Басенджи – Африканың ежелгі тұқымы — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Ит тұқымы
ит тұқымы

Басенджи (/b//ə/'s//ɛ//n//dʒ//i/) – аң аулайтын ит тұқымы. Ол Орталық Африкада пайда болған иттерден шығарылған. Халықаралық кинологиялық федерациясы бұл тұқымды шпиц және алғашқы типтерге жатқызады. Басенджидің көмекейі ерекше пішінде болғандықтан, ол ерекше ыңылдаған сияқты дыбыс шығарады. Осы ерекшелігі үшін Басенджиге "құйрықсыз ит" деген лақап ат берілген. Басенджилер сағатына 30-35 миль жылдамдықпен жүгіре алады және пария тұқымдарымен көптеген ортақ белгілері бар. Басенджилер жылына бір рет ғана жыныстық цикке енеді, бұл динголар, Жаңа Гвинея әнші иттері және Тибет мастифтері сияқты, жыл бойы екі немесе одан да көп рет көбейетін басқа ит тұқымдарынан өзгеше. Оларда ерекше иіс болмайды, ал қазіргі заманғы ит тұқымдарына тән құйрыққа орнына, олар ыңқырасып, ыңылдайды және басқа да дыбыстар шығарады. Бұл тұқымның бастапқы негізгі қоры Конгодан келген.

Атауы

Конгоның солтүстік-шығысындағы азанде және мангбету халықтары басенджиді жергілікті лингала тілінде mbwá na basɛ́nzi деп атайды, бұл "жабайылардың иті" немесе "ауыл тұрғындарының иті" дегенді білдіреді. Конгода басенджиді "бұталардың иті" деп те атайды. Оңтүстік Суданның азанделері иттерді анго ангари деп те атайды. Басензи сөзінің өзі мосензидің көпше түрі. Шығыс Африкадағы тағы бір банту тілі суахили тілінде mbwa shenzi "жабайы ит" деп аударылады. Тағы бір жергілікті атауы – m'bwa m'kube, "жабайы ит" немесе "жоғары секіріп, төмен түсетін ит", олардың аңын табу үшін тік секіруге бейімділігіне сілтеме.

Ұрпағы

Басенджи 19 ғасырда қазіргі тұқымдар пайда болғанға дейін пайда болған негізгі тұқым ретінде анықталды. Еуропалықтар бұл тұқымды алғаш рет 1895 жылы Конгода сипаттаған. Еуропалықтар басенджи деп атаған жергілікті иттерді ақылдылығы, батылдығы, жылдамдығы және үндемеуі үшін жергілікті тұрғындар жоғары бағалаған. Англияға бұл тұқымды әкелуге бірнеше әрекет жасалды, бірақ алғашқы импортталған иттер ауруға шалдықты. 1923 жылы Суданнан алты басенджи әкелінді, бірақ олардың барлығы карантинде салынған екпеден кейін қайтыс болды. 1930 жылдарға дейін ғана Англияда, содан кейін АҚШ-та жануар импорттаушы Генри Треффлих арқылы тұқымның негізі сәтті құрылды. Батыстағы барлық басенджилердің көбі осы бірнеше бастапқы импорттан тараған болуы мүмкін. Бұл тұқым 1943 жылы AKC-ге ресми түрде қабылданды. 1990 жылы Америка Басенджи клубының өтініші бойынша AKC тұқымдық кітабы 14 жаңа импорт үшін қайта ашылды. Асыл тұқымды кітап 2009 жылдың 1 қаңтарынан 2013 жылдың 31 желтоқсанына дейін таңдалған импорттық иттерге қайта ашылды. 2010 жылы Конго Демократиялық Республикасының Басанкусу айманындағы ауылдарда америкалық экспедиция асыл тұқымды мал жинады. Басенджилер Біріккен Кеннел Клубында да тіркелген. Америка Кеннел клубының мәліметінше, АҚШ-та басенджинің танымалдылығы соңғы он жылда төмендеді, 1999 жылы тұқым 71-ші орынды иеленсе, 2006 жылы 84-ші орынға, ал 2011 жылы 93-ші орынға түсті.

