Кіріспе
Голландиялық жазушы Изабелл де Шарриер (; 20 қазан 1740 – 27 желтоқсан 1805), Нидерландыда Белль ван Зуйлен, туғанда Изабелла Агнета Элизабет ван Туйл ван Сероскеркен, ал басқа жерлерде [Мадам] Изабелл де Шарриер (үйленгеннен кейінгі есімі) деп белгілі болған, Голландия және Швейцарияның ағарту дәуірінің жазушысы. Өмірінің соңғы жартысын Невшательдегі Коломбье қаласында өткізді. Ол қазір хаттары мен романдарымен әйгілі, бірақ памфлеттер, музыка және пьесалар да жазған. Ол өз заманының қоғамдық және саяси өміріне қызығушылық танытты, және Француз революциясы кезіндегі еңбектері ерекше қызығушылық тудырады.
Isabelle de Charrière (; 20 October 174027 December 1805), known as Belle van Zuylen in the Netherlands, née Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken, and [Madame] Isabelle de Charrière (married name) elsewhere, was a Dutch and Swiss writer of the Enlightenment who lived the latter half of her life in Colombier, Neuchâtel. She is now best known for her letters and novels, although she also wrote pamphlets, music and plays. She took a keen interest in the society and politics of her age, and her work around the time of the French Revolution is regarded as being of particular interest.
Ерте өмір
Изабелл ван Туйл ван Сероскеркен Нидерландының Утрехт қаласына жақын Зуйлен қалашығында Диедерик Якоб ван Туйл ван Сероскеркен (1707–1776) және Якоба Хелена де Викк (1724–1768) отбасында дүниеге келді. Ол жеті баланың ең үлкені еді. Шотланд жазушысы Джеймс Босвелл, сол кезде Утрехтте заң оқыған студент және оның күйеушілердің бірі, оның ата-анасын «Жеті провинцияның ең көне дворяндарының бірі» және «көп ақшасы бар Амстердамдық әйел» деп сипаттады. Қыста олар Утрехт қаласындағы үйлерінде тұратын. 1750 жылы Изабелл Женеваға жіберілді және 1746–1753 жылдары оның мұғалімі болған француз тілінде сөйлейтін гувернантка Жанна Луиза Превостпен бірге Швейцария мен Францияны аралады. Бір жыл бойы тек французша сөйлеген соң, ол Нидерландыға оралғанда голланд тілін қайта үйренуге мәжбүр болды. Дегенмен, француз тілі оның өмірінің соңына дейін сүйікті тілі болып қала берді, бұл оның туған елінде оның еңбектері неге көп уақыт бойы танылмағанын түсіндіруге көмектеседі. Изабелл сол кездегі қыздарға қарағанда әлдеқайда кең білім алды, себебі оның либералды көзқарастағы ата-анасы оған математика, физика және латын, итальян, неміс және ағылшын тілдері сияқты пәндерді оқытуға рұқсат берді. Ол өте дарынды оқушы болды. Әрқашан музыкаға қызығушылық танытқан ол 1790 жылы композитор Никколо Зингареллиден сабақ алды. 14 жасында ол католик поляк графы Питер Дёнхоффқа ғашық болды. Бірақ граф оған қызығушылық танытпады. Көңілі қалған ол Утрехттен 18 айға кетіп қалды. Ол өскен сайын, оған көптеген күйеушілер келіп, бірақ олар онымен кездесуге уәде беріп, орындамағандықтары немесе одан жоғары екендігі үшін олар бас тартты. Ол некеге тұруды еркіндік алудың жолы деп қарады, бірақ сонымен қатар махаббат үшін үйленгісі келді. Анна Поллексфен Дрейк және оның күйеуі генерал-лейтенант Джордж Элиотт оны Лондонға, Керзон-стрит, Мейфэрдегі үйлеріне шақырғаннан кейін, Изабелл 1766 жылдың 7 қарашасында өзінің інісі Дити, қызметшісі Дортье және жеке күзетшісі Вительмен бірге Хелевоцлуистен Харвичке қайықпен келді.
