Кіріспе

Брайан Гарфилдтің 1972 жылғы романы "Өлім тілегі". 1975 жылы "Өлім жазасы" атты жалғасы жарық көрді.

Сюжет

Орта жастағы есепші Пол Бенджамин әйелі Эстермен бірге Манхэттенде, олардың қызы Кэрол мен оның күйеуі Джек Тобидің жанында тұратын пәтерде тұрады. Пол - қатал либерал, ол өзінің уақытын азаматтық ұйымдарға арнап, күн сайын өз көзімен көрген қылмысты және қайғы-қасіретті ақылға келтіруге тырысады. Ол қаладан кетуден бас тартады, себебі қала маңындағы аймақтар қауіпсіз әрі тазарақ болса да, ол өмір бойы Нью-Йоркте өмір сүргеннен кейін, оны тастап кете алмайды. Бір күні Полға Джектің жұмыстан қоңырау шалып, ауруханаға келуін айтады. Сол жерде полиция қызметкері Пауылдың үйіне үш наркоман кіріп, Эстер мен Кэролға шабуыл жасап, оның әйеліне қатты соққы беріп өлтірген соң, Пауылдың телевизорын ұрлап, қашып кететінін айтады. Кэрол әлі тірі, бірақ ол вегетациялық күйде және ешкіммен қарым-қатынас жасай алмайды. Әйеліне жерлеу рәсімінен өткеннен кейін Пол пәтерінен шығуға қарсылық білдіреді, есіктеріне жаңа құлыптар қояды және қалтасында 25 цент теңгеден толған шұңқырдан жасалған ұраны ұстай бастайды. Ол бұрынғы көзқарастарынан арылады. Ол көрген әрбір адам не қылмыскер, не пайдасыз "қой" болып шығады. Пауль біртіндеп әріптестерінің консервативті көзқарастарына қосылып, оларды ашуландырады. Оның мінез-құлқы мен мінез-құлқындағы өзгерістер Пауылды қайын ұлынан алыстатып, ол Пауылдың полиция Эстердің ісімен ешқандай жетістікке жетпегендіктен, оны өлтіргендерді өздері іздеуі керек деген пікірмен келіспейді. Джектің айтуынша, қылмыстықты жою үшін жанкештілікпен күресудің қажеті жоқ, ал Пол шабуылдарға үңіліп, өзіне ешқандай жақсылық жасамайды. Пол қару алып жүруге рұқсат алу үшін көмек сұрағанда, Джек бас тартады. Пауыл бұрынғы жұмысына оралып, тіпті досы Сэмнің кешкі асқа шақыруын қабылдап, беріліп кеткен көрінеді. Бір күні түнде үйге бара жатқанда, Полды бір жігіт пышақпен қорқытады. Ашулы Пол шабағын алып, баланы өлтіруге тырысады, ол қорқып қашады. Кейін Пол өзінің боссының ұсынысын қабылдап, екі бәсекелес компанияның бірігуі бойынша жұмыс істеу үшін Тусонға барады. Ол Ширлимен, барда кездесетін әйелмен ұйықтап, спорттық тауарлар дүкеніне барып, револьвер сатып алады және оны үлкен оқ-дәрімен бірге Нью-Йоркке қайта әкеледі. Осы уақыт аралығында Кэролдың жағдайы нашарлап, тамақ та жей, киім де жуй, өзін де күте алмай қалды. Пол Джектің оны психикалық ауруханаға жатқызу жоспарына қарсылық білдіреді. Содан кейін ол жаке, бас киім және қолғап сатып алады да, қылмыскерлерді іздеп, өз-өзіне назар аудару үшін, қасақана өзін зиянсыз, бай қарт ретінде таныстырады. Паулды есірткіге салынған адам ұстап алады да, оған үш рет оқ атып өлтіреді. Келесі апталарда Пол жұмыс істеуге, қоғамдық іс-шараларға қатысып, өзін-өзі қорғау қызметін жасырын жалғастыра отырып, әдеттегідей болып көрінеді. Ол тағы бір қарақшыны және пәтер тонаған адамды өлтіреді. Ол күрделірек тәсілдерді қолданады, көлік жалға алып, оның алдыңғы әйнегінде "Жоғармай бітті" деген жазумен оны бос қалдырады. Екі ұры машинаны бөлшектерінен айыру үшін келгенде, Пол екеуін де атып өлтіреді. Пауылдың әрекеттері оны баспасөзде "қараушы" деп атауға әкеледі және оның адам өлтіруі ақтала ма деген мәселеде жұртшылықты екіге бөледі. Полиция оны қауіп деп жариялайды, ал бір журнал психиатрдың Пауылдың мотивациясын және жеке тарихын дәл сипаттаған мақаласын жариялайды және егер ол ақылсыз болса, онда ол қарапайым адамдарға кек алу құмарлықтарына сәйкес әрекет етуден бөгет ететін әлеуметтік нормаларға қарсы әрекет етуі керек деп мәлімдейді. Бір күні түнде Пол метроға кірпіш пен тас лақтырып жатқан жастардың тобын атып өлтіреді. Ол өз аңын іздеп жүргенде, полиция қызметкері оқиға орнына келіп, Паулды өзін-өзі қорғаушы деп таниды. Өзін-өзі өлтіруге дайын емес Пол полиция қызметкері шапанын шешіп, кетіп бара жатқанда, беріле жаздады. Пауыл жұмысын аяқтап, үндемей үйіне қарай бет алады.