Сыртқы келбеті

Басенджилер – тік құлақтары, тығыз иілген құйрықтары және әдемі мойындары бар шағын, қысқа түкті иттер. Басенджидің маңдайы әжімді, әсіресе олар жас немесе қатты қозғанда. Басенджидің көздері көбінесе бадам пішіндес болады. Басенджилердің салмағы шамамен ... килограммды құрайды және иық биіктігі ... сантиметрге жетеді. Олар шаршы пішіндес тұқым, яғни олардың бойы ұзындығымен тең, при этом еркектер әйелдерден ірілеу болады. Басенджилер – епті, денелі иттер, олардың өлшемдеріне қарағанда күштірек. Олардың қозғалысы аттың троты сияқты әдемі және сенімді, ал екі жақты серпіліспен шапқанда олардың ерекше иілген құйрығы тепе-теңдік үшін түзуленіп, жерді сыпырып өтеді. Басенджилер бірнеше түс нұсқасында кездеседі: қызыл, қара, үш түсті және жолақты, олардың барлығының аяқтары, кеудесі және құйрығының ұштары ақ болады. Сонымен қатар, тридл түсі де болуы мүмкін – бұл жолақты нүктелері бар үш түсті, сирек кездесетін комбинация.

Тендерлік және мінез-құлық

Басенджилер сергек, белсенді, қызығушылық танытатын және бейтаныс адамдармен тартыншақ болады. Басенджилер көбінесе бір адамға эмоционалды түрде байланып қалады. Басенджилер басқа үй жануарларымен жақсы тіл табыса бермейді. Мысықтар сияқты, Басенджилер ылғалды ауа райын ұнатпайды және жаңбырлы немесе ылғалды кезде сыртқа шығудан бас тартады. Олар көтерілуді жақсы көреді және тізбекті торлы қоршауларды оңай еңсере алады. Басенджилер көбінесе артқы аяқтарына тік тұрып, сурикаттай, өздерінен немесе бір нәрсеге сүйеніп тұрады; мұндай мінез-құлық олардың қызығушылығын білдірген кезде жиі байқалады. Басенджилерде күшті қуыс жегісі бар. "Иттердің интеллектуалдық қабілеттері" кітабында айтылғандай, адамның бұйрықтарын орындау қажет болғанда, олар ең оқытылуға қиын иттердің екіншісі болып табылады (оғанстандық иттің артынан). Олардың нағыз интеллектуалдық қабілеті өз мақсаттарына жету үшін проблемаларды шешуді қажет еткенде көрінеді (мысалы, тамақ табу немесе бостандыққа шығу). Басенджилер өте аулауға құштар және мысықтар мен басқа ұсақ жануарларды қуалайды.

Денсаулық

Ұлыбританияның Кеннел клубы 2004 жылы басенджилерді қоса алғанда, иттер тұқымдарының денсаулығына қатысты толыққанды бір ғана сауалнама жүргізді. Сауалнама нәтижесінде басенджилерде дерматит (жауаптардың 9%), іш қату және несеп көпіршігінің инфекциясы (5%), гипотиреоз (4%), пиометра және сүексіздік (4%) ауруларының жиі кездесетіні анықталды.

