Құбылыс: Өлімге себеп болатын әдістер және оның алдын алу жолдары

Кіріспе

Адамның суицид арқылы қаза болу жолдары

Суицид әдістері туралы ақпарат

Суицид әдісі – адамның өмірін өз еркімен аяқтауға таңдауы мүмкін кез келген жол. Суицидке талпыну әрқашан өлімге алып соқпайды, ал өлімге ұшырамаған суицидке талпыну адамға ауыр дене жарақаттарын, ұзақ мерзімді денсаулық проблемаларын және мидың зақымдануын тудыруы мүмкін. Әлем бойынша суицидтің үш негізгі әдісі бар, бұл үлгі әртүрлі елдерде өзгеше болады. Бұлар – асылу, пестицидтермен улану және оттық қару. Кейбір суицидтердің алдын алу үшін, осы әдістерге қол жеткізуді шектеу қажет. Мұны іске асырудың нақты жолдары пестицидтерге, оттық қаруларға және белгілі қолданылатын дәрі-дәрмектерге қол жеткізуді шектеуді қамтиды. Басқа маңызды шаралар – алкогольдің зиянды қолданысын және психикалық ауруларды емдеуге бағытталған саясатты енгізу. Көптеген елдерде қаруды бақылау шаралары суицидтер мен қарумен байланысты басқа да өлім-жітімдердің азаюына себеп болды. Басқа алдын алу шаралары әдіс-тәсілге байланысты емес. Оларға қолдау көрсету, емге қол жеткізу және дағдарыс орталығына қоңырау шалу жатады. Суицидтік ойлар мен мінез-құлықты әдісіне қарамастан азайтатын түрлі психотерапиялық әдістер бар, соның ішінде диалектикалық мінез-құлық терапиясы.

Зерттеу мақсаты

Өзін-өзі өлтіру әдістерін зерттеудің мақсаты – жиі қолданылатын әдістерді және өзін-өзі өлтіру қаупі бар топтарды анықтау; әдістерге қолжетімділікті шектеу өзін-өзі өлтірудің алдын алуға көмектеседі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының өзін-өзі өлтіру және оның алдын алу туралы баяндамасында пестицидтер мен қару-жарақ қолдануды шектеу ұсынылады. Психикалық және заттық тәуелділік ауруларын ерте анықтау, өзін-өзі өлтіруге талпынғандарға көмек көрсету, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарының жауапкершілікпен хабарлауы – өзін-өзі өлтіруден болатын өлім-жітімді азайтудың маңызды шаралары. Ұлттық өзін-өзі өлтіруді болдырмау стратегиялары жан-жақты және үйлестірілген жауап беру арқылы қолдау көрсетіледі. Бұл өзін-өзі өлтіру және өзін-өзі өлтіруге талпыну деректерін тіркеуді және бақылауды, жас, жыныс және әдіс бойынша сандарды бөліп қарауды қамтиды. Мысалы, егер бір аймақта қару-жарақ көптеген өзін-өзі өлтіру оқиғаларында қолданылса, онда сол жердегі денсаулық сақтау саясаты қару-жарақ қауіпсіздігіне, мысалы, қаруды құлыптап қоюға және кілтті қауіпті отбасы мүшелерінен алыс ұстауға бағытталуы мүмкін. Егер жастардың белгілі бір дәрілерді артық мөлшерде қабылдау арқылы өзін-өзі өлтіру қаупі жоғары болса, онда олардың орнына басқа дәрілер тағайындалуы мүмкін, қауіпсіздік жоспары жасалып, дәрілерді бақылауға алуға болады, сондай-ақ ата-аналарға болашақтағы өзін-өзі өлтіру әрекетіне дәрі-дәрмектерді қалай сақтау керектігі туралы түсіндіру қажет. Өзін-өзі өлтірудің егжей-тегжейлі сипаттамалары немесе қайтыс болған адамның жеке ерекшеліктері еліктеуші өзін-өзі өлтірулерге (өзін-өзі өлтіру жұқпасына) әкелуі мүмкін. Бір зерттеуде, жаңалықтар құралдарының өзін-өзі өлтіру туралы хабарлау жолын өзгерту белгілі бір әдіспен өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерін төмендеткені анықталды. Бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлау ережелері «азаматтар жасаған медиа контентін қоса алғанда, онлайн контентке» де қатысты. Журналистер, өзін-өзі өлтіруді болдырмау ұйымдары және интернет қауіпсіздігімен айналысатын коммерциялық емес ұйымдар жасаған Өзін-өзі өлтіру туралы хабарлау бойынша ұсынымдар, өзін-өзі өлтіруге қатысты жедел жәрдем телефондарының тізімі, өзін-өзі өлтірудің тәуекел факторлары туралы ақпарат беруге және өзін-өзі өлтіруді көп қырлы, емделуге жататын денсаулық мәселесі ретінде көрсетуге шақырады.

