Кіріспе

Елдад бен Махли ха-Дани (‎'Дандық Махлидің ұлы Елдад') – IX ғасырдағы еврей саудагері, саяхатшысы және филологы. Ол, мүмкін, Оңтүстік Арабиядан шыққан болса да, Шығыс Африкадағы "тәуелсіз еврей мемлекетінің" азаматы екенін айтқан. Бұл мемлекеттің халқының Дания, Ашер, Ғад және Нафтали тайпаларынан таратынын мәлімдеген. Елдад Вавилония, Кайруан және Иберияға сапар шегіп, он бес жоғалған тайпа туралы және туған жерінен әкелген халахоттары туралы фантастикалық әңгімелер таратқан. Елдадтың еврей тілінде жазылған «Сефер Елдад» атты шығармасы оның филолог ретіндегі беделін нығайтты, ортағасырлық еврей грамматиктері мен лексикографтары тілдік қиындықтарды шешуде оны авторитет ретінде сілтеме жасаған. Оның шехита заңдарына қатысты халахоттары көп жағдайда Талмуд ережелерінен өзгеше, және олар Ешуа бен Нунның атынан, немесе басқа нұсқа бойынша Отиел Бен Кенездің атынан келтірілген. Елдадтың әңгімелері тез тарап, көбінесе болатындай, көшірушілер мен редакторлар оларды өңдеп, кеңейтіп жазған. Оның әртүрлі тілдерде көптеген нұсқалары бар.

Елданның есебі

Елдадтың әңгімесі оның «Күш өзенінің арғы жағындағы» жерді тастап кетуімен басталады. Елдад Ашер руының бір адамымен бірге сапарға шықты. Үлкен дауыл қайықты қиратты, бірақ Құдай оған және серігіне бір қорап дайындады, олар құмға тіреліп қалғанға дейін жүзіп жүрді, содан кейін Римром деп аталатын каннибал эфиопиялық тайпаның арасына тасталды. Ашер руынан шыққан, денесі ауыр адам бірден желінді, ал Елдадты майландыру үшін шұңқырға тастады. Біраз уақыттан кейін отқа табынушы тайпа каннибалдарға шабуыл жасап, Елдадты тұтқынға алды. Ол төрт жыл тұтқындық өмірге толы болды. Оны тұтқынға алғандар Азания провинциясына (басқа нұсқа бойынша, Қытайға) алып барды. Оны Иссахар руынан шыққан яһуди саудагеріне отыз екі алтын монетаға сатты. Елдад енді Медия мен Парсыға жақын жердегі биік тауларда тұрады, Иссахар руымен бірге, «бейбітшілік пен ырысқа толы, ешқандай бұзылыс пен жаман оқиға жоқ» жерде, Нахшон атты ханның басшылығымен. Зебулон руы Армения провинциясынан Евфрат өзеніне дейінгі жерді иеленеді. Рубен руы оларға қарсы тұрып, Паран тауының арғы бетінде орналасқан. Бұл екі рудың арасында бейбітшілік орнады, олар одақтас ретінде соғысып, олжаны бөліседі. Олар Киелі кітапты, Мишнаны, Талмудты және Агаданы жақсы біледі. Ефрем руы мен Манассе руының жартысы Оңтүстік Арабия тауларында тұрады, және олар өте соғысшыл. Шимон руы мен Манассе руының екінші жартысы Вавилон жерінде. Олар жиырма бес патшалықтан салық жинайды, ал кейбір исмаилдықтар оларға салық төлейді. Ол Шимон руының барлық рулардың ішіндегі ең көп санды екенін айтады. Дан руы Яһуда мен Израильдің арасынан бөлінгеннен кейін көп ұзамай алтын жері - Хавилаға (Куш) көшіп кетті. Кейінірек Дан руына Нафталим, Ғад және Ашер рулары қосылды. Олардың патшасы - Адиел бен Малкиел, хан - Елизафан, ал судьясы - Абдан бен Мишаел, ол Заңда белгіленген төрт өлім жазасын қолдануға құқылы. Бұл төрт ру көшпенді өмір салтымен өмір сүреді және бес көрші эфиопиялық патшамен үнемі соғысқан күйде болады. Әр ру үш ай далада болады, және әрбір жауынгер демалыс күнінен демалыс күніне дейін аттан түспейді. Олар барлық Киелі жазбаларды біледі, бірақ Естер кітабын да, Арықтаулар кітабын да оқымайды. Олардың иврит тіліндегі Талмуды бар, бірақ онда Талмуд ұстаздарының ешқайсысы есімдері аталмайды. Олардың рәсімдері Мұсадан алған Ешуаның атынан енгізілген, ол өз кезегінде оның мазмұнын Құдіретті Алладан естіген. Олар тек иврит тілінде сөйлейді. (Елдад өзі амари немесе араб тілінде бірде-бір сөз түсінбеймін деп мәлімдеді.) «Күш өзенінің арғы жағында» Самбация өзенімен қоршалған Бней Моше халқы тұрады. Ол алты жұмыс күні бойы құм мен тастарды айналдырып, демалыс күні демалады. Сол кезде ешкім де өзеннің екі жағына жақындап, жарты шақырымдай жерге жақындап бара алмайды. Қалған төрт ру Бней Мошемен өзеннің шекарасынан байланысады. Бней Мошелер әдемі үйлерде тұрады, ал олардың жерінде лас жануарлар кездеспейді. Олардың мал-мүліктері мен егіндіктері жылына екі рет көбейеді. Ата-анасы үшіншіден, төртінші ұрпаққа дейін өмір сүретін болса, онда бала өлімге ұшырамайды. Олар түнде үйлерін жауып тастамайды, өйткені олардың арасында ұрлық пен зұлымдық жоқ. Олар иврит тілінде сөйлейді, ал ешқашан Құдайдың атымен ант бермейді.

