Кіріспе

Ұлыбританияда құрылған жастар марапаттары бағдарламасы

Эдинбург герцогының марапаты (жиі DofE деп қысқартылады) – 1956 жылы Ұлыбританияда Эдинбург герцогы, принц Филипп құрған жастар марапаттары бағдарламасы. Бағдарлама қазірге дейін 144 елге тарады. Марапаттар Курт Ханның «Қазіргі заман жастарының алты кемістігі» деген тұжырымына негізделген өзін-өзі жетілдіру жаттығуларын аяқтаған жасөспірімдер мен жастарды мойындайды. Ұлыбританияда бағдарламаны Эдинбург герцогының марапаты, корольдік жарғымен құрылған корпорация басқарады. Эдинбург герцогының халықаралық марапаты қоры (The Duke of Edinburgh's International Award Foundation) марапатты шетелде насихаттайды және басқа елдердегі марапат демеушілерін үйлестіретін орган қызметін атқарады. Бұл демеушілер 62 ұлттық марапат органы мен бірқатар тәуелсіз операторларға біріккен. Ұлыбританиядан тыс елдердегі марапат демеушілері өз марапаттарын Эдинбург герцогының марапаты деп атауға болады, бірақ бұл марапат британ монархиясымен тарихи байланысы жоқ немесе оны үзіп қосқан елдерде басқа да түрлі атаулармен танылады.

Тарих

1955 жылы ақпанда Эдинбург герцогының сыйлығы алғаш рет жарияланды. Бастапқыда ол 15-18 жас аралығындағы ұлдарға арналған болатын. Оны алғаш рет 1953 жылы Эверест тауына алғашқы табысты шағылысуға жетекшілік еткен және армиядан зейнеткерлікке шығып, Эдинбург герцогының сыйлығын басқаруға кіріскен Джон Хант ұйымдастырды. Бұл бағдарлама Ұлыбританияның скауттар қауымдастығы сияқты негізгі жастар ұйымдарына қосылуға қызығушылық танытпаған ұлдарды тарту үшін жасалған. Қатысу үшін кез келген ұйымға «мүше болу» немесе форма киюдің қажеті болмады. Алғашқы 12 айда 7 мың ұл бағдарламаға тіркелді. Бағдарлама 1936 жылы Гордонстаун мектебінің директоры Курт Хан құрған Морей белгісінен және 1941 жылы Морей округінде қабылданған округтік белгіден үлгі алды. 1957 жылдың қарашасында қыздардың да қатысуға шақырылатыны туралы хабарланды. 1958 жылдың 19 маусымында сыйлық қыздарға да берілді, ал қыздар 1958 жылдың 1 қыркүйегінен бастап қатыса алатын болды. Қыздарға арналған бағдарлама ұлдарға арналған бағдарламадан өзгеше болды және 14-20 жас аралығындағы қыздарға арналған. Алғашқы қыздар 1959 жылдың 3 қарашасында Букингем сарайында алтын сыйлықтарын алды. 1965 жылдың қаңтарынан бастап ұлдар мен қыздарға арналған алтын сыйлықтар ұқсас болды. Алғашқы алтын сыйлықтар 1958 жылы табылды, ал қайырымдылық қоры 1959 жылы құрылды. 1969 жылы 14-21 жас аралығындағы жастарға арналған бірыңғай бағдарлама іске қосылды және 1980 жылы 25 жасқа дейінгі жастарға дейін кеңейтілді. 2013 жылы герцог Сент-Джеймс сарайында 500-ші алтын сыйлығын табыс етті.

Ұлыбритания

Эдинбург герцогы сыйлығының алғашқы салтанаты 1956 жылы Ұлыбританияда өтті. 1956 жылдан бері DofE бағдарламаларына қатысу және оның нәтижесінде алған сыйлықтардың саны жыл сайын артып келеді. 2017 жылға қарай, шамамен 420 000 жас адам Ұлыбританиядағы дерлік 11 000 DofE орталығында – мектептер, жастар клубтары, Әуе жасағының кадеттері, Армия кадеттері және кәсіпорындар сияқты – өткізілетін Эдинбург герцогы сыйлығы бағдарламаларына қатысты. 1956 жылдан бері Ұлыбританияда 6 миллионнан астам жас адам (ал әлем бойынша 8 миллион) DofE бағдарламасына қатысқан. Эдинбург герцогы сыйлығы Ұлттық ерікті жастар қызметтері кеңесінің (NCVYS) мүшесі болып табылады. 2009 жылы қағаз түріндегі жазба кітаптары арқылы үдерісті бақылаудың ескі жүйесі жаңа онлайн жүйе – eDofE енгізілуімен алмастырылды. Қатысушылар осы жүйені өздерінің үдерісін қадағалау үшін, ал жетекшілер қатысушылардың үдерісін бақылау үшін пайдаланады.

