Кіріспе

Поликлеттің Дорифоры (грекше Δορυφόρος, Классикалық грекше, "Найза ұстаушы"; латыншасы Doryphorus) – Классикалық антикалық грек мүсіндерінің ең танымалдарының бірі. Ол денелі, бұлшық етті, тік тұрған жауынгерді бейнелейді, бастапқыда сол иығына теңдестірілген найза ұстаған. Шын өлшемнен сәл үлкен жасалған, бұл туындының жоғалған қола түпнұсқасы шамамен б.з.б. 440 жылы құйылған, бірақ бүгінде ол тек кейінгі (көбінесе римдік кезеңге) жатқан мәрмәр көшірмелерінен ғана белгілі. Дегенмен, бұл туынды классикалық грек контраппостосы мен классикалық реализмнің маңызды ерте мысалы болып табылады; осылайша, танымал Дорифор ежелгі өнерде кең таралған ықпалды туындыға айналды.

Сипаттама

Дорифор – бұл Помпейден 120–50 жылдарға дейінгі мәрмәр көшірмесі. Түпнұсқасы шамамен б.з.б. 440 жылы қоладан жасалған, бірақ қазір жоғалып кетті (сондай-ақ белгілі грек суретшісі жасаған көптеген қола мүсіндермен бірге). Түпнұсқа мүсін де, трактат та әлі табылған жоқ; олардың ежелгі заманнан жеткеніне күмәнді қаралады. Бақытымызға орай, сапасы мен толықтығы әртүрлі бірнеше римдік мәрмәр көшірмелері сақталған, олар Поликлеиттің жұмысының негізгі формасын жеткізеді. Мүсіннің биіктігі шамамен 6 фут 11 дюйм. Поликлеит бұл жұмысты жасағанда нақты пропорцияларды қолданды; мысалы, бас пен дене мөлшерінің арақатынасы 1:7-ге тең. Фигураның басы оңға сәл бұрылған, денесі күшті, бірақ атлеттік Дорфор статикалық позадан алға қадам басқан сәтте бейнеленген. Бұл поза минимал қозғалысты көрсетеді, бірақ аяқ-қол мен денеге толыққанды жауап береді. Сол қолы бастапқыда ұзын найза ұстаған; сол иығы (намыс бастапқыда соған тірелген) керілген және сәл көтерілген, ал сол қолы найзаның орнын сақтау үшін иілген және керілген. Фигураның позы классикалық контраппосто, ең жақсысы жамбас сүйегінің бұрышты орналасуында көрінеді. Фигураның оң аяғы түзу, дененің салмағын көтеріп тұр, оң жамбасы көтерілген, ал оң жағы жирылған. Сол аяғы салмақ көтермейді және сол жамбасы төмендеп, денесінің сол жағын сәл созады. Оң қолы денесінің жанынан еркін ілінген, ешқандай жүк көтермейді. Бұл мүсіндегі еркін ілінген қолдың ең ерте мысалы болуы мүмкін. Сақталған римдік мәрмәр көшірмелерінде тас салмағын ұстап тұру үшін мүсіннің бір аяғының артына үлкен мүсіндік ағаш кесігі қосылған; бұл түпнұсқа қолада болмас еді (металдың тартылу күші бұл қажеттілікті жойар еді). Сондай-ақ, оң қол мен білезін қолдау үшін кішкентай тірек көбінесе болады.