Қазіргі заманғы пікірлер

Бұл қиялға толы әңгіме замандастарының көпшілігі тарапынан шындық ретінде қабылданып алынды. Оның бастауы аггади әдебиетінде кездеседі, және Елдадтың осы әдебиет туралы өте кең білімі болған болуы керек. Кейруан тұрғындары оның халахоттары мен Талмудтағы аражіктерден, сондай-ақ оның кейбір ерекше еврей сөздерінен мазасыздық сезінді. Елдад тек еврей тілінде сөйлейтінімді айтса да, оның хаттарындағы көптеген сөздер араб тілінен алынған, бұл оның басқа тілдерді де түсінген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Олар Сураның гаоны Ẓemaḥ бен Хайымнан кеңес сұрады, ол төрт тайпаның Талмудпен кейбір халахилік мәселелерде келіспеуінің ешқандай таңғажайып еместігін айтып, оларды жұбатты. Дегенмен, орта ғасырдың көптеген авторлары Елдадтың баянының және оның халахоттарының нағыздығына күмән келтірді, оның ішінде ең анық Ибрахим ибн Езра (Шығу кітабына түсіндірме, ii. 22) және Ротенбургтің Меирі (Жауаптар, № 193).

XIX ғасыр пікірлері

XIX ғасырдағы сыншылар Елдад туралы пікірлерін екіге бөліп отырды. Симха Пинскер, Генрих Гретц және Адольф Нойбауэр оның төрт тайпаның Танаим мен Аморайимнің есімдерін білмейтіндігі және олардың халахоттары Талмудтағыдан өзгеше екендігі туралы мәлімдемесі арқылы Талмудты жоққа шығаруға тырысқан қараит миссионері деп санады. Бұл пікірді Мозес Шорр мен Адольф Йеллинек жоққа шығарды, олар Елдадтың халахоттарында қараиттер қабылдамайтын шехита ережелері бар екенін көрсетті. П. Ф. Франкл Елдадты оның айтқандары мен іс-әрекеттеріне назар аудармайтын шарлатан деп есептеді. Якоб Рейфманн Елдадтың бар екенін толығымен жоққа шығарды және Каирван қауымының, сондай-ақ Суралық Земах бен Хайымның хаттарын жалған деп таныды. Мец Елдадтың кітабының мазмұнын басқа саяхатшылардың баяндамаларымен салыстырып, алғаш рет талдады. Авраам Эпштейн Мецтің әдісін ұстанды және Елдадтың кітабы шындық пен қиялдың араласуымен жазылған тарихи романға ұқсайды деген қорытындыға келді. Эпштейннің пікірінше, Елдад сипаттаған халахоттар мен заңдар нақты және Елдадтың туған жерінде, яғни Шығыс Африканың бір провинциясында немесе Йеменде қолданылған, онда осы кездегі еврейлер еврей тілін білген, бірақ Талмудты білмеген. Елдадтың еврей тіліндегі жазбаларында Геез тілінің белгілері болмағандықтан, ол Бета Исраилдің отаны – Эфиопияда туған болуы мүмкін емес. Дегенмен, Елдадтың өзі керісінше мәлімдесе бірақ, ол білуі керек болған араб тілінің іздері бар. Кейінгі авторлар Елдадтың саяхаттарында айтқан еврей есімдерін XX ғасырдың ортасында жарық көрген бір кодекспен байланыстырды. Елдадтың баяндамасында оның тайпасының адамдарының өте Киелі кітапқа сай есімдері, мысалы, Уззиел, Адиел және Абдон, тіпті оның өзінің есімі де кездеседі. Бұл есімдер Киелі кітаптан кейінгі әдебиетте кездеспесе де, Елдадтың шарлатан екенін көрсетеді, бірақ олардың (немесе оларға ұқсас есімдердің) В.С. Уайттың «Қытай еврейлері» кодексінде кездесетіні, Қытайдағы еврейлерді Парсыдан келгендермен байланыстырады.

"Престер Джон" хаттарымен байланысы

Елдадтың баяндамасының ықпалы яһуди ортасынан тысқары да кеңінен тарады, ал кейбір дереккөздер оны Престер Джон хаттарымен байланыстырады. Бәлкім, Елдадтың тәуелсіз еврей мемлекеттерінің бар екендігі туралы айғауына – Рим католик шіркеуінің ұстанымына қайшы айғауына – қарсылық білдіру мақсатында, христиан жазушысы өзін ұлы Эфиопия патшалығын билейтін дін қызметкері (Престер Джон) деп көрсеткен. Хаттарда Престер Джонның бағыныштыларының арасында еврей тайпалары да болған, мысалы, Самбация өзенінен әрі тұратын Бней Моше тайпасы.

Басылымдар

Эльдадтың саяхаттары әртүрлі қолжазба нұсқаларынан жарияланды: Мантуя (1480); Константинополь (1516, 1519); Венеция (1544, 1605, 1648); Фюрт, С. Х. Вейлдің идиш тіліне аудармасымен (1769); Золкиев (1772); Джессниц (1772); Легхорн (1828); және Пресбург (1891). Эльдадтың әңгімесі Гилберт Генебрард (Париж, 1584) тарапынан латын тіліне аударылды, сондай-ақ анонимді түрде араб тіліне (Санкт-Петербург қолжазбалары № 674, 703) және неміс тіліне (Дессау, 1700; Джессниц, 1723) аударылды. Ағылшыл тіліндегі аудармасын Элькан Адлердің "Орта ғасырлардағы еврей саяхатшылары: 19 бірінші көзден алынған есептер" (1930, қайта басылды 1987) еңбегінде табуға болады.