Сыйлық беру бағдарламалары

Эдинбург герцогы сыйлығының бағдарламаларын аяқтау үшін бір жылдан төрт жылға дейін уақыт кетеді, және оларды қатысушының 25 жасқа толуына дейін аяқтау қажет. Жыл сайын шамамен 300 000 жаңа қатысушы тіркеледі, ал Ұлыбританияда барлығы шамамен 461 000 қатысушы бар. Бағдарламалар үш прогрессивті деңгейден тұрады, егер сәтті аяқталса, қатысушылар қола, күміс немесе алтын Эдинбург герцогы сыйлығын алады. Ересектер жетекшілерінің көмегімен қатысушылар келесі салалардың әрқайсысында мақсаттарды таңдап, белгілейді:
Қоғамдық жұмыс: жеке адамдарға немесе қоғамға көмек көрсету. Дене шынықтыру: спорт, би немесе фитнес салаларында өзін жетілдіру. Дағдылар: практикалық және әлеуметтік дағдыларды, жеке қызығушылықтарды дамыту. Саяхат: Ұлыбританияда немесе шетелдегі шытырман оқиғалы саяхатты жоспарлау, дайындық және оны аяқтау. Алтын деңгейінде қатысушылар қосымша бесінші тұрғын бөлімін орындауы керек, ол үйден тыс жерде бес күн бойы тұрып, жұмыс істеу және ортақ қызметпен айналысуды қамтиды. Сыйлықты алу үшін қатысушы әр бөлімде белгілі бір уақыт жұмыс істеуі керек, сондай-ақ таңдалған қызмет туралы білетін адам бақылап, бағалауы тиіс. Әр прогрессивті деңгей қатысушылардан көбірек уақыт пен жауапкершілікті талап етеді: қола – 3–6 ай; күміс – 6–9 ай; алтын – 12–18 ай. Қатысушылар DofE бағдарламасының барлық кезеңінде үнемі белсенділік танытуы және сыйлыққа деген міндеттемелерін орындауы керек, бұл әдетте аптасына кемінде бір сағатты құрайды.

Бірлескен марапаттау бастамасы

Солтүстік Ирландияда Эдинбург герцогының сыйлығын аяқтаған қатысушылар Эдинбург герцогының сертификатының орнына Gaisce сертификатын немесе Халықаралық сыйлық сертификатын таңдауға құқылы.

Басқа елдер

Эдинбург герцогының халықаралық сыйлық қауымдастығына қатысты демеуші ұйымдар 144 елде осы үлгідегі марапаттарды табыс етеді: Америкада 29 елде; Африкада 36 елде; Азия-Тынық мұхиты аймағындағы 32 елде; ал Еуропада, Жерорта теңізі маңында және араб елдерінде 47 елде. Бұл марапаттардың мәртебесі, көлемі және танымалдылығы елдер бойынша әртүрлі. Көбінесе – Ирландия мен Ұлыбританиядағы марапаттау бағдарламаларынан өзгеше – мемлекет басшысымен байланыс болмайды және марапаттарды жеке жастар қайырымдылық қоры табыс етеді. Мысалы, АҚШ-та 14-ден 24 жасқа дейінгі шамамен 47 миллион адамның ішінде жылына 7 мыңға жуығы ғана бағдарламаға қатысады.

Австралия

Бұл сыйлық 1958 жылы сэр Адриен Керливис (Герберт Керливис ұлы) бастамасымен Австралияда 1959 жылы құрылды. 1962 жылға қарай сыйлық барлық штаттар мен аумақтарда қолжетімді болды, ал бүгінде жыл сайын 30 000-нан астам жас австралиялық қола, күміс немесе алтын сыйлық алуға кіріседі. Австралиядағы Duke of Ed – бұл формальды емес білім беру және оқытуды ұйымдастыру мен аккредиттеудің кеңінен танылған аясы. 775 000-нан астам жас австралиялық өз сыйлықтарын аяқтады және шамамен 45 000-ы жыл сайын сыйлық беру бағдарламасына белсенді қатысады, оларға сыйлық жетекшілері, бақылаушылары және бағалаушылары ретінде қызмет ететін 60 000 еріктілер желісі көмек көрсетеді. Эдинбург герцогының халықаралық сыйлығы Австралиядағы 1200-ден астам орын мен мекемеде, соның ішінде қалаларда, ауылдық және шалғай аймақтарда, мемлекеттік және жеке мектептерде, университеттерде, аборигендер қауымдастықтарында, босқындарды қолдау бағдарламаларында, ұстау орталықтарында, қоғамдық ұйымдарда, мүмкіндігі шектеулі адамдар тобында және басқа да жастар бағдарламалары арқылы таба аласыз.

