Кіріспе

Адам өлтіру және өз-өзіне қол жұмсау

Адам өлтіру – өз-өзіне қол жұмсау алдында немесе осымен бірге бір немесе бірнеше адамды қасақана өлтіру әрекеті. Адам өлтіру мен өз-өзіне қол жұмсаудың үйлесімі түрлі болуы мүмкін:

Басқаларға қасақана зиян келтіргеннен кейін немесе осы әрекеттің кезінде өз-өзіне қол жұмсау.
Өз-өзіне қол жұмсаумен байланысты адам өлтіру, мысалы, өзін-өзі жарылысқа ұшырату немесе қылмыскер мен басқаларды тасымалдаған көлікті қасақана апатқа ұшырату.
Полиция қызметкерін немесе жанындағы адамды өз-өзіне қол жұмсау актісі кезінде өлтіру.
Қылмыстық жазадан қашу үшін адам өлтіргеннен кейін өз-өзіне қол жұмсау.
Кінәраттан туған өзін-өзі жазалау мақсатымен адам өлтіргеннен кейін өз-өзіне қол жұмсау.
Басқа біреу арқылы жасалған адам өлтіруге дейін немесе кейін өз-өзіне қол жұмсау.
Өз-өзіне қол жұмсау ойларымен күресіп жүрген адаммен байланысты адам өлтіру.
Бір-бірін өзара келісіммен өлтіріп, содан кейін өз-өзіне қол жұмсау.
Ұшқыштың өз-өзіне қол жұмсауы.

Заңмен рұхсат етілген адам өлтірудің үш түрі болуы мүмкін:

Өзін қорғау үшін шабуыл жасаушыны өлтіру, осы процесте өзінің өмірін жоғалту.
Басқа адамдарға зиян келтіруіне жол бермеу үшін адамды өлтіру, осының нәтижесінде өзінің өмірін жоғалту.
Кездейсоқ түрде немесе өз-өзіне қол жұмсауға себеп боларлық заңмен рұхсат етілген адам өлтіру.

Көптеген жаппай өлтіру оқиғалары өз-өзіне қол жұмсаумен аяқталды, мысалы, бірнеше мектептегі оқ ату оқиғалары. Кейбір діни себептермен жасалған өз-өзіне қол жұмсау жағдайларында адам өлтіру де болуы мүмкін. Барлық жіктемелер психоз жағдайындағы ниетке қатысты шартты айырмашылықтарды анықтауға бағытталған, онда ниеттердің рационалды емес болу ықтималдығы жоғары. Ақылсыздық ретінде жіктелген жағдайларда заңдық ниетті (mens rea) анықтау мүмкін емес. Кейбір адамдар адам өлтіру – өз-өзіне қол жұмсау терминін қолданып, оған қасақана кісі өлтіруді де жатқызады, бұл оны кеңейте түседі. Danson және Soothill (1996) Лондон Таймс газетінің 1887-1990 жылдар аралығындағы кісі өлтіру туралы хабарларын талдаған нәтижесінде, британдық еркектердің кісі өлтіру және өз-өзіне қол жұмсау көрсеткіші әйелдерге қарағанда әлдеқайда жоғары екенін анықтады. Көбінесе әйелдер өз балаларын өлтіріп, содан кейін өз-өзіне қол жұмсайды. Ал еркектер көбінесе өз жұбайларын немесе серіктестерін өлтіреді.

Теориялар

Психиатр Карл А. Меннингердің айтуынша, кісі өлтіру мен өзін-өзі өлтіру бір-бірімен алмастырылатын әрекеттер – өзін-өзі өлтіру кейде кісі өлтірудің алдын алып, керісінше де болуы мүмкін. Фрейдтік логика бойынша, ерте балалық шақтағы зорлық-зомбылықтан туындаған табиғи инстинкттердің күшті тежелуі өлім инстинктісінің бұрмаланған нысанда проявлениеленуіне әкелуі мүмкін. Мәдениет антропологы Эрнест Бекер, оның адамның өлім туралы түсінігіне қатысты теориялары Фрейдтің ықпалында болды, өлімнен қорқуды жалпыға ортақ құбылыс деп қарастырады, бұл қорқыныш санадан тысқа тасталып, адамдар көбінесе оның күйінде білмейді. Бұл қорқыныш адамдарды батырлыққа, сондай-ақ күнәнің құрбаны болуға итереді. Осы көзқарас бойынша, батырлыққа жетуге жасалған сәтсіз әрекеттер психикалық ауруларға және/немесе антиәлеуметтік мінез-құлыққа әкелуі мүмкін. Кісі өлтіру мен өзін-өзі өлтіруге қатысты зерттеуде Милтон Розенбаум (1990) кісі өлтіру-өзін-өзі өлтіру жасағандардың, жалғыз кісі өлтіру жасағандардан едәуір ерекшеленетінін анықтады. Кісі өлтіру-өзін-өзі өлтірушілердің көпшілігі депрессияға ұшыраған, көбінесе ер адамдар болса, басқа кісі өлтірушілер көбінесе депрессияға ұшырамаған және олардың қатарында әйелдердің үлесі көп. Жұбайлар арасындағы кісі өлтірулердің шамамен үштен бірі қылмыскердің өзіне қол жұмсауымен аяқталады. Ұлттық және халықаралық деректер, сондай-ақ кісі өлтіру-өзін-өзі өлтіру жасағандардың отбасы мүшелерімен сұхбаттасу нәтижесінде, кісі өлтіру-өзін-өзі өлтірудің негізгі көрсеткіштері мыналар болып табылады: есірткіге тәуелділік тарихы, ер адам әйелден бірнеше жас үлкен болуы, ажырасу немесе ажырасу процесі, зорлық-зомбылық тарихы және қылмыскердің өзін-өзі өлтіру туралы ойлары. АҚШ-та кісі өлтіру-өзін-өзі өлтіруді тіркеу жөніндегі ұлттық жүйе болмаса да, осы құбылысты зерттеуге қатысты медициналық зерттеулер АҚШ-та жылына 1000-нан 1500-ға дейін өлім-жітімге әкелетінін көрсетеді, олардың көп бөлігі жұбайлар немесе жақын серіктестер арасында болады, ал қылмыскерлердің басым көпшілігі – ер адамдар. Депрессия, некелік және/немесе қаржылық мәселелер және басқа да проблемалар көбінесе ынталандырушы факторлар болып табылады. Кейіннен өзін-өзі өлтірумен аяқталатын кісі өлтірулер көбінесе жаңалықтарда кеңінен жарияланады; ұлттық статистика барлық кісі өлтірулердің 5%-ы кісі өлтіру-өзін-өзі өлтіру салдарынан болатындығын көрсетеді. АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің Ауруларды бақылау орталықтары 2011 жылы 1 миллионнан астам ересек адамның өзін-өзі өлтіруге тырысқанын және сол кезеңде 38000-нан астам адамның өзін-өзі өлтіргенін хабарлады. Жыл сайын 624 кісі өлтіру-өзін-өзі өлтіру оқиғасы тіркеледі, бұл өзін-өзі өлтірудің 1,6%-ы кісі өлтірумен байланысты екенін көрсетеді. 18 ғасырдағы Данияда өзін-өзі өлтіруді қалаған адамдар кейде өлім жазасын алу үшін кісі өлтіруге баратын.