Кіріспе

1938 жылғы Жюлио Сезар де Мело-э-Сузаның "Есептеуші адам" (түпнұсқа португалша атауы: O Homem que Calculava) – бразилиялық жазушы Жюлио Сезар де Мело-э-Сузаның Мальба Тахан атты бүркеншік атымен жарық көрген ойын-сауық математикасы және қызықты есептер жинағы. 1938 жылы алғаш рет жарық көргеннен бері бұл кітап Бразилияда да, шетелде де математика оқытушыларының ғана емес, жалпы оқырмандардың да қызығушылығын тудырды. Кітап каталон, ағылшын (Ұлыбританияда және АҚШ-та), неміс, итальян және испан тілдері сияқты көптеген тілдерге аударылды және көптеген елдерде қосымша оқу құралы ретінде ұсынылады. Бұл еңбегі үшін автор Бразилия әдеби академиясының сыйлығына ие болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Алғаш рет 1949 жылы Бразилияда жарық көрген «O Homem que Calculava» – «Мың бір түн» әңгімелерінің стиліндегі, бірақ математикалық жұмбақтар мен қызықты деректерге толы әңгімелер жинағы. Кітаптың аудармасы бразилиялық ғалым Брено де Аленкар Бьянконың XIII ғасырдағы парсы ғалымы Малба Таханның ислам империясына жататын түпнұсқа қолжазбасынан жасалғандығы айтылады – екеуі де ойдан туған тұлғалар. Алғашқы екі тарауда Ханак Таде Майяның Самарадан Бағдадқа жол тартқанда Хой қаласынан келген, математикалық қабілетімен таң қалдырған жас Береміз Самирмен кездескені суреттеледі. Саяхатшы Беремисті Бағдадқа шақырып алады, мұнда оның қабілеттеріне лайық табысты жұмыс табуға болатынын айтады. Кітаптың қалған бөлігінде екі адамның жолда және Бағдадта басынан өткен түрлі оқиғалар баяндалады. Осы оқиғалардың барлығында Береміз Самир есептеу қабілетін сиқырлы таяқтай пайдаланып, адамдарды таңдандырып, көңіл көтереді, дау-жанжалдарды шешеді және көріне бермейтін проблемаларға даналықпен және әділдікпен шешім табады. Сапардың алғашқы эпизодында (III тарау) Береміз үш бауырдың мұралық дауына шешім шығарады. Әкелері оларға 35 түйе қалдырған, оның жартысы (17,5 түйе) үлкен ұлына, 1/3 (11,666 түйе) ортаншысына, ал 1/9 (3,888 түйе) кіші ұлына тиесілі болуы керек еді. Бауырлардың қиын жағдайын шешу үшін Береміз Ханақты өлген адамның мүлкіне жалғыз түйесін сыйлауға көндіреді. Содан кейін 36 түйемен Береміз үш мұрагерге 18, 12 және 4 түйені бөліп береді, осылайша олардың барлығы жаңа үлеспен пайда көреді. Қалған екі түйенің біреуі Ханаққа қайтарылады, ал екіншісі Береміздің сыйлығы ретінде алынады. Аудармашының түсіндірмесінде 17 малға бөлінетін мұралық жұмбақ – Мухакики Наракидің еңбектерінде алғаш рет кездесетін математикалық жұмбақ, осы мәселенің бір түрі екендігі айтылады. Ол Э. Фуррейдің (1949) және Г. Бушенидің (1939) ойын-сауық математикасы кітаптарында да кездеседі. Дегенмен, 17 түйелік нұсқада соңында тек бір түйе қалады, мұраны басқарушыға ешқандай пайда тимейді. Кітаптың соңында Береміз қабілеттерін пайдаланып, халиф кеңесшісінің қызы, өзінің шәкірті және құпия махаббаты Телассимнің қолына ие болады. (Аталған халиф – әл-Мустасим, тек қана ойдан туған, бірақ шынайы тұлға; оқиға Аббасидтер әулетінің құлауымен аяқталады.) Соңғы тарауда Ханак Таде Майя мен Береміздің Бағдадты қоршаудан кейін Константинопольге көшіп кеткендері белгілі болады (Телассимнің әкесі шайқаста қаза тапқан), онда Береміз үш ұл өсіреді, ал Ханак оны жиі аралайды.

Баспа тарихы

"Тержімешінің жазбасы", "Б. А. Бьянко" қолтаңбасымен, 1965 жылы жазылған. "Мальба Тахан" қолтаңбасымен алғы сөз "Бағдад, 1321 жылғы Рамазан айының 19-ы" (Ислам күнтізбесі бойынша 1903 жылдың 8 желтоқсанына сәйкес келеді) деп көрсетілген. 1993 жылы W. W. Norton & Co. баспасынан шыққан ағылшын тіліндегі басылымды Патриция Рид Бакуэро суреттермен безендірген. Editora Record баспасының елу төртінші басылымы (2001 жыл, португал тілінде) Мальба Таханның 164 беттік мәтінін, сондай-ақ 60 беттік түсіндірмелер мен тарихи қосымшаларды, барлық есептерге түсіндірілген жауаптарды, араб терминдерінің сөздігін, әліпбилік көрсеткішін және басқа да материалдарды қамтиды. Кітапты 2005 жылы Бағдаттан шыққан ирактық Ацца Кубба араб тіліне аударды (Al Jamel Publishing House, Кельн, Германия баспасында жарық көрді).