Кіріспе

Навахо соғыстары – Америка батысындағы кем дегенде үш түрлі қақтығысты қамтиды: навахо тайпасының испандықтарға қарсы күресі (16 ғасырдың соңынан 1821 жылға дейін), навахо тайпасының мексика үкіметіне қарсы күресі (1821 жылдан 1848 жылға дейін) және навахо тайпасының АҚШ-қа қарсы күресі (1847-1848 жылдардағы америка-мексика соғысынан кейін). Бұл қақтығыстар кішкентай шабуылдардан бастап, үкіметтердің навахо тайпасы бақылап отырған аймаққа жасаған ірі әскери жорықтарына дейін жалғасты. Навахо соғыстары осы кезеңде кеңінен таралған шабуылдарды да қамтиды; навахо тайпасы басқа тайпаларға және жақын жердегі елді мекендерге шабуыл жасады, ал олар өз кезегінде навахо тайпасының аумағына шабуыл жасады, осылайша қақтығысты күшейтіп, шабуылдар цикліне түсірді.

Мексика кезеңі

Мельгарестің ізбасары, губернатор Хосе Антонио Вискарра 1823 жылғы 12 ақпанда Пагуатеде Навахо басшыларымен кездесті. Оның талаптары негізінен мексикалықтардың Навахоларды пуэблоларда қоныстандырып, оларды католик дініне белсенді түрде көшіруді көздегенін білдірді. Навахолар екі ұсыныстың ешқайсысына да қызығушылық танытпады. Олар келісімді қабылдамай, күресті жаңартты. Сәуірде Сокоррода алты мексикалық, мамыр айында Сабиналда тағы сегіз адам қаза тапты. 1823 жылғы 18 маусымда Вискарра 1500 әскерден тұратын 74 күндік экспедицияға шығып, Нью-Мексиконың батысындағы Навахоларға қарсы жорық жасады. Оның жолы Чуска таулары арқылы қазіргі Аризонадағы Хопи үстірттеріне, содан кейін солтүстікке қарай Ютаға, қазіргі Сан-Хуан округіндегі Олджето өзеніне дейін соқты. 33 Навахо қаза тапты, олардың сегізі әйел, ал шамамен 30-ы тұтқынға алынды. Экспедиция қазіргі Аризонаның шығысындағы Каньон-де-Челлиге жетті. Вискарраның экспедициясына жауап ретінде Навахолар Сокорроға тағы шабуыл жасады, Томе, Альбукеркиге шабуылдап, Санта-Феге жуық жерге жетті.

Америка кезеңі

1846 жылға қарай АҚШ әскері Мексикадан оңтүстік-батыс аймағын шартты түрде өзіне қаратуға көшті. Навахо тайпасы мен Нью-Мексико азаматтары арасында шабуылдар тоқтамады.

1846: Bear Springs келісім-шарты

Капитан Джон Рид басқаратын америкалық сарбаздардың шағын тобы шақыру арқылы Навахо еліне терең кіріп, олармен байланыс жасағаннан кейін, Нарбона және басқа Навахо өкілдері 1846 жылғы 21 қарашада Беар-Спрингсте (Охо-дель-Осо, кейін Форт-Уингейт орналасқан жер) полковник Александр Донифанмен бейбітшілік шартына қол қойды. Алайда, жас Навахо шабуылшылары бұл шартты сақтамай, Нью-Мексико ауылдары мен малшылардан мал ұрлауын жалғастырды.

1849: Вашингтон экспедициясы

1849 жылғы 16 тамызда АҚШ армиясы Навахо елінің ортасына экспедиция ұйымдастырды. Мақсаты – Навахо халқын АҚШ әскерінің күшімен таң қалдыру және оларға әскери барлау жүргізу болды. Олар сонымен қатар жер бедерін картаға түсіріп, бекіністер салуды жоспарлады. Сол кездегі Нью-Мексиконың әскери губернаторы, полковник Джон Вашингтон экспедицияны жетекшілік етті. Экспедицияға шамамен 1000 жаяу әскер (АҚШ және Нью-Мексико еріктілері), жүздеген жылқылар мен есектер, жабдықтар тізбегі, 55 Пуэбло барлаушысы және төрт артиллериялық зеңбірек кірді. 1849 жылғы 29-30 тамызда Вашингтон экспедициясына су қажет болды, соның салдарынан олар Навахоның жүгері егістіктерін тонауға кірісті. Атты Навахо жауынгерлері Вашингтон әскерін ығыстыру үшін олардың төңірегінде шабуылдады. Вашингтон Навахо егіндерін тонауға болатынын есептеді, себебі Навахолар экспедицияның шығындарын АҚШ үкіметіне өтеуге міндетті болады. Вашингтон Навахоларға, жағдайдың шиеленісіне қарамастан, олар мен ақтар «Навахолар келесі күні басшыларымен келіп, келісімге қол қойса, әлі де дос бола алады» деген ұсыныс жасады. Олар солай істеді. Келесі күні басшы Нарбона және басқа бірнеше басшылар «бейбіт сұхбат» үшін Каньон де Челлиге келді. Келісімде Навахолар АҚШ-тың билігін мойындады және Навахо жерінде бекіністер мен сауда орындарына рұқсат берді. АҚШ тарапынан «осындай көмектерді және басқа да жомарт және гуманитарлық шараларды, қажет деп танылса, беруге» уәде берілді. Келісімге қол жеткізгеннен кейін, жанжал орын алды. Нью-Мексиколық бір адам өзінің ұрланған атын көргендей болып, оны Навахолардан қайтарып алмақшы болды. (Навахолар аттың бірнеше қолынан өткенін және қазіргі иесінің Навахо екенін мәлімдеді). Вашингтон Нью-Мексиколықтың жағын алды. Навахо иесі атын алып қашып кеткен соң, Вашингтон Нью-Мексиколыққа кез келген Навахо атын таңдауға рұқсат берді. Навахо халқының қалғаны да кетіп қалды. Осыдан кейін полковник Вашингтон сарбаздарына оқ атуға бұйрық берді. Атыс кезінде жеті Навахо қаза тапты, ал қалғандары қашып кетіп, ұстау мүмкін болмады. Қаза тапқандардың бірі – басшы Нарбона, оның басын Нью-Мексиколық сувенир іздеуші өлмекші болғанда кесіп алды. Бұл қырғын Мануэлито сияқты Навахоның соғысшыл басшыларының бейбітшілік жақтастарына ықпалын күшейтуіне себеп болды.

