Кіріспе

Американдық өнер тарихшысы (1881–1969)

Артур Уфэм Поп (7 ақпан 1881 – 3 қыркүйек 1969) – американдық ғалым, өнер тарихшысы және архитектура тарихшысы. Ол ежелгі парсы өнерінің сарапшысы және «Парсы өнерінің шолуы» (1939) жинағының редакторы болды. Поп сонымен қатар философия және эстетика профессоры, археолог, фотограф, мұражай директоры, интерьер дизайнымен айналысушы және халықаралық ғылыми ұйымның құрылтайшысы болған.

Білім және ерте мансап

1881 жылдың 7 ақпанында Батыс Уорвик штатындағы Феникс қаласында дүниеге келген. 1917 жылдың желтоқсанында студенті Филис Акерманмен болған қарым-қатынасынан туған даулы жағдайға байланысты Берклиден кетіп қалды. Поптың мұражай клиенттерінің ішінде Метрополитен өнер мұражайы, Чикаго өнер институты және Филадельфия өнер мұражайы болды. Ол сондай-ақ Калуст Гулбенкян, Уильям Рэндольф Херст, Джордж Хьюит Майерс және Джон Д. Рокфеллер кіші сынды бай жеке коллекционерлерге кеңес берді, сонымен қатар Сан-Франциско үшін жаңа мұражай жоспары туралы жазып, лекция оқыды. 1920 жылдардың ортасында Сан-Францисконың Азаматтық орталығындағы өнер мұражайы мен опера үйін жоспарлауға консультант ретінде қатысты. 1924 жылы Поп пен Акерман Калифорния штатының Сан-Матео қаласында сәулетші және алғашқы тұрғыны Эрнест Коксхедтен "Ғылымгерлер коттеджі" деп аталатын үйді сатып алды. Олар 1943 жылы оны сатты, ал кейін ол мемлекеттік және ұлттық тарихи ескерткіш ретінде танылды.

Парсылықтардың жалғасқан ісі

Поуп 1925 жылдың көктемінде Иранға алғашқы сапарын жасады. Ол сөз сөйлеп, ирандықтарды өзінің тарихының сәулет өнеріне құрметпен қарауға және оны заманауи ғимараттар үшін шабыт көзі ретінде пайдалануға шақырды. Реза Шах Пахлави, сол кездегі премьер-министр, кейін Иран шахы, сөзді тыңдап, Поуппен кездесті және парсы сәулетінің қалпына келтіруіне және қайта жаңғыртуына жеке қызығушылық таныта бастады. Ол Поупқа маңызды мешіттерге кіріп, олардың сәулетін зерттеуге және суретке түсіруге рұқсат берді, сондай-ақ Поуптың осы саладағы еңбектеріне өмір бойы қолдау көрсетті. 1926 жылы Поуп парсы павильонын жобалауға көмектесті және Филадельфиядағы Сесквицентиелдік көрмеде парсы өнерінің көрмесін ұйымдастырды. Исфахандағы Мәсжид-е-Шах (Патша мешіті) үлгісінде салынған парсы павильоны алтын медаль жеңіп алды. Көрмеде Таяу Шығыс кілемдері мен Американың жергілікті халықтарының артефактілері кеңінен қолданылды. 1928 жылы Поуп американдық парсы өнері мен археология институтын құрды, ол 1930 жылы Нью-Йоркте тіркелді, кейіннен Азия институты болып өзгерді. Ол институттың басшылығымен оқыту және зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін басқа ғалымдарды шақырды, сондай-ақ 1929 жылдан 1939 жылға дейін Иранға көптеген сапарларды ұйымдастырып, өнер мен сәулетті суретке түсірді және археологиялық қазба жұмыстарына қатысты. 1938-39 жылдары Оксфорд баспасынан "Тарихи алдынан қазіргі уақытқа дейінгі парсы өнерінің шолуы" атты алты томдық еңбек жарық көрді. Поуп және оның әріптестері басылыммен сәйкес келетін АҚШ және Еуропада парсы өнерінің бірнеше көрмелерін ұйымдастырды. Поуп 1931 жылдың қаңтарында Лондондағы Корольдік өнер академиясында ашылған, өте сәтті өткен Халықаралық парсы өнері көрмесін ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды; әсіресе ол көптеген көздерден, соның ішінде парсы патшасының мұралық әшекейлерінен заттарды қарызға алуға ықпал етті. Олардың мәйіттері Исфахандағы Зайандех өзенінің жағасындағы Хажу көпіріне жақын, шахтың бұйрығымен салынған арнайы кесенеде жатыр.

Мұра

Азия институты Пахлави университетінің құрамына кірді және біртіндеп құлдырап кетті, әсіресе 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін. Ақырында 1987 жылы Мичиган штатында Азия институтының бюллетені қайта жаңғыртылды. Поуп 1929 жылы Каирде сатып алған фотоаппаратымен «Тарихи алдынан қазіргі уақытқа дейінгі парсы өнерінің шолуы» үшін суретке түсіре бастады. Ноэль Сивер сипаттағандай, «керемет фотографқа» айналған әуесқой оператор Поуп ауа райының қиындықтарына, мұсылман емес болғандықтан мешіттерге баруына қарсылыққа және елден кетер алдында барлық негативтерін өңдеуге тура келгеніне қарамастан, қиындықтарды жеңіп шықты. Ол осы мәселелер туралы «Photography (Лондон)» журналының 5-ші томының 49-шы санында (1936 жылғы қыркүйек) «Фонтанды суретке түсіргені үшін өлтірілді! Әлемдік танымал парсы сәулетінің жазбасы ретіндегі камера» деген графикалық тақырыпта мақала жазды. Оның парсы фотосуреттерінің көрмелері 1930 жылдары Нью-Йорк, Париж, Берлин, Мәскеу, Лондон, Копенгаген, Чикаго, Сан-Франциско, Иерусалим және Ленинград сияқты қалалардағы өнер галереялары мен мұражайларында үлкен құрметке ие болды. 2010 жылы Поуп кеңес берген мұражайлардың бірі – Чикаго өнер институты Юка Кадойдың кураторлығымен «Артур Поуп және парсы өнерінің жаңа шолуы» атты көрме ұйымдастырды. Көрмемен бірге мұражайда парсы өнерінің халықаралық ғалымдары Артур Уфэм Поуптың өмірі, жетістіктері және ықпалы туралы талқылаған симпозиум өтті. Алайда, Ноэль Сивердің «Encyclopaedia Iranica» энциклопедиясында айтылғандай, Фрайдың өлімі Иран мен АҚШ арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға жасалған күш-жігермен сәйкес келді, және жоспарланған жерлеуге қатысты үлкен дау туды. 2014 жылдың сәуірінде ислами фундаменталистердің ұйымдастырған наразылықтары кезінде Поуп-Аккерманның қабіріне көптеген жазулармен келген зиян іске асырылды. Фрайдың отбасы жерлеуге рұқсат алу үшін екі айдан астам күткеннен кейін, оның денесін Бостонда кремациялауға шешім қабылдады.