Ұзақ өмір сүру

2004 жылғы Ұлыбританияның Кеннел клубының сауалнамасында басенджилердің медианалық өмір сүру ұзақтығы 13,6 жылды құрады (46 қайтыс болған иттің үлгісі), және бұл басенджилерде ерекше жиі кездеседі. Симптомдары: шектен тыс ішу, шектен тыс зәр шығару және зәрде глюкоза болуы, бұл қант диабетіне қате диагноз қоюға әкелуі мүмкін. Фанкони синдромы көбінесе 4 және 8 жас аралығында пайда болады, бірақ кейде 3 жаста немесе 10 жасқа дейін де кездеседі. Фанкони синдромын емдеуге болады және емдеуді ерте бастаса, органдардың зақымдануы азаяды. Басенджи иелеріне 3 жастан бастап айына бір рет иттің зәрiн глюкозаға тексеру ұсынылады. Адамдардың қант диабетіне арналған глюкоза сынақ жолақтары арзанға түседі және көптеген дәріханаларда қолжетімді. Фанкони ауруын басқару бойынша протокол жасалған, оны ветеринарлар Фанкони синдромымен ауырған иттерді емдеу үшін пайдалана алады.

Басқа басенжілік денсаулық мәселелері

Басенжилер кейде қарапайым рецессивті генді тасымалдайды, ол бұл ақауға гомозиготалық болған жағдайда генетикалық гемолитикалық анемияны тудырады. 21 ғасырдағы басенжилердің көпшілігі таза нәтиже берген ата-бабаларынан тараған. Егер толық тексерілген әулеттен (ата-бабалар жиынтығынан) шыққан тегі толық расталмаса, иттерді көбейту алдында тексеру қажет. Бұл инвазивті емес ДНК тесті болғандықтан, басенжилерді кез келген уақытта гемолитикалық анемияға (ГА) тексеруге болады. Басенжилер кейде жамбас дисплазиясынан зардап шегеді, бұл олардың қозғалу қабілетін жоғалтуына және артрит сияқты симптомдарға әкеледі. Барлық иттерді көбейту алдында OFA немесе PennHIP арқылы тексеру керек. Мальабсорбция, немесе иммунопролиферативтік энтеропатия – бұл иммундық жүйеге қарсы ішек ауруы, ол анорексияға, созылмалы диареяға және тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Арнайы диета ауру иттердің өмір сапасын жақсарта алады. Бұл тұқым прогрессивті ретиналық атрофияға (торлы қабықтың дегенерациясы, соқырлыққа әкеледі) және көздің бірнеше аз ауыр тұқым қуалайтын проблемаларына, мысалы, колобомаға (көз құрылымындағы тесік) және тұрақты оқушы қабықшасына (оқушы арқылы өтетін жіңішке талшықтар) ұшырауы мүмкін.