The study of suicide methods aims to identify those commonly used, and the groups at risk of suicide; making methods less accessible may be useful in suicide prevention. Limiting the availability of means such as pesticides and firearms is recommended by a World Health Report on suicide and its prevention. The early identification of mental disorders and substance abuse disorders, follow up care for those who have attempted suicide, and responsible reporting by the media are all seen to be key in reducing the number of deaths by suicide. National suicide prevention strategies are also advocated using a comprehensive and coordinated response to suicide prevention. This needs to include the registration and monitoring of suicides and attempted suicide, breaking figures down by age, sex, and method. For instance, if firearms are used in a significant number of suicides in one place, then public health policies there could focus on gun safety, such as keeping guns locked away, and the key inaccessible to at risk family members. If young people are found to be at increased risk of suicide by overdosing on particular medications, then an alternative class of medication may be prescribed instead, a safety plan and monitoring of medication can be put in place, and parents can be educated about how to prevent the hoarding of medication for a future suicide attempt. Detailed descriptions of suicides or the personal characteristics of the person who died contribute to copycat suicides (suicide contagion). In one study, changes in how news outlets reported suicide reduced suicides by a particular method. Media reporting guidelines also apply to "online content including citizen generated media coverage". The Recommendations for Reporting on Suicide, created by journalists, suicide prevention groups, and internet safety non profit organizations, encourage linking to resources such as a list of suicide crisis lines and information about risk factors for suicide, and reporting on suicide as a multi faceted, treatable health issue.

Әдіс шектеулері

Әдісті шектеу, сондай-ақ қауіпті құралдарды азайту деп те аталады, бұл қысқа және орта мерзімде өзін-өзі өлтіру деректерін азайтудың тиімді жолы. Әдісті шектеу – "нақты" дәлелдермен қолдау көрсетілген ең жақсы тәжірибе саналады. Суықтап өлуге тыныс алуды немесе қабылданатын оттегі мөлшерін шектеу кіреді, бұл асфиксияға және соңында гипоксияға алып келеді. Жай ғана демік тоқтату арқылы өлу мүмкін емес, себебі рефлекс тыныс алу бұлшықтарын жиырылып, тыныс алуға мәжбүр етеді және қалыпты тыныс алу ырғағын қалпына келтіреді. Сондықтан гелий немесе азот сияқты бейтарап газды немесе көміртек моноксиді сияқты уытты газды жұту арқылы ес-түс жоғалады. 2010 жылға дейін, өмірге құқық жақтастары гелийді жұту арқылы өлімді қолдады, бірақ АҚШ-та осы әдіспен жасалған көптеген жағдайларда психикалық денсаулығына қатысты мәселелері бар адамдар кездесті.

Аспапқа ілу

Аю – өзіне-өзі қол жұмсаудың жиі кездесетін тәсілі. Аю – индустриялық емес, кедей қоғамдарда өзіне-өзі қол жұмсаудың басым түрі, және ол қалалық жерлерге қарағанда ауылдық жерлерде көбірек кездеседі. Аю – дәстүрлі қытай мәдениетінде ең көп қолданылған тәсіл болған. Қытай мәдениетінде аю арқылы өзіне-өзі қол жұмсау әйелдер үшін кек алу, ал билігі жоқ шенеуніктер үшін қарсылық білдіру амалы ретінде пайдаланылған, олар оны "құғындаушы билікке қарсы тұрып, одан жоғары тұрудың соңғы, бірақ нақты жолы" деп санаған.

Суға бату

Суға батып өлімге келу – адамның суға немесе басқа сұйықтыққа қасады түрде батып, тыныс алуын тоқтату әрекеті. Бұл АҚШ-тағы барлық суицидтердің 2 пайызынан кемді құрайды. Деменция және шизофрениямен ауыратын адамдардың суға батып қайтыс болу қаупі жоғары. АҚШ-та суға батып суицид жасауға талпынғандардың шамамен жартысы көз жұмады. Суға батып суицид жасаудың 2-3 пайызы көлік құралын суға айдаумен байланысты.

Улану

Уытпен өзін-өзі өлтіру, сондай-ақ өзін-өзі уландыру деп те аталады, көбінесе ауыртпалықтар немесе ойын-сауыққа қолданылатын дәрілер қолданылған жағдайда, дәрі-дәрмектерді артық мөлшерде қабылдау ретінде қарастырылады. Кейбір елдерде пестицидтерді пайдалану – өзін-өзі улаудың ең көп таралған тәсілі болып табылады.

