Кіріспе

Лимонад Джо, немесе Ат операсы – 1964 жылы Чехословакияда түсірілген музыкалық комедиялық фильм, режиссері Олдрих Липский, сценарий авторы – Жири Брдечка, оның романы мен сахналық пьесасы негізінде жазылған. Американдық вестерн жанрының пародиасы болып табылатын бұл фильмде, таза өмір салған, газдалған сусын сататын, вискиге құмар ковбойлерге толы қалаға қарсы тұратын қарулы жігіттің оқиғасы баяндалады. Басты кейіпкердің аты – сөз ойыны, себебі чех тіліндегі «лимонад» сөзі, мағынасы жағынан арзан, сезімтал махаббат оқиғасын да білдіре береді.

Сюжет

1885 жылы Аризона штатының Стетсон Сити деген шекаралық қаласындағы "Триггер" виски салонында бизнес гүлденуде. Жергілікті әнші Торнадо Лу салонға келгендерді әуесқой балладамен ("Když v báru houstne dým") қуантып, ал салон иесі Даг Бадман оны ұнатуға тырысады. Екі уағызшы, Езра Гудман және оның қызы Виннифред, олардың тыйымшылық қозғалысына қызығушылық тудыруға тырысып, барға кіреді, бірақ салонның шектен тыс ішетін ковбойлары оларды сыйламайды. Бұл қақтығысқа бейтаныс адам араласады: Лимонад Джо, алкогольсіз сусын – Колалоканың артықшылықтарын айта келіп ән шырқайтын жалғыз ковбой (чех тілінде limonáda, сондықтан осы ат; аты фильм бойында фонетикалық түрде "йох эх" деп айтылады, бұл сол кездегі Батыс романдарының чех жанкүйерлері арасында кең таралған әдетке ишара). Оның қарумен шеберлігі барлық салонға келгендерді тыйымшылықтың пайдалы екеніне тез сендіреді. Ұзақ өтпей Джо мен Гудмандар бірігіп, Джо Виннифредке құмарлық таныта бастайды, ал Стетсон қаласындағы барлық ковбойлар адалдықтарын "Аризона – нағыз ерлер мекені" ("Arizóna, to je pravých mužů zóna") деген қағидасы бар God Bless Kolaloka Saloon-ға ауыстырады. Даг Бадманның бизнесі оның інісі Хорастың келуімен құтқарылады, ол "Жабайы Батыстың шебер қылмыскері" – Гогофого деген атпен танымал. Көпшілік алдындағы көрсетілімінде Хогофого Колалока клиенттерін Триггер Уискиге қайта оралуға көндіреді, көп ұзамай ескі салон қайтадан жұмыс істей бастайды ("Whisky – менің сүйікті сусыным"). Джо оқиғаның өршуін білмей, далаға ("Sou fár tů jů áj méj") аттанғанда, мираждың арқасында Хогофогоның Виннифредке қатысты жоспарлары бар екенін біледі. Джо Виннифредті құтқарады, бірақ содан кейінгі төбелес кезінде оның есеп кітабы жерге түсіп қалады. Оны оқып, Виннифред шындықты біледі: Джо өзін көрсеткендей жомарт батыр емес, Kolalok & Son компаниясының саяхатшы сатушысы. Жаңалыққа қуанып, Виннифред Джоға өзінің сүйіспеншілігін білдіреді. Алайда, әнші Торнадо Лу да Джоға ғашық болып, оны "өзгеше, жақсырақ" ететін идеалды жары деп санайды. Джо Триггер виски салонына оралады, онда тағы бір жекпе-жек шеберлігін көрсетіп, клиенттерді тағы да Колалокаға ("Můj bóže, můj bóže") қайтарады. Хогофого, маскировкаланып, Джоны өлтіруге тырысады, бірақ Джо оны қала арқылы атыспен қууға кіріседі, оны Колалоканың пайдасына куәлік беруге мәжбүрлеуге тырысады. Хогофого бір сәт үстемдік еткендей ("Horácova polka") болып көрінеді, бірақ Торнадо Лу Хогофогоға шабуыл жасап, Джоның өмірін құтқарады. Джо оның адалдығын түсінуге тым коммерциялық көзқараспен қарап, оның ұсыныстарын қабылдамайды. Ол қайғыға батып, Джоны өлімге итермелеу үшін Бадманға көмектесуге уәде береді. Олардың жоспары Хогофогомен басталады, ол қазір соқыр фортепиано күйші ("Horácův pohřební blues") болып маскировкаланып, Виннифредті Джоны Dead Man's Valley ("Balada Mexico Kida")-ге итермелеу үшін жем ретінде ұрлап алады. Сол жерде Гримпо бастаған Бадманның қолбасшылары оны тұтқындап, азаптайды, бірақ Лу жүрегін өзгертіп, оны қайтадан аман алып қалады. Осы уақытта Хогофого өзінің қолбасшыларының Виннифредті бөлмесіне жеткізуін күтеді. Оның орнына Джо келіп, куәлікке қол қоюға мәжбүрлейді. Хогофого Джоның спирттік ішімдіктерге деген қарсылығын пайдаланып, оған оқ атып, өлтіреді деп ойлайды. Бірақ Джо оны зиратқа дейін қуалайды, онда ол Виннифредті тағы да ұрлауға тырысады. Қазір моральдық Торнадо Лу оны тоқтатқанда, ол оны өлтіреді; өшіріну үшін Даг Бадман Хогофогоны өлтіреді, ал оның өлім кезінде Хогофого Дугты өлтіреді. Ол Виннифредті өлтіре жаздағанда, Лимонад Джо аман-есен кіреді; үш өлген адамды қарап, олардың туған белгілерін байқайды және олардың көптен бері жоғалған бауырлары екенін біледі. Ол оларды жаңа ғана өмірге қайтарып жіберген дәрімен қайта тірілтеді: керемет Колалока суық сусындары. Джоның әкесі – Kolalok & Son компаниясының иесі Колалок мырза – сәтті аяқталуға дәл уақытында кіреді. Бұл оқиғада қаһармандар мен зұлымдар бірігіп жұмыс істеуге келіседі. Колалоктардың бүкіл отбасы, соның ішінде жаңадан үйленген Виннифред пен Джо, Стетсон қаласының тұрғындары құттықтап жатқан кезде, күн батумен поезбен жүреді.