Танымал мәдениетте

Ньянга мифологиясында Рукуба сөйлейтін басенджи және от құдайы Ньямуриридің үй жануары болған. Нканго немесе Миханго есімді бір адам Рукубаны өз халқына от ұрлауға көмектесуге көндірді. Бұған ашуланған Ньямурири итті қуды. Кейбір нұсқаларда ол иттің сөйлеу қабілетін де алып қойды. Көптеген нұсқаларда Рукуба Нянга тайпасымен бірге тұруға кеткенде әлі де сөйлей алады, бірақ Нканго оны ауылдың хабаршысы етпек болғанда, енді сөйлеуден бас тартады. 1954 жылғы Джеймс Х. Стриттің «Қош бол, сүйікті жаным» романының басты кейіпкері – басенджи (әйел). Роман 1956 жылы Брэндон де Уайльд, Уолтер Бреннан және Сидни Пуатье қатысқан актерлік құраммен бір аттас фильмге айналдырылды. Басты рөлге бірнеше басенджилер тартылды, басты «жұлдыз» – Англияның Молеси қаласындағы Вероника Тюдор Уильямс өсірген алты айлық «Конгоның менің ханым» басенджисі болды. Оның ізін басқан төрт жас басенджи де оның қос нұсқасы ретінде түсті, олардың ішінде оның бауыры «Конгоның менің мырзасы» және «Конгоның флейтасы» (кейін халықаралық чемпион атанды) бар еді. «Менің ханым» көбінесе түсірілімдерде болды. Басенджинің нағыз оқиғасы «Мысық қайтып келді» атты «This American Life» радио бағдарламасының эпизодында көрсетілді. Басенджилер «Жабайы бұталар» мультсериалының үшінші маусымындағы төртінші эпизодта («Тайлер Таккер, болжамдап айтсам… ?») пайда болады. Найджел Торнберри конголық аң аулаушы итімен бірге тайпа мүшелерімен кездеседі. Сериалдың режиссері Марк Рисли бірнеше басенджиге ие, ал оның иті анимациялық кейіпкерлерінің дауыстарын жазды. «Pound Puppies» сериалының «Мені жақсы көрген күшіктер» атты эпизоды Бондо есімді басенджи құпия агентінің кейіпкеріне арналған. Иттің суреті шынайы, бірақ ол қауырсынды, бұл осы тұқымға тән емес. Басенджилер «Апу» трилогиясының (Үндістан) бірінші бөлігінде кездеседі. Басенджи иті Вероника Энн Старбак жазған «Тамыздың сиқыры» романының басты кейіпкерлерінің бірі. Анубис, ауызсыз ит, «Жан серігі» және «Хэллоуин әңгімелері» атты қорқыныш фильмдеріндегі басенджи иті. «Yodels, Wails and Basenji Tails» – 1998 жылғы басенджи әңгімелерінің жинағы. Таиландтың корольі Бумибол Адульядедждің «Тонгдаң туралы әңгімесі» – оның сүйікті жануарларының бірі, басенджи иті. «So Quiet on the Canine Front» және «Trader Hound» кинофильмдері «Dogville Comedies» сериясының қысқаметражды фильмдеріне кіреді, онда актерлер ретінде үйретілген иттің екеуі басенджи.

In Nyanga mythology, Rukuba was a talking Basenji and the pet of the fire god Nyamuriri. A man named either Nkhango or Mikhango convinced Rukuba to help him steal fire for his people. Angered by this, Nyamuriri sent his dog away. In some versions, he also takes the dog's ability to speak. In most versions, Rukuba is still able to speak when he goes to live with the Nyanga, but refuses to do so anymore once Nkhango tries to make him a messenger for the village. The title character of the 1954 novel Good bye, My Lady, by James H. Street, is a Basenji (female). The book was made into a film of the same name in 1956, with a cast that included Brandon deWilde, Walter Brennan, and Sidney Poitier. Several Basenjis were used in the lead role, the main "star" being "My Lady of the Congo" a six month old Basenji bred by Veronica Tudor Williams of Molesey, England. She was followed by four other young Basenjis to act as doubles including her sibling, "My Lord of the Congo", and "Flageolet of the Congo", (who would become an International Champion). "My Lady" did most of the scenes. The true story of a Basenji was featured in the episode "The Cat Came Back" on the radio program This American Life. Basenjis are featured in the fourth episode ("Tyler Tucker, I Presume?") of the third season of the animated television series The Wild Thornberrys. Nigel Thornberry encounters a group of tribesmen along with their Congolese hunting dogs. The series's director, Mark Risley, owns several Basenjis, and his dogs provided the recorded voices for their animated counterparts. An episode of Pound Puppies, "The Pups Who Loved Me", revolves around a Basenji secret agent character by the name of Bondo. The dog is drawn with an appropriate likeness, but appears to bark, which is uncharacteristic of the breed. Basenjis are featured in the first part of The Apu Trilogy (India). A Basenji dog is one of the main protagonists of the novel August Magic by Veronica Anne Starbuck. Anubis, the barkless dog, is a Basenji dog featured in the horror movies Soulmate and Tales of Halloween. Yodels, Wails and Basenji Tails – the 1998 book that features a compilation of Basenji stories. The Story of Tongdaeng by His Majesty King Bhumibol Adulyadej of Thailand features one of his pets Tongdaeng, the Basenji dog. So Quiet on the Canine Front and Trader Hound, movie shorts of the Dogville Comedies series, contain trained dogs as actors, two of which are Basenjis.