Римдегі қолжазбалар

Мүсін Геркуланумда табылған және Неапольдің Ұлттық археологиялық мұражайында сақталған римдік мәрмәрден жасалған көшірме арқылы белгілі болды, бірақ Фрэнсис Хаскелл пен Николас Пеннидің айтуынша, Иоганн Йоахим Винкельман сияқты ертедегі сарапшылар оны Неапольдегі Бурбон корольдік коллекциясында ерекше назарсыз қалдырды. Геркуланумда табылған мәрмәр мүсін мен қоладан жасалған бас Le Antichità di Ercolano (1767) басылымында жарияланды, бірақ 1863 жылға дейін Поликлеттің Дорифоры екені анықталмады. Қазіргі заманғы көздер үшін Уффицидегі Медичи коллекциясындағы базальттан жасалған Дорифордың фрагментті торсосы "бронза әсерін береді және ерекше мұқият орындалған", - деп Кеннет Кларк атап өтті, оны The Nude: A Study in Ideal Form кітабында суреттей келе: "Ол түпнұсқаның шұғыл және шоғырлануын сақтайды", толық көлемді "блок тәрізді" мәрмәр көшірмелерінде жоғалған. Дорифордың ең танымал көшірмесі, мүмкін, Помпейде қазылып алынып, қазір Museo Archeologico Nazionale di Napoli [Неаполь, Museo Nazionale 6011] мұражайында сақталған. Сол мұражайда Аполлонийдің қоладан жасалған гермасы [биіктігі 0,54 м, Неаполь, Museo Nazionale 4885] бар, көптеген ғалымдар оны түпнұсқа Дорифор басының дерлік мінсіз көшірмесі деп санайды. 1986 жылы Миннеаполис өнер институты (MIA) сатып алған Пентелик мәрмәрінен жасалған мүсіннің жақсы сақталған, римдік кезеңдегі көшірмесі соңғы жылдары қызығушылық тудырды. Бұл көшірме 1,98 м биіктікте және б.з.б. I ғасырына немесе б.з. I ғасырына жатады. Мүсін 1930 жылдары Италия суларында табылған деп есептеледі және 1970 жылдардың соңында Мюнхен глиптотекасына берілгенге дейін бірнеше онжылдық бойы жеке коллекцияларда сақталды, содан кейін 1986 жылы MIA сатып алды. Тағы бір көшірме 2012 жылы Баэло-Клаудиядағы (Тарифаның сыртында, Испанияның оңтүстігіндегі Болония ауылының жанында) римдік термаларында табылған.

Ықпал

Дорифор классикалық дәуірде жасалған. Осы кезеңде идеалды ер адам бейнесіне баса назар аударылды, ол батырлық жалаңаш түрде бейнеленді. Денесі жас атлеттің дене бітіміне ұқсас, қашау бұлшық еттері мен табиғи позасы бар болатын. Бет-әлпеті ерекшеленбейді, ешқандай эмоцияны білдірмейді. Кейбір ғалымдар Дорифордың Троя соғысына аттанатын жас Ахиллдің бейнесі екенін айтады, ал басқалары мүсіннің адамды немесе батырды бейнелейтіні туралы нақты пікір жоқ деп санайды. Сонымен қатар, бұл мүсіндердің жоғары классикалық дәуірде қайда орналасқаны туралы да талқылаулар болды, ол олардың табылған жеріне байланысты болды. Мысалы, Неапольдегі көшірмесі Помпей қаласының гимназиясында табылған, бұл олардың жастардың дене шынықтыру оқуларының жанында орналасқан болуы мүмкін деген ойға жетелейді. Көшірмелерді үйдің ішінде немесе сыртында орнату да кең таралған. Поликлейт орнатып қойған ер адам денесінің канондық пропорциялары эллинистік және римдік дәуірлерде «мысық кеудешесі» түрінде қалыптасты, оған Prima Porta Августының мүсіні мысал болады. Ол Дорфифорға ұқсас идеалданған бұлшық денесінің үстінде рельефте бейнеленген салтанатты киім киген. Осы мүсінде императордың аяқтары Дорифордың позасындай орналасқан. Дорифордың мүсінге бастапқы идеясынан әлдеқайда кейінірек тигізген әсерінің тағы бір мысалы Микеланджелоның Флоренциядағы Galleria dell'Accademia-да сақталатын Давид мүсінінде көрінеді. Контрапосто стилі, идеалданған жас ер адамның жалаңаштығы және жалпы антикалық шабыт Поликлейттің Дорифорынан көрініс береді. Алайда, Давид мүсіні Дорфирорды ескере отырып жасалмаған болуы мүмкін, бірақ Поликлейттің жұмысының нәтижесінде кең таралған контрапосто пропорциялары, Prima Porta мүсінінде немесе Аполлон Белведере мүсінінде көрінетін стильді ескерген болуы мүмкін.