Пестицид

2006 жылы дүние жүзі бойынша өзін-өзі өлтірудің шамамен 30% пестицидтермен уланудан болды. Бұл дамып келе жатқан елдерде өзін-өзі өлтірудің басты себебі болды, Үндістандағы өзін-өзі өлтіру оқиғаларының шамамен жартысы уланумен байланысты, ал олардың көп бөлігі пестицидтерден болды. Бұл әдістің қолданылуы әлемнің әртүрлі аймақтарында әртүрлі: Еуропада 0,9% болса, Тынық мұхиты аймағында 50% дейін жетеді. Пестицидтерді пайдаланып өзін-өзі өлтіруге талпынудың жалпы өлім-жітім көрсеткіші шамамен 10-20% құрайды; адам мас болса, өлім қаупі артады. Көптеген елдерде пестицидтермен уланудан болатын өзін-өзі өлтіруді азайту үшін әдістерді шектеу тиімді болды. Финляндияда 1960 жылдары паратионға қолжетімділікті шектеу бірнеше жыл бойы уланумен байланысты өзін-өзі өлтіру және жалпы өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерінің күрт төмендеуіне, ал кейінгі жылдары баяу төмендеуге әкелді. Шри-Ланкада I, кейін II токсикалық кластағы эндосульфанға тыйым салынғаннан кейін пестицидтермен өзін-өзі өлтіру және жалпы өзін-өзі өлтіру көрсеткіштері төмендеді. Жалпы өзін-өзі өлтіру көрсеткіші 70% қысқарды, нәтижесінде осы пестицидтерге тыйым салу арқасында 20 жыл ішінде 93 000 адамның өмірі сақталды. 2019 жылы еркектер арасында бұл көрсеткіш 16% құрады. Өзін-өзі улану – өлімге әкелмейтін өзін-өзі өлтіруге талпынудың ең көп кездесетін себебі. АҚШ-та өзін-өзі өлтіруге талпынудың шамамен 60% және өзін-өзі өлтірудің 14% есірткі дозасын артық пайдаланумен байланысты. Парацетамол (сонымен қатар ацетаминофен деп те аталады) – әлемде ең көп қолданылатын анальгетик және көбінесе дозаны артық пайдалану жағдайларында қолданылады. Парацетамолмен улану бауырдың жедел жеткіліксіздігінің жиі кездесетін себебі болып табылады. Парацетамолдың артық дозасын қабылдаған адамдар көбінесе ұйықтамайды немесе есін жоғалтпайды, бірақ парацетамолмен өзін-өзі өлтіруге талпынған көптеген адамдар дәрі оларды естен шығарады деп дұрыс емес ойлайды. Ұлыбритания мен Ирландияда дәрі-дәрмектердің қаптама мөлшерін азайту арқылы есірткі дозасын артық пайдаланудан болатын өзін-өзі өлтіру көрсеткіші төмендеді.

Көміртек тотығы

Көміртек тотығы (CO) газын көп мөлшерде жұту арқылы болатын уланудың бір түрі бар. Өлім көбінесе гипоксиядан туындайды. Өлімге ұшырамаған жағдайда есте сақтау қабілетінің жоғалтылуы және басқа да симптомдар пайда болуы мүмкін. Көміртек тотығы түссіз және иіссіз газ болғандықтан, оны көру арқылы немесе иіс сезу арқылы анықтау мүмкін емес. Ол қандағы гемоглобинмен байланысып, оттегі молекулаларын ығыстырып, қанды тотықтандырмайды, нәтижесінде жасушалық тыныс алу тоқтап, өлімге әкеледі. Көміртек тотығы жанындағы адамдарға және дене табылуы мүмкін адамдарға өте қауіпті; сондықтан, өлімге құқық жақтасы Филип Нитшке осы әдістен бас тартуға кеңес береді. Ауа сапасы регламенттері мен катализаторлар пайда болғанға дейін, көміртек тотығымен улану арқылы өз-өзіне қол жұмсау көбінесе автокөліктің қозғалтқышын гараж сияқты жабық кеңістікте іске қосу арқылы немесе жұмыс істеп тұрған автокөліктің түтінін шланг арқылы кабинаға қайта бағыттау арқылы жүзеге асырылды. Автокөліктің түтінінде 25%-ға дейін көміртек тотығы болуы мүмкін. Қазіргі заманғы барлық автомобильдердегі каталитикалық түрлендіргіштер (конвертерлер) өндірілген көміртек тотығының 99%-дан астамын жояды. Қосымша қиындықтар туындаған жағдайда, шығарылатын газдағы жанылмаған бензин мөлшері адам есінен танымас бұрын оны тыныс алуды қиындатады. Көмірді жағу арқылы жасалатын өз-өзіне қол жұмсау көміртек тотығымен уланудан өлімге әкеледі. Алғашында Гонконгта қолданылған, ол Жапонияға тарады, онда кішкентай көмірмен жылытатын пештер (хибачи) немесе плиталар (шичирин) жабық бөлмелерде қолданылды. 2001 жылға қарай, бұл әдіс Жапониядағы өз-өзіне қол жұмсаудан болатын өлімдердің 25%-ын құрады. Өлімге әкелмейтін әрекеттер мидың ауыр зақымдануына әкелуі мүмкін, бұл церебральдық аноксияға байланысты болады.

