Қытайда өлім жазасы: тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Қытайдағы өлім жазасы туралы шолу

Өлім жазасы Қытайда заңмен көзделген жаза. Ол кісі өлтіруден бастап есірткі тасымалына дейінгі қылмыстарға қолданылады. Атылу немесе укол арқылы өлім жазасы орындалады. 2014 жылы «Нью-Йорк Таймс» газеті жүргізген сауалнама Қытай қоғамында өлім жазасына кең қолдау бар екенін көрсетті. Өлім жазасы Жапония, Солтүстік Корея, Малайзия, Таиланд, Индонезия, Вьетнам, Сингапур және Тайвань сияқты көптеген Шығыс Азия елдері мен аумақтарында қолданылады. Amnesty International ұйымының мәліметінше, Қытайда басқа барлық елдерден көбірек адам өлім жазасына тартылады. Өлім жазасына тартылғандардың нақты саны және өлім жазасы туралы мәліметтер Қытайда мемлекеттік құпия саналады. АҚШ-та орналасқан Дуй Хуа қорының мәліметінше, жиырма бірінші ғасырда өлім жазасына тартылғандардың саны жыл сайын 12 000-нан 2 400-ге дейін азайды. Дегенмен, 2022 жылы Өлім жазасына қарсы әлемдік коалиция 2007 жылдан бері Қытайда жылына кем дегенде 8 000 адам өлім жазасына тартылғанын хабарлады. 2006 жылдан бері Қытай үкіметі өлім жазасын қолдануды шектеу үшін тиімді шаралар қабылдады және оны толық жою мақсатында екенін мәлімдеді. Өлім жазасын кейінге қалдыру, қылмыстың ауырлығын және соттың мейірімділігін көрсету үшін қолданылады және кейде нақты өлім жазасы сандарына қате түрде қосылады.

Тарихи негіздер

Өлім жазасы Қытайдың династиялық кезеңіндегі бес жазаның бірі болды. Қытай философиясында өлім жазасын легалистер қолдады, бірақ оның қолданылуын конфуцийшілер баяулатты, олар өлім жазасына қарағанда түзету мен мейірімділікті артық көрді. Конфуций өлім жазасына толығымен қарсы болмаған, бірақ моральдық ықпалға негізделген дұрыс қоғамда өлім жазасының қажеттігі болмайды деген пікірде болды. Қытайдың ерте дәуірлерінде бес жазаның ішінде өлім жазасы мен мүше кесу ең бастысы болды. Кейіннен мүше кесу сирек қолданыла бастады, бірақ өлім жазасы мен дене жазасы сақталды. Өлім жазасына кесілетін қылмыстардың саны уақыт өте келе өзгеріп отырды. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде (б.з.д. 475-221) жазылған Лудың жазалары (Лу Син) бойынша 200 қылмыс өлім жазасына кесілді. Тан кодексінде (653 ж.) 233 қылмыс тізімделген, ал Сун әулеті (960-1279) оларды сақтап, уақыт өте келе тағы алпыс қылмыс қосты. Юань дәуірінде "жеке өлім жазасының қаражаты" күрт азайды, ең төменгі көрсеткіш 125 қылмысқа жетті. Минг дәуірінде (1368-1644) 282 қылмыс, ал Цин дәуірінде (1644-1911) 800-ден астам қылмыс тіркелді. Мысалы, Батыс Чжоу патшасы У патшалық ережелерді бұзған, міндеттерін орындамаған немесе "жаңалықтар енгізген" лауазымды тұлғаларды өлім жазасына кесуге бұйырды; Тан әулеті кезінде шаруалардың көтерілісінен кейін 39 әскери шенеунік атқыланды; Цин дәуірінде әлеуметтік реформаны жақтаған жүз күндік реформаның алты адамы өлім жазасына кесілді. Классикалық жазаның бірінші түрі – қылмыскерді тексеру процесінде қолданылатын азаптау жүйесі. Қылмыскерді азаптау арқылы тексеру Цинь дәуірінде басталды, судьялар алдын ала тыңдаудан және тергеуден кейін қылмыскерді қылмысын мойындауға мәжбүрлеу үшін бамбук пен сабау қолданды. Екіншісі – Цинь мемлекетінің герцогы Вэнь бастаған ұжымдық жауапкершілік жүйесі. Бұл жүйе бойынша қылмыскерге өлім жазасы берілгенде, оның отбасының барлық мүшелері де өлім жазасына кесілді. Бұл әйелдің туыстары немесе бауырларының отбасы да кірді. Кейде тіпті күйеуінің қарындастарының отбасы да өлтірілді. Үшіншіден, Конфуций философиясына негізделген, балалық парыздылыққа бағытталған кек алу жүйесі болды. Кек алу құқығы Цинь дәуірінің Заң кодексінде (1644-1911) жазылған, онда туыстарын өлтіргенге кек қайтаруға тырысқан отбасы мүшелерінің сот процесі мен жазалары сипатталған. Төртінші жазалау жүйесі олжа, тонау және жеңіс сыйлықтарына сәйкес құрылған. Бұл қылмыстар үшін жаза елу соққыдан бастап, асылып өлімге дейін жетеді. Бесінші классикалық жаза – амнистия, мерзімінен бұрын босату және талап етуді қолдаған жүйе. Алайда, бұл жазалау жүйесі жиі қолданылмады, өйткені қытайлық құқықтық жүйе жазалау теориясын қолдады.

