыл бойы байланыс болмауы.

Канада

Канадада бала асырап алу үшін баланың жағдайы жазбаша түрде сипатталуы тиіс. Мұндай жағдайларға баланың психикалық, физикалық және эмоционалдық денсаулығы, оның өскен ортасы, діні, оң қарым-қатынастар және басқа да факторлар кіруі мүмкін. Егер бала – жергілікті халық өкілі болса, отбасы баланың өзінің мәдениетімен байланысын сақтау жоспарын көрсететін міндетті.

Зорлық-зомбылық

Классикалық ертегілерде жиі кездесетін жаман кейіпкер – қатыгез өгей ана, мысалы, «Ақ қар мен жеті кәрізші» фильміндегі патшайым, «Күлшегір» фильміндегі леди Тремейн немесе «Софидің қиындықтары» фильміндегі мадам Фичини, ол қайын ананың қатыгездігін көрсетеді. Ол биологиялық емес баласына жамандық жасайды, оны құлыптап қояды, кейбір жағдайларда тіпті өлтіруге тырысады, ал өз балаларына, егер болса, өте жақсы қарайды. Халық арасында «Мен сені қызылшақ асырап алған бала сияқты ұрамын» деген сияқты сөздер жиі айтылады, бұл адамдардың асырап алған отбасыдағы зорлық-зомбылық туралы қаншалықты хабардар екенін көрсетеді. Олардың ойынша, биологиялық емес бала туыстық байланыстың болмауы себепті ұрылуға бейім. Аталған мәселе бойынша жүргізілген зерттеулер бұл мәселенің осылай анық еместігін көрсетеді. Зұлым өгей ананың бейнесі кең танымал, бірақ көптеген зерттеулер зорлық-зомбылық көбінесе өгей әкелерден келетінін көрсетеді. Дегенмен, балалар әңгімелерінде жаман қайын ата табу сирек, бірақ олардың арасында Шарль Фрэнсис Мистране сияқты кейіпкерлер бар, ол Р.Ж.П. Торейльдің 2018 жылы Францияда жарық көрген «Элеонора» ертегісінде зұлым, жеккөруші қайын ата болып бейнеленген. Өгей әкелер өгей қыздарды ұлдарға қарағанда көбірек зорлайды. Олар биологиялық отбасыларға қарағанда қыз балаларды көбірек зорлайды, бірақ асырап алған әкелерге қарағанда аз. Әкелерге қатысты зерттеулер көбінесе балаларды физикалық немесе сексуалдық зорлық-зомбылыққа, емес, эмоционалды зорлық-зомбылыққа бейімділігіне назар аударады. Өгей ата-аналардың балаларды қараусыз қалдыруы да балаларды зорлық-зомбылыққа салудың бір түрі ретінде қарастырылады. 2004 жылы Weekes және Weekes Shackelford жүргізген АҚШ зерттеуі бойынша, биологиялық әкелер жылына 5 миллионнан 6 балаға зорлық-зомбылық жасайды, ал өгей әкелердің көрсеткіші жылына 55 миллионнан 9 балаға жетеді. 2000 жылы Ұлыбританияда жасалған зерттеуде балалардың көпшілігі өгей әкелерінен зорлық көргенін айтқан. Өгей балаларды зорлауда экономикалық факторлар да маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік жағдайдың нашарлауы зорлық-зомбылықтың көбеюіне немесе оның күшеюіне әкелуі мүмкін. Халық санағы деректері мен балаларды қараусыз қалдыру және зорлық-зомбылық туралы басқа зерттеулер өгей ата-аналардың зорлық-зомбылық көрсеткіштерінде артық өкілдік еткенін көрсетті. Деректерді теңестірген кезде, биологиялық ата-аналардың зорлық-зомбылық көрсеткіші өгей ата-аналарға қарағанда әлдеқайда жоғары екені анықталды. Өгей балалардың өгей ата-аналарын зорлауына қатысты зерттеулер өте аз. Сондай-ақ, өгей балалардың өз бауырларынан зорлық көруі де аз зерттелген мәселе.