Кейінгі өмірі
1771 жылы ол Шарль Эммануэль де Шарриер де Пенфаз (1735–1808) -ға үйленді және сол кезде Изабел де Шарриер деп аталды. М. де Шарриер Швейцарияның Коломбье қаласында (Нёшательдің жанында) туған, 1763 жылдан 1766 жылға дейін оның ағасы Виллем Ренеге шетелде жеке репетитор болып сабақ берген. Жұбайлар оның атасы Беат Луи де Мюраль сатып алған Коломбьедегі Ле Понтеде, оның әкесі Франсуа (1697–1780) және екі үйленбеген қарындастары Луиза (1731–1810) мен Генриетта (1740–1814) қасында қоныстанды. Нёшатель кантонын сол кезде Ұлы Фридрих Пруссиямен біріктірілген Нёшатель князі ретінде басқарды. Нёшательде дін бостандығы болғандықтан, көптеген босқындар келді, олардың ішінде Жан Жак Руссо, Беат Луи де Мюраль және Давид Вемисс, лорд Эльчо да бар еді. Жұбайлар сонымен қатар Женева мен Парижде де көп уақыт өткізді. Де Шарриер 1778 жылы ата-анасының мүлігінен бөлік мұраға алып, қазіргі стандарттар бойынша байыды, оның ішінде Голландияның Батыс Үндістан компаниясы (WIC), Голландияның Шығыс Үндістан компаниясы (VOC), Британдық Шығыс Үндістан компаниясы және Оңтүстік теңіз компаниясы сияқты колониялық компанияларға шамамен 40% инвестиция салды, бұл плантациялардағы құлдардың есебінен пайда табуға байланысты болды. Дриенхуйзен мен Дуаздың 2021 жылғы жарияланымдарындағы пікірлеріне сәйкес, оның хаттарында және «Үш әйел» (Trois Femmes, 1795–1798) романында Де Шарриер құлдыққа сынсыз қатысты. Алайда, ол колониялардағы «қорқыныштар» (horreurs) деп атаған жағдайлар туралы хат жазғанда, керісінше болды (1798 жылғы 1894 нөмірінде, демек ол құлдықтың зорлық-зомбылықтарына бейжай болған жоқ, бұл оның хат алмасуының редакторы Сюзан ван Дайк егжей-тегжейлі сипаттағандай). Мұрагерлік алғаннан кейін бес жыл ішінде Де Шарриер өзінің колониялық инвестицияларының 70% -ын сатты.
Хат-хабар
Изабел де Шарриер көптеген адамдармен, соның ішінде Дэвид Луи Констан д'Герменш, Джеймс Босвелл, Бенжамин Констан және оның неміс тіліне аудармашысы Людвиг Фердинанд Губер сияқты зиялы адамдармен кеңінен хат алмасты. 1760 жылы Изабел үйленген швейцариялық офицер, қоғамда Дон-Жуан ретінде танылған Давид Луи Констан д'Герменшпен (1722–1785) танысты. Көп ойланып, күмәнданудан кейін Изабелдің өзін-өзі таныстыру қажеттілігі оның тартыншақтығын жеңіп, екі жылдан соң тағы бір кездесуден кейін, ол онымен шамамен 15 жыл бойы жақын және құпия хат алмасуды бастады. Констан д'Герменш оның ең маңызды хат алысушыларының бірі болды. Шотланд жазушысы Джеймс Босвелл 1763-1764 жылдары Утрехт университетінде заң оқыған кезде Утрехт қаласында және Цюйлен сарайында онымен жиі кездесті. Ол оны өз портретіндегідей, Зелиде деп атады. Голландияны қалдырғаннан кейін, Grand Tour саяхатында ол бірнеше жыл бойы тұрақты хат алысушы болды. Ол оған өзінің оған ғашық емес екенін жазды. Ол: «Біз келісеміз, себебі мен бағынуға жарамсызмын», – деп жауап берді. 1766 жылы ол оның інісімен Парижде кездескеннен кейін оның әкесіне шартты ұсыныс жіберді, бірақ әкелер некеге келіспеді. 1786 жылы мадам де Шарриер Парижде Констан д'Герменштің туған інісі, жазушы Бенжамин Констанмен танысты. Ол оны бірнеше рет Коломбьеде қонаққа шақырды. Сол жерде олар бірге хаттар арқылы роман жазып, хат алмасу оның өмірінің соңына дейін жалғасты. Ол сондай-ақ жас достары Генриетта Л’Харди мен Изабел Морельмен де қызықты хат алмасып жүрді. Губердің кіші келіні Тереза Форстер 1801 жылдан бастап Изабел де Шарриердің қайтыс болуына дейін онымен бірге тұрды.
