Кіріспе
Стабихун немесе Стабихун немесе Стаби (фриз тілінде) – әлемдегі ең сирек ит тұқымдарының бірі. Ол Нидерландтың Фризеланд провинциясынан шыққан; оның тамыры Фризеландтың шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарындағы орманды жерлерде жатыр. Бұл тұқым туралы Нидерланд әдебиетінде 1800 жылдардың басынан айтылған, бірақ тұқым өз туған провинциясынан тыс жерлерде 1960 жылдарға дейін танымал болған жоқ; алғашқы Стабихундар бірнеше онжылдықтан кейін, 2000 жылдары Нидерландтан шықты. "Стабихун" атауы шамамен "маған адал ит" деп аударылады. Бұл ит Нидерландтың ұлттық құндылығы саналады. Бүгінде әлемде бар болғаны бірнеше мың Стабихун бар.
Шығу тегі
Стабихоун 19-ғасырдың басындағы Жост Халберцма, Валинг Дикстра және Нинке фан Хихтумның фриз әдебиеттерінде еске алынады. Тарихи тұрғысынан, бұл тұқым түлкілерді, ұсақ жануарларды және құстарды аулау үшін қолданылған. Фриз шаруашылықтарында кең таралған Стабихоундар, шебер моль аулаушылары ретінде танымал. Аң аулау маусымында, олар жан-жақты қарулы ит ретінде пайдаланылған. Бүгінде Стабихоун бұрынғыдай тиімді аңшы болып қала береді, бірақ британдық және неміс аңшы тұқымдары одан да танымал. Сабырлы мінезімен белгілі, Стабиж – жұмсақ ауызды ретривер, жақсы көрсеткіш, тамаша із кесуші және сенімді сақшы ит. Сүт шаруашылықтарында оны арба тартуға да пайдаланған. Бұл иттер көбінесе қарапайым шаруалардың қожалықтарында кездесетін, жұмыс істеуге, аң аулауға және күзетуге қабілетті, сонымен қатар адал және сенімді отбасы мүшесі болатын көп мақсатты шаруа итіне зәрулік танытқан. Тұқымның сыртқы түрі мен мақсаты өзгерген жоқ. Шаруа итінің қасиеттерін жақсарту үшін, Стабихоунды басқа бір ескі және сирек кездесетін фриз тұқымы – Веттерхоунмен будандастырған, оның қалың жүні мен күшті дене бітімі Стабижді мықтырақ еткен. Алайда, 1942 жылы Стабихоун ресми түрде мойындалды, және осы сирек тұқымдардың жойылып кетуіне жол бермеу мақсатында Стабихоун мен Веттерхоунның будандасуы тоқтатылды. Бүгінде Стабихоун голландиялық спортшылар мен отбасылар арасында шағын, бірақ адал жанкүйерлерге ие. Оның саны баяу, бірақ тұрақты түрде артып келеді. Бұл тұқым Ұлыбритания, Скандинавия және Солтүстік Америкадағы иттерді жақсы көретін адамдардың назарын аударды.
Жұмысшы стабихон
Тарихи тұрғыдан алғанда, Стабихаун – шаруа қожалығындағы көп мақсатты жұмыс иті болған. Аң аулаудан басқа, бұл иттер мүлікті күзетуге, тышқан, сор, шұбар және басқа да зиянкестерді ұстауға қолданылған. Бұл жанұяның әмбебаптығы бүгінге дейін сақталған. Стабидждің көптеген қабілеттері болғандықтан, ол белгілі бір спорт түрімен немесе қызметпен айналысуды қалайтын хоббишілердің назарын өзіне тартқан жоқ. Стабихаун – жұмсақ ауызды әкелуші және күшті іздеу қабілетіне ие көрсеткіш. Ол суда өте жақсы жұмыс істейді, мұз суы бар өзендер мен көлдерден тайсалмайды және алыс қашықтықтан оңай басқарылады. Ол кез келген аңды тірі және зақымдалмаған күйінде әкеліп береді. Оның салыстырмалы түрде кіші дене бітіміне қарамастан, ол күшті және берік ит, ал қажет болған жағдайда үлкен Стабихаундерлер тарихи тұрғыдан ит арбаларын тарту үшін пайдаланылған. Қазір Стабихаун барлық түрдегі ит сынақтары мен іс-шараларында қолданылады: сергелеу, бағыну, аң аулау, триатлон, төзімділік және фризби сияқтылардың ішінде.
