Кіріспе
Криола музыкасы, креол музыкасы немесе криола әні – еуропалық, африкалық және Анд музыкасының ықпалын көрсететін Перу музыкасының алуан түрлі жанры. Жанрдың атауы Перудің жағалау мәдениетін және криолло терминінің жергілікті эволюциясын көрсетеді, бұл сөз бастапқыда толық испан тегіндегі жоғары мәртебелі адамдарды білдірген, бірақ ұлттың әлеуметтік тұрғыдан кіріктірілген бөлігіне айналды. Веналық вальстердің, мазуркалардың, сондай-ақ Еуропадан келген француз және итальян музыкасының ықпалы Лиманың халық мәдениетін жанрларды өзгерту және қайта өңдеу арқылы қалыптастырды, музыкалық жанрларды және импортталған эстетикалық үлгілерді өзгертіп, тіпті әр дәуірге тән сән-моданы қабылдап, кейбір музыкалық формалар дамыды және қалыптасты, солар 20-ғасырдың соңына дейін жетіп, перулық екендігін анықтайды. Колониялық кезеңнен бастап бүгінгі күнге дейінгі әрбір тарихи кезең Перу музыка мәдениетінде қолданылған музыкалық аспаптар, әндердің формалары мен мазмұны, билер және т.б. арқылы әртүрлі жолдармен қалыптасты. Криола музыкасының ең танымал жанрлары – перулік вальс (vals criollo) және перулік полька. Сонымен қатар, криола музыкасы ретінде маринера, тондеро, фестехо, самакуэка, coplas de amor fino, ландо және басқалары да кеңінен таралған. Перуде 31 қазанда Ұлттық Криола Әні күні (Día de la Canción Criolla) тойланады.
Música criolla, creole music or canción criolla is a varied genre of Peruvian music that exhibits influences from European, African and Andean music. The genre's name reflects the coastal culture of Peru, and the local evolution of the term criollo, a word originally denoting high status people of full Spanish ancestry, into a more socially inclusive element of the nation. From the presence of waltzes of Viennese origin, mazurkas, with the influence of French and Italian music from Europe, Lima's popular culture was shaped through the transformation and decantation of genres, transforming the musical genres and imported aesthetic patterns in such a way that, even assuming the fashions corresponding to each era, some musical forms were developed and developed that reach the end of the 20th century and identify what is Peruvian. Each historical moment, from the colonial period until now, was shaped in different ways in the musical culture of Peru through the musical instruments used, the forms and contents of the songs, dances, etc. Among the most representative genres of criollo music are the Peruvian waltz (vals criollo) and the Peruvian polka. It also extends as criollo music the Marinera, the Tondero, the Festejo, the Zamacueca, coplas de amor fino, landó, among others. Peru's national Día de la Canción Criolla takes place on October 31.
Вальс криолло
Вальс криолло – Перудің жағалауында пайда болған, 3/4 тактпен сипатталатын ерекше музыкалық форма. Вальс криолло – испандықтар Перуге әкелген еуропалық вальстің бір түрі, Перу отарлық кезеңінен бастап барлық нәсілдегі криолдар мен метистер испан аспаптарымен орындады. 1930 жылдар шамасында қалалық аудандар өз стильдерін дамыта бастады. Перудің бірнеше топтары мен әншілері кеңінен гастрольдемегенге дейін 1950 жылдарға дейін бұл музыка бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланбады. Басқа әншілер, ән жазушылар және этномузыка зерттеушілері ескі орындауларды жинап, бұрын жазылмаған әндерді жаздыра бастады. Бұл музыка түріне күрделі испандық гитара ойнауы, соңғы жылдары қажаң мен кастаньеталармен сүйіспеншілік, әлеуметтік мәселелер және ностальгия туралы өлеңдермен бірге кіреді. Перуден тыс жерлерде бұл форма vals peruano (перу вальсі) деп белгілі. Көрікті вальс әртістеріне Артуро "Замбо" Каверо, Хесус Васкес, Los Morochucos, Los Troveros Criollos, Los Embajadores Criollos, Fiesta Criolla сияқты топтар, сондай-ақ Фелипе Пингло Альва, Чабука Гранда және Аугусто Поло Кампос сияқты композиторлар жатады.
Криолалық соя
Перулік полька немесе криолло полькасы – Перуде пайда болған, криолло (испан) музыкасы жанрынан туындаған музыкалық жанр және залдық би. Оның тамыры Перуде 19 ғасырда, Еуропадан келген. Кейбір жағынан вальске ұқсас болғанымен, 4/4 өлшемінде жазылып, әлдеқайда жылдам ырғағы бар. Стилі мен мәтіндері – өмірді көңілділік пен қуанышпен тойлаудың көрінісі. Оны "полькита" деп те атайды, бұл – лақап атау. Вальс сияқты, ол да жағалауға тән, бірдей аспаптар, орындаушылар мен композиторлардың негізгі репертуарын пайдаланады. "La Pitita", "Callao" және "Tacna" сияқты көптеген танымал үлгілері бар.