Шығармалары
Изабел де Шарриер роман, памфлет, пьеса, өлең жазып, музыка шығарды. Оның ең өнімді кезеңі Колумбиерде бірнеше жыл тұрғаннан кейін басталды. Оның туындыларының тақырыптары діни күмәндер, дворяндық және әйелдердің тәрбиесі болды. Оның алғашқы романы «Le Noble» 1763 жылы жарық көрді. Бұл дворяндыққа қарсы сатиралық туынды болды және анонимді түрде жарияланғанымен, оның кім екені тез анықталды, содан кейін ата-анасы оны сатудан алып тастады. Одан кейін ол достары үшін өзінің портретін жазды: «Портрет де Млль де З., sous le nom de Zélide, fait par elle même», 1762 жыл. 1784 жылы ол екі көркем туынды жариялады: «Lettres neuchâteloises» және «Lettres de Mistriss Henley publiées par son amie». Екеуі де хаттар түріндегі роман болды, және ол осы форманы ұната берді. 1788 жылы ол Нидерланды, Франция және Швейцариядағы саяси жағдай туралы алғашқы памфлеттерін жариялады. Философ Жан Жак Руссоның жанкүйері болған ол 1789 жылы оның «Құпиялары» атты еңбегінің өлімнен кейінгі жариялануына көмектесті. Ол сол кезде Руссо туралы өзінің памфлеттерін де жазды. Француз революциясы көптеген дворяндардың Нойшательге қашуына себеп болды, және мадам де Шарриер олардың кейбіреулерімен дос болды. Бірақ ол сонымен қатар революциядан ештеңе үйренбеген деп ойлаған аристократтар-босқындардың көзқарастарын сынаған туындыларын жариялады. Оның музыкалық шығармалары оның «Œuvres complètes» томының 10-ында бар; оларға «Six minuets pour deux violons, alto et basse» [яғни, скрипка төрттігі], мырза барон де Туилль де Серооскеркен, Зуйлен иесіне арналған (Гаага және Амстердам: B. Hummel et fils, 1786); «9 Sonates voor klavecimbel» және «10 Airs et Romances» (Париж: M. Bonjour, 1788–1789) кіреді, олар үшін ол өлең мен музыка жазды. Оның музыкасының көп бөлігі Ле Понтедегі салонының жеке ортасында орындалды. 1763 жылы ол анонимді түрде «Опера буффе» жариялады, бұл «Le Noble» романының голланд тіліне аудармасы, «De Deugd is den Adel waerdig» (Абырой дворяндыққа татыс). Ол 1760 жылдың 2 наурызында Гаагадағы «Fransche Comedie» театрында қойылды, ол оның өмірінде сахнада қойылған жалғыз туындысы болды. Либретто да, музыка да жоғалып кеткен. Ол Моцартқа «Les Phéniciennes» либреттосын жіберді, оның оны көретініне үміттенді, бірақ жауап келген жоқ.