Тақырыптар

Лимонад Джо ең алдымен американдық вестерн фильмдеріндегі қалыпты ойлардың пародиясы болып табылады. Сонымен қатар, ол америкалық капитализм мен мәдени империализмнің тұрақты сатирасын қамтиды, бұл құндылықтар Kolaloka сусындасымен бейнеленген, оның атауы Coca Cola-ға нақты пародия. (Лимонад Джо оқиғаларының ең алғашқы нұсқасында сусынды Колакока деп атаған, бұл тіпті айқын сілтеме болған.) Дегенмен, сатира капиталистік жүйенің нағыз сын ретінде жасалғаны күмәнді; шындығында, сол кездегі Шығыс Еуропа елдерінде ресми түрде қолдау көрсетілген құндылықтар да жасырын түрде сатираланып, сюжет екі тараптың келісімге келуімен аяқталады. Фильмнің сценарий авторы, Жири Брдечка, оның басты сатирикалық мақсаты классикалық американдық вестерн фильмдері арқылы өтетін коммерциялық үрдіс екенін жазды. Тарихшы Питер Бишофф фильм американдық капиталистік жүйенің пародиясы сияқты көрінсе де, ол коммунизмді жасырын сынап тұрғандай әсер қалдырады деп болжады. Академик Анико Имре "Лимонад Джо" батыс жанрының нәсілшіл және жыныстық дискриминациялық құрылымын паш ету арқылы 1960 жылдардағы Кеңес үкіметінің қатаң идеологиясын да әзілдегенін атап өтті. Мәдениет антропологы Синтия Миллер фильм "капиталистік кәсіпкерліктің кереметтеріне мақтау айтады және оны сынайды, соның арқасында Майский [яғни Карл Мей сияқты] тойлау мен қазіргі советтердің Батысқа қарсы айыптауларының арасындағы ортақ алаң құрылады" деген қорытынды жасады.