Кейіпкерлер

Пол Бенджамин – Басты кейіпкер. 47 жастағы сертификатталған бухгалтер және "жүрегі ауыратын" солшыл жақтас, Пол отбасының қатыгездікпен тоналуынан кейін өзін-өзі қорғауға және оңшыл көзқарастарға ұмтыла бастайды. Екінші дүниежүзілік соғыста кеңседе машинист ретінде қызмет еткен ол әскери дайындықтан өтіп, .32 Smith & Wesson тапаншасын таңдап, тиімді кісі өлтірушіге айналады. Эстер Бенджамин – Полдың әйелі. Ол туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Полмен орта мектепте танысқан. Үш ер адам олардың үйіне шабуыл жасап, Эстерді өлтіреді. Кэрол Бенджамин Тоби – Пол мен Эстердің 23 жасар қызы және адвокат Джек Тобидің әйелі. Тонаушылардың шабуылынан кейін оның психикалық денсаулығы нашарлап, кітап оны психиатриялық емханаға жатқызумен аяқталады. Джек Тоби – Полдың күйеу баласы, қорғаушы адвокат. Қайын атасынан өзгеше, Джек тәжірибелі, өзін-өзі қорғауға қарсы және Полды Эстердің өліміне бейімделуге көндіруге тырысады. Сэм Кройцер – Полдың жұмыстағы жақын досы. Адель Кройцер – Сэмнің әйелі. Генри Айвс – Полды Аризонаға жіберген басшысы. Билл Данди – Полдың кеңсесінде жұмыс істейтін және оңшыл көзқарастарды жиі білдіретін бухгалтер. Джордж Энг – Азиялық америкалық, мүмкін қытай текті, бизнесмен және Полдың клиенті. Джон Чайлдресс – Полдың әріптесінің бірі. Лейтенант Малкольм Бриггс – Эстер мен Кэролдың ісі бойынша бейжай тергеуші. Инспектор Франк Очоа – Полдың "қорғаушы" ретіндегі әрекеттерін тергейтін детектив. Полиция офицері Джо Чарльз – Эстердің өлтірілуі туралы Полға хабарлаған патрульдік. Айра Нермерман – Полдың клиенттерінің бірі. Томас Лерой Марстон – героинге тәуелді және Полдың "қорғаушы" ретінде өлтірген алғашқы қылмыскер. Эймс Джейнхилл – Джордж Энгпен іскерлік байланысы бар Полдың клиенті. Ширли Маккензи – Полдың Тусон қаласында бір түн өткізген әйелі.

Киноға бейімделу

Романның негізінде 1974 жылы көркем фильм түсірілді, онда басты рөлді Чарльз Бронсон сомдады, ол Пол Бенджамин рөлінде ойнады, тегі Керси деп өзгертіліп, мамандығы сәулетші болды, ал режиссері Майкл Уиннер болды. 2018 жылы Брюс Уиллис басты рөлде ойнаған, сондай-ақ "Керси" деп аталған және мамандығы хирургқа ауыстырылған ремейк фильмін Ели Рот түсірді.

1975 жылғы жалғастыру романы

1975 жылы Гарфилд 1974 жылғы фильмнің бейімделуіне қатты көңілі қалғандықтан, "Өлім жазасы" кітабының жалғасын жазуға түрткі алды. Ол оны "өртке ұқтыратын" деп сипаттады, себебі фильмнің көрермендерін зорлық-зомбылық пен өз бетінше әрекет етуге ынталандырғанына ренжіді. Ал кітабындағы оқиға осы екі нәрсеге де қарсы болған, тіпті Чарльз Бронсон да онымен келіскен. Гарфилд Бронсонды Пол Керси рөлінде дұрыс таңдалмаған деп ойлады, өйткені әрекет фильмдерінің жұлдызы экранға шыққанда Гарфилд: "Ол адамдарды атып тастайтынын білдің", - деді. Бұл кітапты оқымаған көрермендер үшін оқиғаның сюжеттік бұрылысын ашып берді. Режиссер Майкл Виннер автордың сын-пікірлерін ескермей, оны "ессіз" деп атады. Романның басында Пол өш алу немесе зорлық-зомбылықпен күресу тәжірибесі жоқ, бейбітшіл және әлсіз адам ретінде бейнеленген. Виннер осы рөлге Бронсонды қалаған. Бронсон өзінің Голливудтың қатал жігіті ретінде танымал екенін ескеріп, рөлге сай еместігін айтты: "Мен осы рөлге дұрыс таңдалмаған адам едім. Бұл рөл Дастин Хоффман сияқты әлсіз адамды ойнай алатын біреуге көбірек сай келер еді. Мен оларға сол кезде айттым". Сценарий Бронсонның рөліне сәйкес келтіру үшін бірнеше авторлармен қайта жазылып, түзетілді.