Басқа токсиндер

Газ пешінде өз-өзіне қол жұмсау - Солтүстік Америка мен Еуропаның кейбір елдерінде 20 ғасырдың басында және ортасында жиі кездесетін өзін-өзі өлтіру әдісі болды. Шаруашылықта қолданылатын газ бастапқыда көмір газы, сондай-ақ жарық газ немесе қала газы деп аталатын, құрамында метан, сутегі және көміртек оксиді болды. Осы кезеңдегі пештерде оттықты шаммен қолмен жақу қажет еді; жанасу болмаса, газ бұлты тоқтаусыз тарап кететін. Өлімге көміртек оксидімен улану себеп болды. 1960 жылдары пайда болған табиғи газ метан, этан және қауіпсіздік үшін қосылған иіс заттарынан тұрады. Газбен жасалған өзін-өзі өлтіру көрсеткіші 1960 жылдан 1980 жылға дейін төмендеді, себебі газдың құрамына оны аз қауіпті ету үшін өзгерістер енгізілді.

Атыс

Америка Құрама Штаттарында атыс қаруын қолдану арқылы өзіне-өзі қол жұмсау – ең қауіпті әдіс, оның нәтижесінде 90% жағдайда өлімге әкеледі. Әлем бойынша өзіне-өзі қол жұмсауда атыс қаруының қолданылу деңгейі әртүрлі, ол мәдениетте атыс қаруын қабылдау мен қолжетімділігіне байланысты. Өзіне-өзі қол жұмсау кезінде атыс қаруын қолдану Австралияда 10%-дан кем, ал АҚШ-та 50,5%-ға жетеді, онда бұл өзіне-өзі өлтірудің ең көп таралған тәсілі болып табылады. Әдетте, оқ жақын қашықтықтан атылады. Өзіне-өзі оқ жарақатынан аман қалған жағдайда, қанаулы созылмалы ауырсыну, сондай-ақ когнитивтік қабілеттер мен моторлық функциялардың төмендеуі, субдуральді гематома, бас ішінде шетелдік денелер, пневмоцефалия және цереброспинальді сұйықтықтың ағуы сияқты салдарлар болуы мүмкін. Темір сүйегіне бағытталған оқтар кезінде ми абсцесі, менингит, афазия, гемианопсия және гемиплегия сияқты кешіккен ішкі ми асқынулары жиі кездеседі. Темір сүйегіне бағытталған оқ жарақатынан аман қалғандардың 50%-ға дейін беттік нерв зақымдануына шалдығады, көбінесе нервтің үзілуі салдарынан.