Түсірілім

Стетсон Ситидің фасады Баррандовтағы чех киностудиясында салынды. Түсірілім жұмыстары Карлштейн қамалының жанында, XIX ғасырдан бері Американың батысына ұқсас болғандықтан "Америка" деп аталған бұрынғы карьерде жүргізілді. Джоның реквизит ретінде қолданған Smith & Wesson тапаншасы жергілікті мұражайдан уақытша алынып, фильмге артыққанша жаңартылды. Суретшіл режиссер Олдрих Липский түсірілім стилін құруда үнсіз комедия фильмдерінен шабыттанды, олардан фильмді бояу, баяу және жылдам түсіру сияқты көптеген эффекттерді алды. Брдечканың аниматор ретіндегі тәжірибесі, көбінесе Жири Трнкамен бірлесіп жұмыс істегендігі, анимациядан алынған бірнеше эффекттер мен идеялардың фильмге енгізілуіне әкелді, соның ішінде анимациялық түтін шеңберлері, оқ траекторияларына нүктелі сызықтар, драмалық эффект үшін тоқтатылған кадрлар және тіпті Looney Tunes мультфильмдерінен белгілі Acme корпорациясына сілтеме жасалды. Фильмде Уильям С. Харт және Том Микс сияқты батыс үнсіз кино актерлеріне, сондай-ақ Джин Отри, Текс Риттер және Фред Скотт сияқты "ән салатын ковбойларға" арналған ерекше пародиалық құрметтер бар. Фильм Луи Фейлядтың үнсіз фильмдер сериясы, 1911 жылғы Джек Конвейдің батыстық "Аризона заңы", Джон Фордтың туындылары, оның ішінде "Менің сүйкімді Клементиным" сияқты көптеген басқа фильмдерге сілтеме жасайды. Торнадо Лудың кейіпкері Марлен Дитрихтің "Дестри қайта оралады" атты тағы бір классикалық батыс фильміндегі кейіпкерін еске түсіреді, ал Хогофого 1939 жылғы "Стейджкоуч" фильміндегі Джон Каррадиннің кейіпкерінен үлгі алынған болуы мүмкін.

Музыка

Фильмнің музыкалық қорамы сюжеттің көздерінің әртүрлілігімен үйлеседі, оның ішінде хонки-тонк фортепиано туындылары, сондай-ақ дәстүрлі джаз және басқа да жанрлар бар. Джоның әндері "Праганың алтын дауысы" атанған Карел Готтпен дубляждалды, ал танымал әнші Вальдемар Матушка жеке ән салатын шағын рөлге шақырылды.

Шығару және қабылдау

Лимонад Джо Чехословакияда 1964 жылғы 16 қазанда шықты. Сол жылы фильм басқа совет блогы елдерінде кеңінен көрсетілді (соның ішінде Куба, онда Куба үкіметі 1961 жылы Голливуд вестерндеріне тыйым салғаннан кейін экранға шыққан алғашқы батыс фильмі болды). Чехословакияда бұл фильм 1960-шы жылдардағы ең көп сатылған фильм атанды. Чех сыншыларының пікірлері көбінесе оңды болды, алайда Отакар Ваня сияқты бірқатар сыншылар екінші бөлімі тым баяу және саяси сатирасы тым өткір екенін айтты. Кейбір сыншылар фильмнің пародиалық мазмұны чехословакиялық көрермендерге түсініксіз болып қалуы мүмкін екенін білдірді, себебі американдық вестерндер көбінесе көрсетілмеді. Фильм Чехияда кеңінен танымал және үлкен жанкүйерлер қауымына ие, ал Генри Фонда оның шетелдік жанкүйерлерінің бірі болған деседі. Фильм 37-ші «Оскар» сыйлығының «Үздік шетелдік фильм» номинациясына Чехословакиядан ұсынылған, бірақ номинацияға ілікпеді.

Мұра

1980 жылдардың ортасында Михаил Горбачев советтік алкоголь тұтынуды шектеу шараларын енгізген кезде, сыншылар оны фильмге сілтеме жасай отырып "Лимонад Джо" деп атады. Болгар орта қашықтыққа жүгіруші Атанас Атанасовтың есімі болгарлық атымен және "Лимонад Джо" басты кейіпкерімен байланыстырылып, мансабы бойы "Жоко" лақап атымен танылды. Бұл лақап оның ұлы, ұзыққа секіруші Николай Атанасовқа да берілді.