Маринер
Маринера – қолшатырларды қолданатын әдемі әрі романтикалық жұп биі. Бұл би – құдалықты көркем әрі стильді бейнелеу, және ол Перудің түрлі мәдениеттерінің үйлесімді қосылысын көрсетеді. Орналасқан жеріне қарай, Маринераның әртүрлі мектептері мен би стильдері бар. Перудің түкпір-түкпірінде Маринера би академиялары орналасқан, сондай-ақ, осы би бойынша жарыстар жиі өткізіледі.
Marinera Limeña немесе Canto de Jarana
Лималық маринераның копласы, музыкасы және биі 19 ғасырда Перуде қарқынды биленген Замакуэкадан бастау алады. Алайда, Чилимен соғыстан кейін «Эль Тунанте» Абелардо Гамара Замакуэканың атын Маринера деп өзгертуді ұсынады, бұл Перу теңіз күштерінің қаза тапқан соғыс батырларын құрметтеу мақсатында жасалды, себебі сол кезде Замакуэка Чилена деп те аталатын. Замакуэка аргентиналық самба, Куэка Куяна және Куэка Нортенья (Аргентина), Чили куэкасы, Боливия куэкасы, Мексика чиленасы және Лималық маринера (Перу) сияқты би түрлерінің пайда болуына себепкер болды. Жарана әндері 20 ғасырдың ортасына дейін Лимадағы музыкалық топтар тәрбиелеген Лималық маринераға сүйемелдеу ретінде таңдалып алынды. Содан бері жарана әндерінің танымал болуы төмендеді. Лималық маринера бес бөліктен тұрады: үш маринера, бір резбалоса және бір фуга. Сондықтан «Маринера де Жарана: бесеудің үшеуі» деп айтылады. Бұл музыкалық және хореографиялық формада бишілер кездесудің ынтасы мен жағдайына қарай өзгермелі уақыттағы контрапункт әнінде бәсекелесе алады. Қазіргі уақытта Лималық маринера, кейінірек танымал болғандықтан, Солтүстік маринераның көлеңкесінде қалған сияқты. Дегенмен, бидің әлі де шағын ғана жанкүйерлері бар, олар оны Қызғылт айда (қазан) немесе Лиманың жылдық мерекесінде билейді.
Marinera Norteña (Шығыс маринары)
Солтүстік Маринера Перудің солтүстік жағалауында пайда болды және Маринера Лименьяның ерекшеліктерін қабылдап, көп ұзамай бидің жаңа түріне айналды. Бидің өзі қарқынды болады, және Лименьядай "әдемі" болмаса да, өте әсем болуы мүмкін. Бұл би елдің солтүстік жағалауында туғанмен, бүкіл Перуде кең танымал болды. Осы танымалдығының арқасында Маринера перуан вальсімен бірге Перудің ұлттық биі саналады. Marinera Norteña-да ер адам аяқ киім киеді, ал әйел толық жалаңаяқ билейді. Перудің солтүстік жағалауындағы шөлді қалалар мен ауылдардың ең дәстүрлі үйлерінде көптеген маринера бишілері күнделікті кестесі мен бос уақытында жаяу жүріп жаттығу жасайды, түрлі бағыттарға қадам басып, "жалаңаяқ бишілер" деген атқа ие болады. Олар өте ыстық асфальтта және кедір-бұдыр, қатаң беттерде жалаңаяқ билей алады, себебі аяқ табандары шынығып, қатаяды, осыған өте мақтанады. "Биші би алаңына ең жақсы киімдерін киіп, бірақ жалаңаяқ келгені жөн, XIX ғасырдағы солтүстік ауылдарының қыздары да осылай билейтін." Осы нұсқада "Маринера көйлегі" деген түсінік жоқ. Әйел бишілер осы маринера стилі орындалатын қалалардың дәстүрлі киімдерін киюі керек. Әйелдердің жалаңаяқ билеуі міндетті, биді орындау үшін кез келген аяқ киім киюіне жол жоқ. Ерлер үшін "чалан" стиліндегі киім, мақтадан жасалған пончо және кең қамыт шапан кию қалыпты жағдай. Кейбір жерлерде ақ матадан тігілген костюм киеді. Ерлер қара, жылтыр аяқ киім тағады.
Маринер Серана
Marinera Serrana немесе Marinera Andina Перудің таулы аймақтары мен жоталарына тән, басқа Маринераларға қарағанда көбірек "Андий" рухына ие. Ол көбінесе минор тонда болады және баяу қимылмен сипатталады. Бұл маринера екі рет орындалады, содан кейін "fuga de huayno" келеді. Екінші бөлімі бірінші бөлімінен көбірек лирикалық.