Қаруларды бақылау

Халықтың қару-жараққа қолжетімділігін азайту, атыс қаруымен жасалатын суицид қаупін төмендетеді. Атыс қаруын қолдану, сатып алу және сатуды реттейтін қатаң заңдары бар елдерде жалпы суицид көрсеткіші төмендеу болады. Қару-жарақ қолжетімділігі жоғарылағанда, суицид қаупі артады. Қаруды бақылау – үйде қаруы бар адамдардың арасында суицидті азайтудың маңызды жолы. Алдын алу шараларына барлық қаруды қару сақтағышқа құлыптап қою немесе қару құлыптарын орнату сияқты қарапайым іс-әрекеттер жатады. Кейбір қару сататын дүкендер уақытша сақтау қызметін ұсынады, ал басқа жағдайларда сенімді дос немесе туыс дағдарыс аяқталғанға дейін қаруды сақтауға келіседі. АҚШ дамыған елдер арасында суицид және атыс қаруының саны бойынша көш бастап тұр, және қару иеленуі артаған сайын, атыс қаруы қолданылған суицидтер де артады. Ұлттық ғылым академиясының 2004 жылғы есебінде үйдегі қару-жараққа ие болу мен атыс қаруымен жасалатын суицид арасындағы байланыс анықталды, бірақ Гарвард университетінің екі зерттеушісі үйдегі қару-жарақ пен атыс қаруымен жасалатын суицид арасында статистикалық маңызды байланыс таппады. Тағы бір зерттеуде қару-жарақ таралу деңгейінің 15-тен 24 жасқа және 65-тен 84 жасқа дейінгі адамдар арасындағы суицид деңгейімен оң байланыста екені анықталды, бірақ 25-тен 64 жасқа дейінгілерде мұндай байланыс байқалмады. Қару-жараққа қолжетімділік суицид қаупін арттырады, әсіресе үйде зарядталған қару сақтайтын адамдар үшін. Көптеген экологиялық және уақыт қатары зерттеулері қару иелену деңгейі мен суицид деңгейі арасындағы оң байланысты көрсетті. Бұл байланыс көбінесе атыс қаруымен байланысты және жалпы суицидтерге ғана қатысты, атыс қаруы қолданылмаған суицидтерге емес. Зерттеулер тұрақты түрде қару иелену мен атыс қаруымен байланысты суицид арасындағы байланысты анықтайды, аздаған ерекшеліктерді қоспағанда. 2016 жылғы зерттеуде қару иелену мен ерлер арасындағы атыс қаруымен байланысты және жалпы суицид арасындағы оң байланыс анықталды, бірақ әйелдер арасында мұндай байланыс байқалмады; қару иелену әйелдер арасындағы атыс қаруымен байланысты суицидпен ғана байланысты болды. 1980-ші жылдар мен 1990-шы жылдардың басында жасөспірімдер арасында атыс қаруымен жасалатын суицидтердің өсуі байқалды, сондай-ақ 75 жастан асқандардың арасындағы суицидтердің жалпы саны күрт өсті. Австралияда қару-жараққа бақылау енгізілгеннен кейін атыс қаруымен жасалатын суицидтер азайды. Осы зерттеуде басқа әдістерге көшудің ешқандай белгісі байқалмады. Канадада қару-жараққа бақылау енгізілгеннен кейін суицид көрсеткіші төмендеді, бірақ басқа әдістер көбейді, бұл жалпы көрсеткіште өзгеріс болмауына әкелді. Сол сияқты, Жаңа Зеландияда заңнама күшейтілгеннен кейін атыс қаруымен жасалатын суицидтер азайды, бірақ жалпы суицид көрсеткіші өзгерген жоқ; мұның себебі Жаңа Зеландиядағы қару-жарақ сақтауға қатысты өте қатаң заңдар мен атыс қаруының өте төмен таралуы болуы мүмкін. Канада бойынша жүргізілген зерттеуде провинциялардағы қару-жарақ иелену мен жалпы провинциялық суицид көрсеткіштері арасында маңызды байланыс анықталмады.

Reducing access to guns at a population level decreases the risk of suicide by firearms. Fewer people die from suicide overall in places with stricter laws regulating the use, purchase, and trading of firearms. Suicide risk goes up when firearms are more available. Gun control is a primary method of reducing suicide by people who live in a home with guns. Prevention measures include simple actions such as locking all firearms in a gun safe or installing gun locks. Some stores that sell guns provide temporary storage as a service; in other cases, a trusted friend or family member will offer to store the guns until the crisis has passed. The United States has both the highest number of suicides and firearms in circulation in a developed country, and when gun ownership rises so too does suicide involving the use of a firearm. A 2004 report by the National Academy of Sciences found an association between estimated household firearm ownership and gun suicide rates, though a study by two Harvard researchers did not find a statistically significant association between household firearms and gun suicide rates, Another study found that gun prevalence rates were positively associated with suicide rates among people aged 15 to 24, and 65 to 84, but not among those aged 25 to 64. Access to firearms is associated with a higher risk of suicide, especially for people keeping loaded guns in the home. Numerous ecological and time series studies have also shown a positive association between gun ownership rates and suicide rates. This association tends to only exist for firearm related and overall suicides, not for non firearm suicides. Studies consistently find a relationship between gun ownership and gun related suicides, with few exceptions. A 2016 study found a positive association between gun ownership and both gun related and overall suicides among men, but not among women; gun ownership was only strongly associated with gun related suicides among women. During the 1980s and early 1990s, there was a strong upward trend in adolescent suicides with a gun, as well as a sharp overall increase in suicides among those age 75 and over. Firearm related suicides declined in Australia after the introduction of nationwide gun control. The same study found no evidence of substitution to other methods. In Canada, gun suicides declined after gun control, but other methods rose, leading to no change in the overall rates. Similarly, in New Zealand, gun suicides declined after more legislation, but overall suicide rates did not change; this might be due to the highly stringent firearm storage laws and very low prevalence of handgun ownership in New Zealand. A study about Canada found no significant correlations between provincial firearm ownership and overall provincial suicide rates.