Канада

Канададағы Эдинбург герцогы сыйлығының алғашқы салтанатты табысталуы 1964 жылы өтті. 2011 жылға дейін бағдарламаның 57 жылдық тарихында шамамен 500 000 канадалық осы сыйлықты алды. 2013 жылы Канада Корольдік банкі бағдарлама туралы хабардарлықты арттыру мақсатындағы маркетингтік және жарнамалық жұмыстарды қаржыландыруға 1 миллион доллар көлемінде грант бөлді.

Кипр

Бұл сыйлыққа қатысу мүмкіндігі көп жылдан бері қолжетімді.

Эсватини

"Принц Махосини сыйлығы" бағдарламасына 2013 жылы Эсватиниде (бұрынғы Свазиленд) 3000 жас адам қатысты.

Гана

Ганадағы бағдарлама "Мемлекет басшысының сыйлығы" деп аталады. Ол 1967 жылы басталды, және 2021 жылға дейін шамамен 750 000 жас адам қатысты.

Гонконг

Бұрын "Эдинбург герцогының сыйлығы" деп аталған "Жастар үшін Гонконг сыйлығы" Халықаралық сыйлық қауымдастығының белсенді мүшесі болып табылады. Гонконг сыйлығы 1961 жылы құрылған. Қазіргі уақытта Гонконгта шамамен 53 000 жас қатысушы бар. 600-ден астам әртүрлі ұйымдық бөлімшелер, оның ішінде мектептер, университеттер, бірыңғай формадағы жастар ұйымдары және қоғамдық орталықтар, сыйлық беру жобасын іске асыруда.

Ирландия

"Gaisce – Президент сыйлығы" (Gaisce – Gradam an Uachtaráin) 1985 жылғы 28 наурызда Ирландия Президентінің демеушілігімен сенімгерлік шарты бойынша құрылды. 1988 жылы Эдинбург герцогының халықаралық жүлделер қауымдастығына қосылды. Жүзеге асырылатын үш деңгейлі марапат бар: қола, күміс және алтын. Мэри Робинсон президенттік кезеңінде осы жүлденің мәртебесі едәуір артты.

Корея

Бұл марапат 2008 жылы Корея жастар қызметі орталығымен Кореяда құрылды. Қазіргі таңдағы қолдаушысы – Гендерлік теңдік және отбасы министрлігі, ол үкіметтік ұйым. Өтініш білдірушілердің жасы 14-тен 25-ке дейін болуы керек. 14-тен асқан, бірақ 25-ке толмаған кез келген адам қола жүлдесіне үміткер бола алады, ал күміс медальға үміттену үшін кемінде 15 жасқа толу қажет, ал алтын медаль 16 жастан басталады. Сегіз жылдың ішінде алтын медаль иегерлерінің саны оннан аспаса да, Кореяда өтініш білдірушілердің саны экспоненциалды түрде өсті. 2011 жылы өтініштердің саны ең жоғары деңгейге жетіп, 3500 адамды құрады, ал 2015 жылға қарай 6000-нан астам жас марапатты аяқтады. Сонымен қатар, бұл марапатты қолдауға 17 ұйым мен қауымдастық қатысуда.

Лесото

"Принц Мохато" сыйлығы 1976 жылы құрылған. Қазіргі демеушісі – король Летси III. Басқа елдердегідей, бұл сыйлық үш деңгейде табыс етіледі және 14-25 жас аралығындағы жастарға арналған. Сыйлықтар бағдарламасының төрағасы – Морин Ньяти.

Малайзия

Малайзияда бұл жүлде "Anugerah Remaja Perdana, RAKAN MUDA" деп аталады. Ол Эдинбург герцогының халықаралық қауымдастығының толық құқықты мүшесі болып табылады және 2000 жылдың 6 қарашасында Малайзияда ресми түрде іске қосылды. Алтын жүлде Малайзияның жастар және спорт министрімен марапаттау салтанатында табыс етіледі.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда бір-екі ұйым бұрын қатыса бастағанымен, 1963 жылдың 18 шілдесінде ғана генерал-губернатор сэр Бернард Фергюсон Веллингтондағы Үкімет үйінде Жаңа Зеландияда Эдинбург герцогы сыйлығының Ұлттық кеңесінің алғашқы отырысын өткізді, сол кезде Жаңа Зеландиядағы Сыйлықтың Конституциясы қабылданды. Жаңа Зеландияда бұл сыйлық Эдинбург герцогының Хиллари сыйлығы деп аталады. Атау Жаңа Зеландияның ең ұлы саяхатшыларының бірі, сэр Эдмунд Хиллари есімін сақтайды. Бұрын бұл сыйлық "Эдинбург герцогының Хиллари сыйлығының жас жаңа зеландиялықтарға арналған шақыруы" деп те аталған.

