Кіріспе

Америкалық суретші (1859–1935)

Хассам өнерге ерте қызығушылық танытты. Ол The Mather School мектебінде оқығанда сурет салу және акварельмен алғаш танысты, бірақ ата-анасы оның қалыптасып келе жатқан дарынына көп мән бермеді. Бала кезінде Хассам Дорчестер орта мектебінде бокс және жүзуден өзгелерден басым болды. 1872 жылдың қараша айындағы қасіретті өрт Бостонның саудалық ауданының көп бөлігін, соның ішінде оның әкесінің бизнесін де жойды. Хассам екі жыл оқығаннан кейін (17 жасында) мектепті тастап, 1880 жылға қарай оның отбасы жақын орналасқан Хайд-паркке көшіп кетті. Оның ағасы Гарвардта оқуға ақша төлеуге ұсынғанмен, Хассам отбасына жұмыс істеу арқылы көмектесуді жөн көрді. Оның әкесі Little, Brown & Company баспасының есеп бөлімінде жұмысқа орналастырды. Сол кезде Хассам ағашқа ою жасау өнерін үйреніп, ойып жазушы Джордж Джонсонмен жұмыс істеді. Ол өте жақсы "суретші" екенін көрсетті және хаттар мен газеттер сияқты коммерциялық гравюраларға арналған эскиздер жасады. Көркем сурет салуды бастағаннан кейін, ол акварельді ұнатты, көбінесе табиғатта сурет салды, ал 1879 жылға қарай алғашқы майлы суреттерін жасады.