Секіру

Гонконгта өзін-өзі өлтірудің ең көп таралған тәсілі – секіру. Бұл 2006 жылы тіркелген барлық өзін-өзі өлтіру деректерінің 52,1% құрады, ал оған дейінгі жылдарда да осыған ұқсас көрсеткіштер байқалды. Гонконг университетінің Өзін-өзі өлтіруді зерттеу және алдын алу орталығы мұның себебі Гонконгтағы көп қабатты ғимараттардың көп болуымен байланысты болуы мүмкін деп санайды. АҚШ-та секіру өзін-өзі өлтірудің ең сирек кездесетін тәсілдерінің бірі болып табылады (2005 жылы тіркелген барлық өзін-өзі өлтірулердің 2% кем). Секіру арқылы болатын өлімдер көбінесе импульсивті болып келеді. Алтын қақпа көпірінде жүргізілген бір зерттеу көрсеткендей, өзін-өзі өлтіруге талпынған адамдардың 90% астамы кейіннен табиғи немесе жазатайым оқиға салдарынан қайтыс болды, ал тек 6% кейіннен тағы бір өзін-өзі өлтіру әрекеті кезінде көз жұмды. Ұқсас жағдай Жаңа Зеландиядағы Графтон көпіріндегі нығайтылған қоршаулардың өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерін айтарлықтай төмендеткенін көрсетті. Кеуде деңгейіндегі тосқауылдар, бел деңгейіндегі тосқауылдарға қарағанда тиімді, себебі олардың үстінен өту үшін көбірек уақыт және күш жұмсау қажет. Басқа да тәсілге қатысты алдын алу шараларына жоғары тәуекелді аймақтарда қызметкерлердің көрінуін қамтамасыз ету, жабық телеарналы камералардың көмегімен қолайсыз жерлерде немесе әдеттен тыс мінез-құлық танытқан адамдарды анықтау (мысалы, әдетте аз уақыт өткізілетін жерде ұзақ тұру) және жаңбырдан қорғайтын шатырлар мен көзді қуантатын ландшафтты орнату кіреді, бұл орынды тиімсіз етіп, өзін-өзі өлтіру әрекеттерін тоқтатуға көмектеседі. Білезіктерді кесіп өзін-өзі өлтіру әрекетіне жасалған әрекеттерге қарағанда, сәтті аяқталған өлім деректері өте аз. Өзін-өзі өлтіруге талпыну салдарынан алынған жарақаттар көбінесе басым емес қолға тиеді, соның салдарынан медиандық жүйкеге, шығанақ жүйкесіне, радиалдық артерияға, ұзын алақан бұлшықтарына және радиалды білезік бұлшықтарына зақым келуі мүмкін.

Аштық пен сусыздану

Тамақтану мен ішуді ерікті түрде тоқтату (VSED) – бұл соңғы сатыдағы ауруға шалдыққан адамдар жиі көшене қарайтын құбылыс, оның жіктелуі жасалған. Бұл әдісті Венди Митчелл сияқты көмекші өлімді қолдайтын белсенділер, көмекші өлімге рұқсат етілмейтін жерлерде өлім құралы ретінде пайдаланған. Өлімге дейін ашаршылық индуизм, буддизм және джайнизм діндеріндегі аскеттер мен үй иелері тарапынан индуизмде Прайопавеса деп аталатын, өзін-өзі өлтірудің ритуалдық тәсілі ретінде, буддизмде Сокушинбуцу тарихи түрде, ал джайнизмде Салехана ретінде қолданылған. Катарлар да консолямент тағдырынан кейін, моральдық тұрғыдан таза күйде өлгені үшін ашаршылыққа ұшыраған. Бұл тәсіл пассивті эвтаназияда да қолданылады және 1981 жылғы Ирландиядағы аштық ереуілі сияқты аштық ереуілі арқылы саяси наразылықпен байланысты, онда он тұтқын қаза тапты. Сусызданудан өлімге келу бірнеше күннен бірнеше аптаға дейін созылуы мүмкін. Бұл, көптеген өзін-өзі өлтіру әдістерінен өзгеше, оны импульсті түрде іске асыру мүмкін емес екенін білдіреді. Соңғы деңгейдегі сусызданудан қайтыс болған адамдар көбінесе өлімге дейін есінен танып, санасыз күйге түседі, сонымен қатар ұйқысыздық пен қандағы натрийдің деңгейінің бұзылуына ұшырауы мүмкін. Соңғы деңгейдегі сусыздану, өзін-өзі анықтау, қолжетімділік, кәсіби этика және әлеуметтік салдарлар тұрғысынан дәрігердің көмегімен өлімге қол жеткізуден айтарлықтай артықшылықтары бар деп сипатталған. Пациенттің емделуден бас тартуға құқығы бар, ал науқасқа күштеп су беру – жеке шабуыл болар еді, бірақ дәрігер жай ғана өлімге әкелетін дәрі беруден бас тартса, онда бұл жағдай басқаша. Бірақ, бұл ерікті өлімнің гуманитарлық құралы ретінде де ерекше кемшіліктеріне ие. Бір зерттеуге сәйкес, хоспис медбикелерінің саны өз еркімен тамақ пен судан бас тартқан науқастарға, дәрігердің көмегімен өзін-өзі өлтіруді таңдаған науқастарға қарағанда екі есе көп көмек көрсеткен. Олар ашаршылық пен сусызданудың азаматтық азап пен ыңғайсыздық тудыратынын және дәрігердің көмегімен өзін-өзі өлтіруге қарағанда гөрі бейбіт болатынын бағалаған. Басқа дереккөздер сусызданудың өте ауыр жанама әсерлерін атап көрсетеді, оларға ұстамалар, терінің жарылуы және қан кету, соқырлық, жүрек айну, құсу, іш ауруы және қатты бас аурулары кіреді.