Тендерлік
Стабихон мейірімді мінезімен танымал. Бұл тұқым достық, сезімтал, епті, тыныш, сабырлы және оңай бағынышты, бірақ кейде жалтақ бола алады. Стабихон балаларға және басқа жануарларға өте төзімді. Тұрақты, бірақ жеңіл жаттығулар арқылы бұл тұқым иесіне бағынышты және адал болады. Стабихон ешқашан қатыгездік танытпауы немесе тістемеуі керек. Стабихон үй ішінде тыныш бола алады, бірақ барлық спорттық тұқымдар сияқты, көптеген физикалық жаттығуларды қалайды. Фризиялық тегіне байланысты, стабихондар суға түсуге өте қуанышты.
Сыртқы келбеті
Берік денелі, жұмсақ, жібектей түкпен жабылған Стабихун итінің ұзындығы биіктігінен артық. Ол жақсы дене бітімімен және үйлесімділікпен болуы керек, бұлшықетті де, әлжуаз да болмауы тиіс. Еркек және әйел итінің бет пішіні айқын ерекшеленеді, сондықтан олардың жынысын оңай ажыратуға болады.
Жамылғы
Көптеген стабигаундардың қара және ақ түстегі шапаны болады және әдетте тұтас қара бас және ақ ұшты құйрығы болады. Қоңыр және ақ Stabyhouns сирек кездеседі, бірақ Нидерландыда таба аласыз, ал қызғылт сары және ақ түсті Stabyhouns бұл күнде өте сирек. Шапаның ақ бөлігінде дақтар және/немесе жырлау қабылданды, бірақ үш түсті болу - кемшілік. Аталықтарынің құрсау биіктігі - , аналықтарының құрсау биіктігі - . Стабихонның ең оңтайлы салмағы аналық үшін - , ал аталық үшін - .
Бас және бет
Басының ұзындығы енінен артық болуы керек, бас сүйегі мен маңдайдың ұзындығы тең болуы тиіс. Басындағы түктері қысқа. Бас сүйегі сәл дөңгелек, бірақ тар болмауы керек және кең екендігін көрсетпеуі тиіс. Басы мықты, сәл иілген мойынға төмен орналасқан. Тоқтау айқын емес, көріне бермейді. Маңдай бөлігі күшті, мұрынға қарай бірте-бірте тарылып, үшкір болмайды. Мұрынның түсі тік, тұмсығы кең; мұрын жақсы жетілген және кең мұрын тесіктеріне ие. Еріндері тығыз, тістерін жабады, тістері мықты және қайшылы тістеуге бейім. Мойын құрттау немесе иесіз ет болуы керек емес. Бет-әлпеті әрқашан мейірімді және зиялы болуы керек. Құлақтары орташа мөлшерде, төмен орналасқан және жақсы жетілген. Құлақтары бастан сәл шығып тұрады, орташа ұзындықта және шебердің қашауына ұқсас пішіндес. Құлақтарында қауырсын болуы мүмкін, құлақтың табанындағы түктері ұзын болып, төмен қарай бірте-бірте қысқарады. Құлақтың төменгі үштен бірі қысқа түкпен жабылған. Көздері басына сәйкес орналасқан, орташа мөлшерде және тығыз, дөңгелек қабақтарымен жабылады. Қабақтың ішкі жағы немесе үшінші қабақ көрінбеуі керек. Қара-ақ түсті иттердің көзі қара қоңыр, ал қоңыр-ақ Stabyhouns-тің көзі қоңыр немесе сары түсті болуы мүмкін. Құс сияқты көздер кемшілік саналады.
Денесі
Стабихаунның жүні ұзын және жылтыр. Круппаның үстінен шамалы толқынға рұқсат берілсе де, ол ешқашан бұйраланбауы керек. Стабихаунның алдыңғы және артқы жағындағы жүні ұзын және тығыз болуы керек, бірақ ешқашан қауырсынға айналмауы тиіс. Жүндің кез келген бұйралануы иттің тегінде будандастыру болғандығын көрсетеді, сондықтан ол таза тұқымды Стабихаун деп есептелмейді. Стабихаунның денесі күшті, қабырғалары дөңгелек болуы керек. Арқасы түзу, ал құйрығы шамалы көлбеу. Белдемесі күшті, ал ішкі жағы орташа тартылған. Құйрығы ұзын, тізе буынына дейін жетеді. Ол төмен орналасқан және құйрық ұшына қарай көтеріліп, сәл иіліп төмен қарай иеді. Қозғалыста құйрық көтеріледі, бірақ ешқашан бұйраланбайды. Стабихаунның алдыңғы және артқы жағындағы жүн сияқты, құйрық жүні де ұзын, тығыз және бұталы болуы керек. Дегенмен, құйрық жүні қауырсынға айналмауы керек. Ілбік кеудеге жақын орналасқан, жапырақтары артқа қарай бұрышталады. Алдыңғы төрттік пен алдыңғы аяқтары күшті және тік болуы керек. Стабихаунның тырнақтары берік болуы керек. Артқы төрттік күшті және төмен орналасқан тізе буынымен жақсы бұрышталады. Аяқтары дөңгелек және үлкен болуы керек, саусақтары жақсы дамыған және иілулі болуы керек. Стабихаунның қалың жастықтары болуы керек.