Capital punishment was one of the classical Five Punishments of China's dynastic period. In Chinese philosophy, capital punishment was supported by the Legalists, but its application was tempered by the Confucians, who preferred rehabilitation and mercy over capital punishment. Confucius did not oppose capital punishment absolutely, but did take the view that in a well ordered society based on moral persuasion, capital punishment would become unnecessary. During China's early dynasties, capital punishment and amputation were predominant among the five punishments. Later, amputation became less common, but capital punishment and corporal punishment remained. There was wide variability in the number of types of capital offenses over time. Under the Punishments of Lu (Lu Xing), written sometime in the Warring States period (475–221 BCE), there were 200 capital offenses. The Tang Code (653 CE) listed 233 capital offenses, and the Song dynasty (960–1279) retained these and added sixty more over time. Under the Yuan dynasty, the "number of separate capital provisions" precipitously dropped, reaching a low of 125 crimes. The number of capital offenses spiked again under the Ming dynasty (1368–1644), with 282 capital offenses, and the Qing dynasty (1644–1911), with more than 800 capital offenses. For example, King Wu of the Western Zhou ordered officials who violated royal regulations, failed to carry out their duties, or "promulgated innovations" to be put to death; 39 military officials were executed following a peasant uprising during the Tang dynasty; the six gentlemen of the Hundred Days' Reform, who advocated social reform in the late Qing dynasty were executed. The first type of classical punishment was a system of torture used in the process of examining a criminal. Examining a criminal by torture began in the Qin Dynasty when judges, after a preliminary hearing and investigation, used bambooing and bastinado to force the offender to admit to committing the crime. Second, there was a system of collective responsibility initiated by Duke Wen of the State of Qin; under that system, when a criminal is sentenced to death, all other family members were also sentenced to death. This included the wife's family or siblings' families. At some point, even the families of a man's concubines were also killed. Thirdly, there was a system of revenge based on the Confucian philosophy centered around filial piety. The right to seek retribution was codified in the Legal Code of the Qing dynasty (1644–1911), which describes the legal proceedings and punishments for family members who seek revenge and kill the murderer of their relatives. The fourth type of punishment system was structured according to booty, loot, and spoil. Following conviction of these crimes, the punishment ranged from fifty blows or death by hanging. Finally, the fifth classical punishment was a system advocating amnesty, probation, and parole. However, this system of punishment was not practiced often because the Chinese legal system asserted a retributive theory of punishment.