A classification has been made of Voluntarily Stopping Eating and Drinking (VSED) which is often resorted to by those with a terminal illness. It has been used by assisted dying activists, such as Wendy Mitchell, as an means of death in places where assisted suicide is not available. Fasting to death has been used by Hindu, Buddhist, and Jain ascetics and householders, as a ritual method of suicide known as Prayopavesa in Hinduism; Sokushinbutsu historically in Buddhism; and as Sallekhana in Jainism. Cathars also fasted to death after receiving the consolamentum sacrament, in order to die while in a morally perfect state. The method is also used in passive senicide and associated with the political protest of the hunger strike such as the 1981 Irish hunger strike in which ten prisoners died. Death from dehydration can take from several days to a few weeks. This means that unlike many other suicide methods, it cannot be accomplished impulsively. Those who die by terminal dehydration typically lapse into unconsciousness before death, and may also experience delirium and deranged serum sodium. Terminal dehydration has been described as having substantial advantages over physician assisted suicide with respect to self determination, access, professional integrity, and social implications. Specifically, a patient has a right to refuse treatment and it would be a personal assault for someone to force water on a patient, but such is not the case if a doctor merely refuses to provide lethal medication. But it also has distinctive drawbacks as a humane means of voluntary death. One survey of hospice nurses found that nearly twice as many had cared for patients who chose voluntary refusal of food and fluids to hasten death as had cared for patients who chose physician assisted suicide. They also rated fasting and dehydration as causing less suffering and pain and being more peaceful than physician assisted suicide. Other sources note very painful side effects of dehydration, including seizures, skin cracking and bleeding, blindness, nausea, vomiting, cramping and severe headaches.

Көлік құралымен немесе оның құралымен соқтығысу

Өзін-өзі өлтірудің тағы бір тәсілі – жылдам қозғалыстағы көлік құралының жолына жатып алу немесе оның алдына өзінен-өзі секіру, бұл жолда немесе теміржол жолында болуы мүмкін. Өлімге соқтырмайтын әрекеттер салдарынан көптеген сүйек сынықтары, ампутациялар, мидың шайқалуы және ауыр психикалық және физикалық мүгедектік сияқты ауыр жарақаттарға ұшырау ықтималдығы бар.

Жол

Кейбір адамдар өз-өзіне қол жұмсау әдісі ретінде қасақана жол апатын пайдаланады. Бұл, әсіресе, бір адамның, бір көліктің қатысуымен болатын апаттарда жиі кездеседі. Тіпті бір көлік соқтығысып қалуы да басқа жол пайдаланушыларына зиян келтіруі мүмкін; мысалы, жүргізуші кенеттен тежеп немесе өз-өзіне қол жұмсауға талпынған адамды шарпып алу үшін жаңғырыс жасаса, жолдағы басқа нәрсеге соқтығысып, жүргізушіге немесе басқаларға дене жарақаты тигізуі мүмкін. Бұл оқиғадан әсерленген жүргізуші де, куәгерлер де ауыр психологиялық жарақат алуы мүмкін, тіпті ешкім зардап шекпесе де. Өзін-өзі өлтіруге бейім жаяу жүргіншінің құрбаны болу, әсіресе ауыр көлік жүргізушілері үшін кәсіби қауіп ретінде танылады. Ұшқыштар көбінесе сол кезде жалғыз ұшқан, және шамамен жарты уақыт бойы алкоголь немесе есірткі қолданған. Ұшқыш өзін-өзі өлтіріп, бірге басқаларды да өлтірген жағдайларда, жазықсыз адамдардың саны өте көп болуы мүмкін. 2015 жылдың 24 наурызында Germanwings авиакомпаниясының екінші ұшқышы Germanwings 9525 рейсін қасақана француз Альпі тауларына құлатып, өзін-өзі өлтірді, осы оқиғада 150 адам қаза тапты. 2014 жылы Malaysian Airlines 370 рейсінің жоғалуы мен жойылуының себебі ретінде ұшқыштың өз-өзіне қол жұмсауы да қарастырылды, және бұл туралы дәлелдер ұшу пилоты қолданған ұшу симуляторынан табылды.

Ауру

Гей ер адамдардың өз-өзіне қол жету мақсатымен, ВИЧ/ЖИТС сияқты ауруға шалдығуға әдейі тырысқан жағдайлары құжатталған.