Нидерланды

Бұл марапат 1997 жылы Нидерландыда Вим ван дер Лан мен Морис Юргенс құрған. "Жастарға арналған халықаралық марапат" деп белгілі, ол 2007 жылы білім министрлігімен орта білім берудегі қоғамдық жұмыстың орнына ресми түрде мойындалды және қазіргі таңда 28 мекемеде ұсынылуда.

Португалия

"Премио Инфанте Д. Хенрике" – 14-тен 24 жасқа дейінгі жастарға бағытталған Эдинбург герцогы сыйлығының португалиялық нұсқасы. Ол 1988 жылы Порту қаласында Браганса герцогы тарапынан құрылған, ол осы сыйлықтың құрметті президенті болып табылады. 2015 жылы "Премио Инфанте Д. Хенрике" Эдинбург герцогы сыйлығының лицензиясын алды және халықаралық брендті қабылдады.

Сингапур

Сингапурда бұл жүлде "Ұлттық жастар жетістіктері сыйлығы" деп аталады. Ол Эдинбург герцогының халықаралық қауымдастығының толық құрамына кіреді және 1992 жылдың 9 мамырында президент Уи Ким Уидің қатысуымен Istana резиденциясында ресми түрде іске қосылды.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада бұл сыйлық «Жастарды күшейту жөніндегі президенттік сыйлық» деп аталады. Сыйлық алғаш рет 1983 жылы «Алтын қалқан» деген атпен құрылған, бірақ 1992 жылы Нельсон Манделаның демократиялық Оңтүстік Африканың тұңғыш президенті болары күтілгендіктен, атауы «Жастарды күшейту жөніндегі президенттік сыйлық» деп өзгертілді. Оңтүстік Африкадағы 33 жылдық тарихында жастармен жұмыс істеу барысында, Сыйлық бағдарламасы елдегі 150 мыңнан астам жасқа жетті. Президенттік сыйлықтың Оңтүстік Африкада Сыйлық бағдарламасын жүргізуге толық лицензиясы бар, бұл лицензияны Эдинбург герцогының Халықаралық сыйлық қоры берген. Аталған қор әлемнің 140-тан астам еліндегі Сыйлық бағдарламаларын қадағалайды, олардың 25-і Африкада орналасқан. 2014 жылы Оңтүстік Африкада 14 300-ден астам белсенді қатысушы бар, ал қазіргі уақытта Сыйлық бағдарламасын ұлттық деңгейде 250-ден астам Сыйлық беру бөлімдері (жастар ұйымдары, жатақтар, мектептер және түзеу орталықтары) жастарды күшейтудің тиімді құралы ретінде пайдалануда. Бұл бағдарлама қауіп тобындағы жастарға қолдау көрсету үшін жиі қолданылады, оларға өздерінің қауымдастықтарында кездесетін әлеуметтік қиындықтарға қарсы тұруға және позитивті бағыт беруге мүмкіндік береді. Сыйлық бағдарламасы бір реттік шара емес, ұзақ мерзімді процесс болып табылады, қола, күміс және алтын деңгейлерін толық аяқтау үшін үштен бес жылға дейін уақыт қажет.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та бұл жүлде Чикагода орналасқан "Эдинбург герцогының халықаралық сыйлығы – АҚШ" ұйымы арқылы табыс етіледі. Әртүрлі мектептер мен кейбір скаут кеңестері қатысады.

Қазақстан

"Эдинбург герцогының халықаралық сыйлығы", "Халықаралық жастар сыйлығы" немесе жай ғана "Халықаралық сыйлық" 1989 жылы Замбияда құрылды. Бұл идея 1981 жылдың қыркүйегінде ұсынылғанмен, Замбия үкіметі оны Замбия президентінің жастар сыйлығымен біріктіруге тек 1989 жылы шешім қабылдады. 1990 жылы Ұлттық жастар сыйлығы комитеті сайланды және Ұлттық жастар даму кеңесі (NYDC) басшылығымен жұмыс істеді. 1991 жылдың мамырында 50 жас адаммен пилоттық жоба басталды, ал сол жылдың желтоқсанына қарай 30 адам "Қола" деңгейіне қол жеткізді. 1990 жылдардың ортасында жеке мектептер сыйлықты қабылдап, Ұлттық сыйлық беру органы болмағандықтан Лондондағы Халықаралық хатшылыққа тікелей есеп бере бастағанда, сыйлыққа жаңа серпіліс берілді. Осы кезде әртүрлі жеке мектептерде ұйымдастырушыларға байланысты сыйлықтың аты аздап өзгерді; алайда, сыйлықтың мәні сақталды.