1851-1860 жылдар

1851 жылы полковник Эдвин Самнер навахоларға қарсы жорық жүргізді. Ол майор Электус Бэкусты Дине бикеяның (Навахолар аумағы) ортасында Форт Дефаенс құрылысын салуға міндеттеді. Полковник Самнер Canyon de Chelly-ге енді, бірақ навахолардың шабуылдары оны кері шегінуге мәжбүр етті. 1855 жылы Мануэлито мен Зарциллос Ларгос навахо халқынан, ал Генри Л. Додж (үнді агенті), губернатор Мерривезер және генерал Джон Гарланд АҚШ тарапынан Лагуна Неградада келісімге қол қойды. Екі жыл өткен соң, навахоларды қатты құрғақшылық қамтыды, олардың мал және ауыл шаруашылығы ресурстарын жойды, нәтижесінде 1857-1858 жылдардың қысында ашаршылық туды. Бұл әлеуметтік дүрбелеңнің кезеңі болды. Қоршаған тайпалар әлсіреген навахоларға шабуылдарын күшейтті. 1858 жылы навахолар Форт Дефаенске өздерінің ең жақсы жерлерінде мал жаюды тоқтатуды талап етті. Сол кезде әскерилер Мануэлитоға тиесілі 48 бас ірі қара мен 8 жылқыны атқылады. Навахо жауынгерлері өз халқының малын өтемақысыз өлтіргеніне жауап ретінде қолбасшының қызметшісін өлтірді. АҚШ әскері қылмыскерді оларға тапсыруды талап етті, әйтпесе соғыс бастайтынын мәлімдеді. Майлз жорығы оларға қарсы жіберілді және 9 қыркүйекте Форт Дефаенстен шықты.

1860: Форт Дефаенс екінші шайқасы

1860 жылы АҚШ әскері, мексикалық американдықтар, зуни және ут тайпалары навахо жеріне шабуыл жасады. Навахолар қаңтар айында Форт Дефайенстің төрт сарбазын өлтірді. 29 сәуірде Мануэлито, Барбонсито бастаған 1000 навахо Форт Дефайенс екінші шайқасында АҚШ армиясына шабуыл жасады. 1861 жылы Форт-Фонтлеройда (кейін Форт-Вингейт) тағы бір шартқа қол қойылды. Форт-Дефайенс 24 ақпанда жабылды. Азаматтар мен навахо шақырысушылары арасында шабуылдар жалғасты. Тамыз айында Форт-Вингейтте навахо және Нью-Мексико еріктілері арасындағы жылқы жарысында алаяқтық жасалды деген айыптаулар туды. Нью-Мексико еріктілерінен Мануэль Антонио Чавес өзінің әскеріне навахоларға оқ атуға бұйрық берді. Бұл оқиға навахоларды қатты ашуландырып, олар Нью-Мексиколықтарға шабуыл жасады.

1862: Азамат соғысы

Конфедерация әскерлері 1862 жылы Рио-Гранде өзені арқылы Нью-Мексикоға басып кірді, бірақ олар Колорадо еріктілерінің, сондай-ақ Нью-Мексико еріктілерінен құралған жасақтардың көмегімен Техасқа кері тарттырылды. Генерал Джеймс Х. Карлтон басқаратын Калифорниялық еріктілер келгеннен кейін Вингейт форты Охо-дель-Осода (бұрынғы Фаунтлерой) қайта жаңартылды. Навахо тайпасы Конфедерация әскерлерінің қимылдарынан туған жағдайды пайдаланып, шабуылдарын күшейтті. Азаматтар үкіметке шағымданып, 1862 жылы Навахо және Апачи тайпалары 30 000 қой ұрлады деді.

1863: Карсонның жорығы

1863 жылы навахо және Нью-Мексико ополченнясы арасындағы шабуылдар тоқтамай тұрғанда, Нью-Мексико әскери округінің губернаторы, генерал Джеймс Генри Карлтон 18 навахо басшысына 1863 жылдың 20 шілдесіне дейін қаруларын тастап, Боске Редондодағы Форт Самнерге көшу керектігін бұйырды. Шілде айында генерал Карлтонның бұйрығымен полковник Кит Карсон Мескеларо апачилері мен навахоларға қарсы бірдей әскери науқанды бастады. Шабуылдар мен ұсақ шайқастардың нәтижесінде Карсонның әскері навахо мен апачиларды ұстап, Боске Редондоға жібере бастады. 1863 жылдың қыркүйегінен 1864 жылдың қаңтарына дейін Карсон мен оның әскері навахоларды қуалай, азағын өлтіріп, тұтқынға алды. Егістіктер өртеліп, мал-жануарлар тәркіленді, киіз үйлер (қоралар) өртеліп тасталды. Карсон Каньон де Челли шайқасында навахо бекінісін басып алуға тырысты. Әскер навахо күштерінің барлығын жоя алмаса да, «жерді өртеп жіберу» саясатының аясында навахолардың көптеген мүлігін жойды.