Тондро
Тондеро, қазіргі кезде Альто Пиураның Маринерасы немесе юнга пиурананың Маринерасы (Моропон) деп те аталады. Оның тамыры Замакуэкадан бұрынғы кезеңге жатады, бірақ қазіргі уақытта Маринера деп белгіленгеніне қарамастан. Бұл би мен әннің циган және испан музыкасынан туындаған. Оны әдеттегі Маринерадан ерекшелендіретін негізгі ерекшелік – циган тобының керней музыкасына ұқсас, қайталанатын гитараның тундеті. Онда африкалық мәдениеттің хорлық үлгідегі ықпалы бар, сондай-ақ кейде құрғақ қабақтан жасалған, "қара ырғақ" беруге арналған чеко аспабы қолданылады. Сонымен қатар, оның анддық мәдениетке қатысты кейінгі ықпалы да бар, ол гитарада ойнаудың әуенді, "сыңғырлаған" стилінде көрінеді. Тондеро метизаж криолло (испандық-циган-африкалық ұрпақтары) және андтық тайпалардың мәдениетіне қарыз. Моропон, Чулуканас, Сан-Хуан-де-Биготе, Ла-Матанса және Салитраль сияқты қалалар күріш пен сабын шөп плантацияларымен толы болған, онда көптеген қара құлдар тұрған. Таулы аймаққа жақындығының арқасында андтық тайпа өкілдері де қоныс аударған, олар анд таулы аймағынан меланхолиялық Яравиді (Харави) алып келді, оны жағалаудағы испандық-африкалық Кумананнамен біріктіріп, солтүстік аймағында танымал болған "Тристе кон Фуга де Тондеро" (Тондероның Фугасымен қайғылы) терминін жасады, ол Лямбаеке (Чонгояпана) аймақтарында кең таралған.
Замакуэка
Перулік зерттеуші Кастро Нуэ белгілі бір билердің тегін зерттеген және Маринера биінің Zamacueca немесе Mozamala биінен шыққандығын айтады. Бұл әдеп биі, шамасы, Перудің солтүстік жағалауындағы Ла-Либертад аймағында пайда болған. Оның бастауы Перу жағалауында биленген еуропалық, Анд және африкалық билерге байланысты. Солтүстік нұсқасы көбірек қозғалысқа толы, жанды және сонымен қатар трубада орындалады, ал Лимада Замакуэка биіне африкалық ықпал күштірек, гитарада ойнау стилі әуезді және ырғақты, яғни солтүстік нұсқасымен салыстырғанда "агитандо" және "метис". Тондеро пиурано биіндегідей, бұл би әтештің тауықты қууын, құстардың махаббатын және Пелеа де Галлос айқасын бейнелейді – Перудің орталық және солтүстік жағалауында кең таралған тақырыптар. Биші әйел беліне бекітілген кең юбканың үстінен блузка ретінде киілетін анако деп аталатын түнгі көйлек киеді. Сонымен қатар, қаланың алтын шеберлері жасаған филигрань өрнегімен жасалған "Дормилонас" деп аталатын әсем сырғалар да түрлі-түсті болып келеді. Ер адам жұқа шапан, жолақты немесе ақ жейде, солтүстік белбеу және ақ немесе қара шалбар киеді.
Африкалық перуандық
Афро-перу музыкасын алғаш рет Перудегі африкалық құлдар отарлық кезеңде және одан кейін жаратты. Ритмдерге Festejo, Landó, Socabon, Pregon, Zamacueca және Alcatraz жатады. Олардың көпшілігі испандық және үнді аспаптарының үйлесімінде орындалды және лирика ретінде испандық коплаларды пайдаланды. Бұл музыка 1950 жылға дейін тек қара нәсілділердің жеке жиналыстарында ғана орындалды, содан кейін перулық қоғамды зерттеген Никомед Санта-Круз, Виктория Санта-Круз және Хосе Дюран сияқты ғалымдар расизммен күресіп, әндер мен билерді жинақтады. Лусила Кампос, Каитро Сото, Сусана Бака, Ева Айллон және Перу Негро би тобы сияқты орындаушылар осы жанрларды әлемге таныстырды. Landó өзінің минорлық тоналылығы мен ырғақтық бастауы себепті көбінесе блюз музыкасымен салыстырылады. Музыкалық тұрғыдан алғанда, Landó Festejo-дан баяу. Виктория Санта-Круз (Перудегі Ұлттық фольклор мектебінің директоры) осыдан 40-50 жыл бұрын осы жанрды дамытуға жұмыс істеді. Оның нәзік және жұмсақ темпі Оңтүстік Американың махаббат билерімен байланысты. 12/8 өлшемінде жазылған бұл музыка перулық композиторлардың арасында танымал таңдауға айналды. Оның тамыры Анголаның londu музыкасында, сондай-ақ бразилиялық lundu музыкасында жатыр. Festejo (испан тілінен "fiesta" – мереке) – мерекелік музыка түрі. Оны Перудің тәуелсіздігі мен құлдардың азаттығының мерекесі ретінде немесе құлдыққа сілтеме жасамай африкалық диаспоралық музыканы жаңарту әрекеті ретінде қарастыруға болады. Барлық нәсілдің композиторлары Festejo репертуарын дамытуға үлес қосты. Оның бастауы cajónes ойнайтын ерлердің бәсекелестік шеңбер биінде. Бүгінде кез келген жастағы және нәсілдік топқа жататын адамдар Festejo-ға сүйемелдейтін әзіл-қалжыңға толы биге қатысады.