Атқару деңгейлері

Бекітілген және шамамен алынған деректер бойынша, Қытайдағы өлім жазасына кесу көрсеткіші кез келген басқа елден едәуір жоғары, ал жан басына шаққандағы көрсеткіші Вьетнам мен Сингапурмен салыстырылады, бірақ Сауд Арабиясы, Иран және Ирак сияқты бірнеше елден төмен. 2000-ші жылдарда өлім жазасына кесу саны тұрақты түрде төмендеді, ал 2007 жылдан бастап, Жоғарғы Халық Соты барлық өлім жазаларын қарау құқығын қайта алғаннан кейін, одан да айтарлықтай азайды. Мысалы, Dui Hua Foundation ұйымы Қытайда 2002 жылы 12 000 адамның, 2007 жылы 6 500 адамның, ал 2013 және 2014 жылдары шамамен 2 400 адамның өлім жазасына кесілгенін есептейді. Қытайдағы өлім жазасына кесу туралы консервативті және әртүрлі бағалауларды ескере отырып, 2009 жылы әлемдегі өлім жазасына кесілгендердің 58%-ы, ал 2010 жылы 65%-ы Қытайда тіркелді. Басқа да ақпарат құралдары, мысалы, интернет-форумдар, өлім жазасы үкімі орындалғаннан кейін оны растау үшін қолданылады. Өлім жазасы жүйесіндегі өлім жазасына кесу санының ресми статистикасына қол жеткізу мүмкін болмағандықтан, ғалымдар Amnesty International сияқты үкіметтік емес ұйымдар жинаған деректерді пайдалануға мәжбүр, ол өлім жазасы статистикасы бойынша ең көп сілтеме берілетін дереккөз болып табылады. 2009 жылы Amnesty International барлық қолдағы деректерге сүйене отырып, 2008 жылы 1718 адамның өлім жазасына кесілгенін анықтады (бұл 0,0001% немесе Қытай халқының 1 000 000-нан 1-іне тең). Amnesty International бұл көрсеткіштің шынайы саны одан да көп болуы мүмкін деп санайды. "Қытайдағы өлім жазасы: реформалар және болашағы" кітабында былай делінген: "Бұл Қытайдағы өлім жазасы мен жазалаулар туралы ең сақтықпен жасалған бағалауды білдіреді, себебі есептеу келесі қағидаларға сәйкес жүргізілді: 1) деректердің дұрыстығына күмәнді болған жағдайда, олар есептен шығарылды; 2) екі қайшы есеп болған жағдайда, кіші көрсеткіш қолданылды; 3) өлім жазасы мен бас бостандығынан айыру жазасының жиынтығы берілген жағдайда, бір ғана өлім жазасы тіркелді; 4) бірнеше адамға өлім жазасы тағайындалған жағдайда, бір ғана үкім енгізілді". Тоғыз жыл өткен соң, 2015 жылы тағы бір миллиардер және Юань Бао Цзиньнің ұзақ жылдар бойы қарсыласы болған Лю Хань да қылмыстық ұйымды басқарғаны және кем дегенде үш адамды өлтіруге бұйрық бергені үшін өлім жазасына кесілді. 2024 жылдың 31 қаңтарында Қытай Жаң Бо мен оның әйелі Е Ченгченді Жаңның бұрынғы некесінен туған екі кішкентай баласын жоғары қабаттан лақтырып жібергені үшін өлім жазасына кесті.

By both confirmed and estimated data, the number of executions from capital punishment in China is far higher than any other country, while the number per capita is comparable to Vietnam and Singapore, and lower than several other countries, including Saudi Arabia, Iran and Iraq. The number of executions has dropped steadily in the 2000s, and significantly since 2007, when the Supreme People's Court regained the power to review all death sentences; for instance, the Dui Hua Foundation estimates that China executed 12,000 people in 2002, 6,500 people in 2007, and roughly 2,400 in 2013 and 2014. Given conservative and variable estimates of executions in China, executions in China account for more than 58% in 2009 and 65% in 2010 of those worldwide. Other media, such as Internet message boards, have become outlets for confirming death penalty cases usually after a sentence has been carried out. Because of the inaccessibility to official statistics of the number of executions that occur within the death penalty system, academic researchers must use data compiled by NGOs such as Amnesty International, which is the most cited source of reports regarding rates of execution statistics. In 2009, Amnesty International counted 1718 executions as having taken place during 2008 (which equates to 0.0001%, or 1 in 1,000,000 of the Chinese population), based on all information available. Amnesty International believed that the total figure was likely to be much higher. According to "The Death Penalty in China: Reforms and Its Future", "it also represents the most conservative estimate of death sentences and executions in China due to the following accounting rules: 1) when there is doubt of accuracy, figures were excluded; 2) where two conflicting reports existed, the lower figure was used; 3) when a combined figure of death sentences and prison sentences was given, only one death sentence was recorded; and 4) when a group was sentenced to death, only one sentence was entered." Nine years later in 2015, another billionaire and Yuan Baojing's long time rival Liu Han was also executed for running a criminal gang and ordering at least three murders. On 31st January 2024, China executed Zhang Bo and his girlfriend Ye Chengchen for throwing Zhang's two young children from a previous marriage out of a high rise apartment.