Денсаулық
Денсаулығы салыстырмалы түрде жақсы, қазіргі кезде ерекше денсаулық мәселелері жоқ тұқымның орташа өмір сүру ұзақтығы 13-15 жылды құрайды. Тамақтану, жаттығулар, күтім және тұру ортасы – тұқымның денсаулығы мен өмір сүру ұзақтығына ең көп әсер ететін факторлар. Тұқымда белгілі туа біткен денсаулық жағдайлары: ашық артериалды өзек (PDA), эпилепсия, шынтақ бунағының дисплазиясы, жамбас бунағының дисплазиясы және 1-ші типті фон Виллебранд ауруы (vWB). Сондай-ақ, радиус кервусы, тұқым қуалайтын катаракта, стероидке сезімтал менингит артериті (SRMA) және белгісіз қатерлі ісіктер тіркелген. Бұл жағдайлардың тұқым қуалайтыны белгісіз, бірақ сақтықпен селекция жасау арқасында осы мәселелердің көпшілігі жойылған. Эпилепсия бұрын жиі кездесетін, бірақ қазір сиректеп ғана кездеседі.
Қамқорлық
Стабихонға, түктерін араластыруды азайту үшін, үнемі щеткалаудан басқа ерекше күтім қажет емес. Иттер жылына екі рет түк құяды, және мұқият щеткалау түк құю процесіне көмектеседі. Егер Стабихонның түктерін щеткаламаса, олар дрейдер сияқты түйіліп, матаға айналуы мүмкін. Құлақтың артындағы жұқа түктер ерекше оңай түйіліп, матаға айналады. Қатты сабын мен шампуньмен жуудан мүмкіндігінше аулақ болу керек, себебі олар түктің табиғи майларынан айырып, жылтырын жояды. Стабихонның түктері өздігінен кір мен лайдан тазарады. Судан шыққаннан кейін, ит әдетте бірнеше сағаттың ішінде тазаланып кептіріледі.
Өсіру
Стабихонның популяциясының шектеулі болуына байланысты, салмақты өсіру маңызды. Голландиялық Стабихон және Веттерхон қауымдастығы (Nederlandse Vereniging voor Stabij en Wetterhounen/NVSW), Америкалық Стабихон қауымдастығы және Ұлыбританияның Стабихон қауымдастығы жұптастыруды зерттейтін және бекітетін асыл тұқым кеңесшілеріне ие. Ішкі туыстықты бақылау мақсатында, қауымдастық көбейтуді ең төменгі деңгейде ұстап, болашақ жұптамаларды мұқият қарастырады. Нидерландыдан тыс жерлерде шамалы Стабихон популяциялары болғанымен, көбейтуге арналған популяция кішкентай, ал ең үлкен генетикалық әртүрлілік Нидерландыда сақталады. Стабихон голланд, әсіресе фриздік мәдениеті мен мұрасын көрсететіндіктен, өсірушілер күштіктер мен иттің бағасын қолжетімді ұстайды; нәтижесінде Стабихон өсірушілері көбінесе хобби ретінде айналысады. Аналықтар өмірінде бес ұрпақтан артық туып-өсе алмайды. Оларды 18 айдан 9 жасқа дейін ғана жұптастыруға болады және ұрпақтары арасында кемінде бір жыл демалу керек. Стабихонның орташа ұрпақ саны жетіге жуық. Болашақ жұптамалардың жамбас сүйектерінен рентген суреті алу қажет (FCI C нәтижесінен төмен болмауы керек), ал аналық пен аталықтың үйлесімділігі Голландиялық клубтың селекциялық комитетінен бекітілуі керек. Аталық 18 айға толғаннан кейін ғана жұптасуға қабілетті болуы керек, сондай-ақ оның аналық серігімен бірдей көрінісі мен жамбас сүйектерінің нәтижелері болуы керек. Аталықтар жылына үштен және өмір бойы оннан аспайтын ұрпақтарды өндіруі керек. Иттерді бағалау және оларды әлеуетті серіктестермен жұптастыру үшін өсірушілер күніне қатысу күтіледі.