Электр тогымен өлтіру

Электр тогымен өз-өзіне қол жұмсау – өлімге әкелетін электр тогының соққысын пайдалануды білдіреді және бұл сирек кездесетін әдіс. Ол жүрек аритмиясын тудырады, яғни жүректің әртүрлі бөліктері үйлесімді түрде жиырылмайды, нәтижесінде қан ағыны тоқтатылады. Сонымен қатар, ток күшіне қарай денеде күйіктер пайда болуы мүмкін.

Өрт

Өзін-өзі өртеу – көбінесе от арқылы жасалатын қасақана өлімге келу. Бұл әдіс ұзаққа соқады және қатты ауыртады, сондықтан сирек кездеседі. Егер әрекетке араласылса, ауыр күйіктер мен тыртықтар пайда болып, содан кейін эмоционалдық салдарлар туындайды. Бұл әдіс наразылық тактикасы ретінде қолданылған: 1963 жылы Тих Кванг Дюк Оңтүстік Вьетнамның буддистерге қарсы саясатына наразылық білдіру үшін; 2006 жылы Малахи Ритчер Ирак соғысына АҚШ-тың араласуына наразылық білдіру үшін; 2011 жылы Тунис революциясына бастама берген Мохамед Буазизи Тунисте; 2024 жылы Аарон Бушнелл Израиль-ХАМАС соғысында Израильге АҚШ-тың қолдау көрсетуіне наразылық білдіру үшін; сондай-ақ, тарихта сати деп белгілі бір ритуал ретінде, онда индуист әйелі күйеуінің өртеу қазанында өзін өртеген.

Гипотермия

Гипотермия – өзін-өзі өлтірудің сирек кездесетін тәсілі. 1991 және 2014 жылдар аралығында АҚШ-та ғылыми әдебиеттерде сегіз жағдай тіркелді, көбінесе оларға басқа да факторлар, мысалы, есірткілер қатысты.

Тікелей емес

Жанама өзін-өзі өлтіру – тікелей өз-өзіне қол жұмсамай, анық өлімге әкелетін жағдайға түсу. Заңмен анықталған өзін-өзі өлтіруден ерекшелігі – адам өзін өлтіруге бағытталған әрекетті тікелей жасамайды, керісінше, сол әрекеттің өзіне оқиғалануын күтеді және оған мүмкіндік береді. Жанама өзін-өзі өлтірудің мысалдары: әскерге соғыста қаза табу ниетімен және осыны күтіп түсу, немесе қарулы құқық қорғау органының өліміне әкелетін күш қолдануына итермелеу. Екінші жағдай "полициямен өзін-өзі өлтіру" деп аталады. Австралияның отарлық дәуірінде өлім жазасын күтіп жасалған қылмыстарға байланысты өзін-өзі өлтіру деректері бар. Қылмыскерлер қатыгездікке шыдамай, құтылу үшін басқа адамды өлтіреді. Мұндай қадамға діни нанымдардағы тікелей өзін-өзі өлтіруге тыйым салған қағида себеп болды. Өзін-өзі өлтірген адам тозаққа барады деп есептелсе, кісі өлтірген адам өлім жазасына кесілгенге дейін күнәларынан тазару мүмкіндігіне ие болған. Ең қиын жағдайда, Норфолк аралындағы өте қатыгез жазалау орындарындағы тұтқындар өз-өзіне қол жұмсау лотереясын ұйымдастырған. Тұтқындар бір тұтқынды өлтіру үшін жеребе тартады. Қалғандары осы қылмыстың куәсі болып, Норфолк аралында өлім жазасы соттары өткізілмейтіндіктен, Сиднейге жіберіледі, осылайша аралдан уақытша босап, демалады. Өзін-өзі өлтіру лотереясының көлемі нақты белгісіз. Сақталған деректер бұл кең таралған құбылыс болғанын көрсетсе де, мұндай мәлімдемелер асыра сілтеу болуы мүмкін.

Әдет-ғұрыптар

Ритуалдық өзін-өзі өлтіру белгілі бір тәртіппен, көбінесе мәдени немесе діни ғұрыптың бір бөлігі ретінде жасалады. Қытай мен Синосферада асылып өлтіру дәстүрлі түрде адамның руының қуатты, бірақ әділетсіз адамдарды келемеждеуіне мүмкіндік беру үшін қолданылған. Өзін өртеу Үндістанда да болған және дхармалық діндермен бірге тараған. Өзін-өзі өлтірудің кейбір түрлері шейіттікке байланысты немесе шейіттік ретінде түсіндіріледі және ритуалдық түрде орындалады. Саллехана – джайнизм дінінің қағидаларына сәйкес ритуалдық аштықпен жүру амалы. Өздерін ар-намысын жоғалтқан деп есептеген римдіктер "қылышқа жығылып", оны өздеріне шаншатын; орта ғасырлық жапондықтардың ұқсас әрекеті сеппуку немесе харакири деп белгілі болды.