Халықаралық сын

Қытай қылмыстық заңдарында өлім жазасының кеңінен қолданылуы, өлім жазасын жиі қолдану және атқару туралы деректердің жасырындығы салдарынан, Қытайдың өлім жазасы жүйесі көптеген халықаралық ұйымдар тарапынан сынға ұшырауда. Бұл ұйымдар этика мен адам құқықтарын қорғауды мақсат етеді, бірақ Қытайдың тарихи және мәдени ерекшеліктері туралы толыққанды хабардар болмайды. Шетелдік тілшінің айтуынша: "Қытайдың өлім жазасына құштарлығы ұзақ жылдар бойы елдің адам құқықтары саласындағы кемшіліктеріне қатысты халықаралық сынның нысаны болды". Халықаралық сынның көп бөлігі өлім жазасын көздейтін қылмыстардың кең спектріне және кешірім беру жүйесіне байланысты. Адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар мен шетелдік үкіметтер Қытайдың өлім жазасын қолдануын түрлі себептермен сынады, оның ішінде зорлықсыз қылмыстарға да қолданылуы, жақын туыстардан мойындау алу үшін азаптаулар туралы айыптаулар, халықаралық стандарттарға сай келмейтін сот процестері және үкіметтің өлім жазасы туралы статистиканы жариялаудан бас тартуы. Дегенмен, Қытайдың Жоғарғы Соты мен АҚШ Мемлекеттік департаментінің мойындауынша, өлім жазасының басым бөлігі басқа елдерде де ауыр қылмыс саналатын, саяси сипаты жоқ, зорлық қылмыстары үшін тағайындалады.

Фалуньгунның мәлімдемесі

Фалуньгунды қудалауды зерттеу жөніндегі коалиция Қытай ауруханаларын өлім жазасына кесілген тұтқындардың мүшелерін коммерциялық трансплантация үшін пайдалануда деп айыптады. Қытай заңына сәйкес, сотталған тұтқындар мүшелерін донор ретінде беруге жазбаша келісім беруі керек, бірақ Қытайдың диссиденті және бұрынғы ХХА дәрігері Ван Гуочи осы және басқа да заңдық шектеулердің салдарынан Қытайдан мүшелер мен денелердің халықаралық қара нарығының қалыптасқанын мәлімдеді. 2005 жылдың желтоқсан айында Қытайдың денсаулық сақтау министрінің орынбасары Хуан Цзефу елде өлім жазасына кесілген тұтқындардың мүшелері алынғанын мойындады. Австралияның босқындарды қарау трибуналы және Лаогай зерттеу қоры, Қытай түрмелеріндегі адам құқықтары туралы ақпарат жинаумен айналысатын ҮЕҰ, Фалуньгунның мәлімдемелерін зерттеу үшін Қытайдың ауруханаларына, түрмелеріне және әскери лагерьлеріне жасырын тергеушілерді жіберді. Алайда, олар адамдардың еркіне қарсы мүшелер алынғанына ешқандай дәлел таба алмады және мына қорытындыға келді: 1) Қытайдағы біздің тергеуімізге сәйкес, Суцзятун ауданында 6000 адамды тұтқындаған концлагерь жоқ; 2) соңғы 20 жыл ішінде Қытай үкіметі өлім жазасына кесілген тұтқындардан мүшелер жинады, бірақ теорияда да, тәжірибеде де 4500 адамнан тірідей мүшелерді алу операциясы жүргізілген жоқ; 3) «ККП Фалуньгун жақтастарының мүшелерін жинап, Тайланд және басқа елдерге экспорттайды» деген хабар мүлдем сенімсіз.

Тергеушілер сонымен қатар Фалуньгун өкілдерімен және куәгерлермен байланысуға тырысты, бірақ олардың барлығына жауап берілмеді немесе ешқандай дәлел ұсынылмады, нәтижесінде тергеушілер куәгерлердің «әлдеқайда шындықтың қалың қабығын жамылған болуы мүмкін» деген қорытындыға келді.