Зерттеуде

Патриция Паперноу (1993) «Өгей отбасы» кітабында әрбір өгей отбасы жеті ерекше даму сатысынан өтеді дейді, оларды бастапқы, ортаңғы және соңғы сатыларға бөлуге болады. Бастапқы сатыларға қиял, тереңдеу және саналылық сатылары кіреді. Қиял сатысында балалар да, ата-аналар да әдетте отбасыларының қандай болуы мүмкін деген қиялына немесе тілегіне «құнығып» қалады. Осы сатыдағы даму міндеті – әрбір мүше өз қалауларын және қажеттіліктерін айқын жеткізу. Тереңдеу сатысында отбасы әдетте «мүсіндей» аралас отбасы туралы қиялмен өмір сүруге тырысады. Осы сатыда «ішкі жұбайдың» (яғни отбасының эмоционалдық орталығын құрайтын биологиялық ата-ана) «сыртқы жұбайдың» және балалардың сезімдерінің шын екенін түсінуі өте маңызды. Бұл сатының міндеті – әртүрлі тәжірибелерді түсінуге табандылық таныту. Бұл сатыдан кейін саналылық сатысы келеді, онда отбасы жаңа отбасының қандай екені туралы ақпарат жинайды (мысалы, рөлдер, дәстүрлер, «отбасы мәдениеті») және әрбір мүше осыған қалай сезінеді. Бұл сатының міндеттері екі есе: жеке және бірлескен. Жеке міндет – әрбір мүше өзі сезіп отырған сезімдерін сөздермен жеткізу және басқа отбасы мүшелеріне өз қажеттіліктерін білдіру. Бірлескен міндет – отбасы мүшелері «тәжірибелік алшақтықтардан» арыла бастауы және басқа мүшелердің рөлдері мен тәжірибелерін түсінуге тырысуы. Ортаңғы сатылар жұмылдыру және іс-қимыл сатыларынан тұрады. Жұмылдыру сатысында өгей ата-ана отбасының процесі мен құрылымын шешу үшін белсенділік таныта алады. Бұл сатының міндеттері – әрбір мүшенің жаңа отбасы туралы түсініктеріндегі айырмашылықтармен күресу, сондай-ақ ұятқа қалдыру немесе кінәлау әрекеттеріне көшпес бұрын бір-біріне ықпал ету. Мұндағы мақсат – жаңа рәсімдер, ережелер және рөлдер туралы бірлесіп шешім қабылдау. Осы сатыда назар отбасының ерекше «орталық нүктесіне» (яғни «уақыт өте келе қалыптасқан ортақ тәжірибе, ортақ құндылықтар және оңай ынтымақтастық» 39-бет) және осы жаңа орталық нүктені өткен және басқа қарым-қатынастарды құрметтеумен теңестіруге аударылады. Соңғы сатылар байланыс және шешім сатыларынан тұрады. Байланыс сатысында жұбайлар жақсы жұмыс істейді, үйлер арасындағы шекаралар анық, ал өгей ата-аналар өгей балаларымен «жақын сырттан келушілер» ретінде нақты рөл атқарады. Бұл сатының міндеті – өгей ата-ананың рөлін нығайту және саналылық процесін жалғастыру. Соңында, шешім сатысында өгей отбасының жекелігі қалыптасады. Отбасы өзін өзі қабылдайды, отбасының орталық нүктесіне деген мықты сезім бар, ал балалар екі үйде де өзін қауіпсіз сезінеді. Бұл сатының міндеті – осы процесс арқылы алынған тереңдік пен жетілуді күшейту және отбасылық «түйіндес оқиғаларда» (мысалы, тойлар, жерлеу рәсімдері, бітіру кештері және т.б.) туындауы мүмкін кез келген мәселені қайта қарау. Өзінің «Степмонстер: Нағыз өгей аналардың неліктен солай ойлайтыны, сезінетіні және әрекет ететіні» атты кітабында әлеуметтік зерттеуші Уэнсдей Мартин өгей отбасылардың динамикасын зерттеуге антропологиялық көзқараспен қарады.

Білім

Өткен ғасырда ажырысу мен қайта үйленудің артуымен қатар, қайта отбасылардың саны да көбейді. Step Family Foundation мәліметінше, "АҚШ отбасыларының 50%-дан астамы қайтадан некеге тұрған немесе қайта біріккен". Бұл отбасылар алғаш рет үйленген отбасыларға тән емес, ерекше жағдайлармен және көптеген қиындықтармен бетпе-бет келеді. Мысалы, рөлдердің белгісіздігі, өгей балалармен қарым-қатынас, бұрынғы жұбайлармен байланыс – бұл отбасыларға ғана тән мәселелердің бір бөлігі ғана. Осы отбасылардың қолдауға деген қажеттілігіне жауап ретінде, қайта отбасыларға білім беру ғалымдар мен педагогтар арасында кең таралған тақырыпқа айналды. Некеге байланысты білім беру саласында бұл әлі де салыстырмалы түрде жаңа бағыт болғанымен, қайта отбасыларға білім беру дәстүрлі некеге немесе қарым-қатынастарға арналған оқу бағдарламаларында қамтылмаған маңызды ақпаратты ұсынады. Адлер Бадер мен Хиггинботам (2004) атап өткендей, қазіргі уақытта қайта отбасылар мен отбасылық өмірді оқытушылар үшін бірнеше оқу бағдарламалары қолжетімді; алайда, осы саладағы ең тиімді тәжірибелерді анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Бұл олқылықты жоюдың бір жолы – АҚШ-та жүзеге асырылып жатқан «Салауатты неке» бағдарламасына арналған гранттар. 2005 жылғы тапшылықты азайту заңының аясында, салауатты некеге және жауапты әкелікке арналған гранттар, олар қауіпті жағдайдағы және әртүрлі топтарды, соның ішінде қайта отбасыларды қамтиды, қайта отбасылар бағдарламаларын бағалау және олардың тиімділігі туралы маңызды ақпаратты ұсынады.