1880 жылдар

1882 жылы Хассам еркін суретші (кәсіпте "қара-ақ суретші" деп аталған) болып, алғашқы студиясын құрды. Ол Harper's Weekly, Scribner's Monthly және The Century сияқты журналдар үшін балалар әңгімелеріне иллюстрация салуға маманданған. 1883 жылы Хассам Бостонның Уильямс және Эверетт галереясында өзінің алғашқы жеке көрмесінде акварель суреттерін ұсынды. Бұл оның Таяу Шығыс немесе түрік тегін білдіруге тырысқандығының белгісі болуы мүмкін. Достары оны жанды, күшті, әуесқой және қарапайым, өзін-өзі күлдіруге және мейірімділікке қабілетті, бірақ өнер қауымдастығында оған қарсы шыққандарға талас-тартысқа және өткір әзілге бейім адам деп тапты. Хассамға Уильям Моррис Ханттың шеңбері үлкен әсер етті, ол француз суретшісі Жан Батист Камиль Коро сияқты Барбизон мектебінің табиғаттан тікелей жұмыс істеу дәстүрін бағалады. Ол "пейзаж суретінде атмосфера мен жарық – ең маңызды нәрсе" деген олардың ұстанымын қабылдады. 1884 жылдың ақпан айында Хассам бірнеше жыл бойы танысқан Кэтлин Мод Доанға (немесе Модқа) (1861 жылы туған) үйленді. Алайда, Бостонның бір сыншысы Хассамның қалалық тақырыпты таңдауын "өте жағымды, бірақ өнер емес" деп қабылдады. Хассам Францияға сурет салу және фигура салуды оқып, беделді Académie Julian-ға барып оралды. Ол Густав Буланжер мен Жюль Жозеф Лефеврдің ресми сурет сабақтарын пайдаланды, бірақ тез арада өзіндік оқуға көшті, себебі "[Ж]улиан академиясы – бұл әдет-ғұрыптың бейнесі, академиялық оқыту өсіп келе жатқан жастардың барлық түпнұсқалығын жояды. Ол оларды бір қалыпқа түсіреді және оларды сонда ұстап тұрады", – деп, "өз әдісімді дәл сондай дәрежеде қолдануды" жөн көрді. Оның алғашқы париждік жұмыстары көбінесе қоңыр палитраны қолдана отырып, көше көріністері болды. Ол осы туындыларын Бостонға жіберіп, оларды ескі суреттермен сатудан түскен табыс шетелде тұруына жеткілікті қаржыны қамтамасыз етті. 1887 жылдың күзінде Хассам палитраның жаңаша өзгеруін қолдана отырып, Гран-при күнінің екі нұсқасын суретке түсірді. Бұл техниканы күрт өзгертіп, француз импрессионистеріне ұқсас, бояуларға жұмсақ, шашыраңқы түстерді түсірді, жарықпен толы саңбаларды, еркін щеткамен жасаған. Ол француз импрессионистерінің суреттерін көрген болуы мүмкін, бірақ ол суретшілермен кездеспеген. Хассам ақырында "The Ten" деп аталатын американдық импрессионистер тобының бірі болды. Ол үйге жіберген суреттері де көпшіліктің назарын аударды. Бір сыншы былай деп түсіндірді: "Хассам мырзаның көптеген жақсы, жаман және бей-жай өнер ағымдарының арасында өз каносын тәуелсіздікпен және әдістемемен жүзіп жүргенін байқау қуантады. Бостон суреттерін үш жыл бұрын түсірген суреттерін соңғы уақытта түсірген суреттермен салыстырсақ, оның қаншалықты алға жылжуын байқауға болады". Француз импрессионистері туралы ол "Клод Моне, Сисли, Писсарро және экстремалды импрессионистер мектебі де сүйкімді және өмір сүретін кейбір нәрселерді жасайды" деп жазды. Ол қатаң импрессионистер "тыйым салынған түстер" деп санайтын қара және қоңыр түстердің ерекше қара палитрасын шебер қолданады. "Жазғы Вашингтон аркасы" (1890) үшін ол Моне қолданғанға ұқсас ақ түске толы жарқын пастель палитрасын көрсетті. Кенеттен өзгерген жағдай оның мүмкіндіктерін кеңейтті. 1890 жылдары оның техникасы мұнай және акварель суреттерінде импрессионизмге қарай дамыды, тіпті бұл қозғалыстың өзі пост-импрессионизм мен фаувизмге жол берді. Еуропада болған кезінде ол көше және ат көріністерін артық көретін, импрессионистердің сүйікті опера, кабаре, театр және қайық сияқты көріністерінен аулақ болды. Ол Парижге келген кезінде үш Салонның да көрмесіне қатысып, бір қола медальға ие болды. Хассам американдық импрессионист суретшілер Дж. Алден Вейр және Джон Генри Твахтманмен жақын достыққа түсті, олармен ол Америка су бояулары қоғамы арқылы танысты, ал келесі айларда ол басқа өнер қоғамдары мен әлеуметтік клубтар арқылы өнер қоғамдастығында көптеген байланыс жасады. Еуропалық сапардан кейін бірнеше көрмелерге және шоуларға өз шығармаларын ұсынды. Хассам өзінің пәтерінен жаяу жүретін қашықтықта кездесетін Нью-Йорктің әдепті қалалық атмосферасын ынтамен суреттеп, төменгі сыныпты көрші-қолаңдардың ыдырауынан аулақ болды. Ол "Нью-Йорк – әлемдегі ең әдемі қала. Париждің барлық бульварларында біздің Бесінші даңғылмен салыстыратын бірде-бір көше жоқ, орташа америкалық өз елінің сұлулығын бағалай алмайды". Ол жақсы киінген, шапшаң шапшаң және шапшаң шапшаң, сәнді әйелдер мен балаларды, атқа жегілген таксилерді көшелерде суреттеді. Хассамның басты назары әрқашан "қозғалыстағы адамзат" болып қала берді. Ол өзінің өнерлік дамуына және тақырыптарына күмән келтірмеді, өмір бойы интуитивті таңдауларына сенімді болды. Қалалық көрініс өзінің ерекше атмосферасын және жарығын ұсынды, оны Хассам "таң қалдырарлық әсерлерге қабілетті" және теңіз жағасындағы көріністердей көркем деп тапты. Алайда, қалалық импрессионист үшін қиындық сол еді, оқиға өте жылдам өрбуі мүмкін, сондықтан маймен толық әсерді беруге мүмкін емес еді. Осы кемшілікті жою үшін Хассам қолайлы орынды табады, жоспарланған суретінің бөліктерін эскиздейді, содан кейін студияға оралып, кішкентай көріністердің композициясынан тұратын толық әсерді жасайды. Жазда ол әдеттегі импрессионист орнында, Нью-Гэмпширден шыққан аралдардың ең ірісі – Апплдор аралында жұмыс істеді, ол суретшілер орталығымен әйгілі болды. Аралдағы әлеуметтік өмір ақын Селия Такстердің салонының айналасында өрбуі, ол суретшілер мен әдеби тұлғаларды қабылдады. Топ "қуантарлық, мәдениетті, қызықты және көркем адамдардың бірі – бір үлкен отбасы сияқты" болды. Хассам былай деп еске алды: "Мен өзімнің ең жағымды жаздарымды осында өткіздім және елдегі ең жақсы адамдармен таныстым". Оның суреттері Такстердің гүл бағын, тасты пейзажды және оның ең импрессионистік щеткамен салынған интерьер көріністерін қамтыды. Импрессионистердің дәстүрімен, ол түсті "түтікшенің өзінен таза" қолданды, ал суретті алдын ала дайындамайтын. Суретшілер өз туындыларын Такстердің салонында көрсетіп, аралға келген бай сатып алушыларға ұсынып отырды. Такстер 1894 жылы қайтыс болды, ал Хассам оның құрметіне "Гүлдер бөлмесінде" оның қонақ бөлмесін суреттеді. Гавана, Кубаға сапардан кейін Хассам 1896 жылы Нью-Йоркке оралды және Америка өнер галереясында өзінің алғашқы ірі жеке аукционын өткізді, онда оның бүкіл мансабын қамтитын 200-ден астам туындылар ұсынылды. The New York Times "импрессионистердің үнемі өсіп келе жатқан тобында Хассам мырза кеңестегі жоғары рухани қызметкер" екенін атап өтті. Көптеген сыншылар ол импрессионизмді тым әрі апарып, оның "түс шкаласы көтеріліп, жай ғана айқайлайды. Оның әсері көздері бүркеленген" деп сенді. Тағы бір сыншы "Ол суретті жақсы көретін жұртшылықты елемейді" деді. Хассам аукционда суреттерінен 50 доллардан азырақ түсім алды. 1897 жылы Нью-Йоркте Хассам Америка суретшілер қоғамынан импрессионистердің бөлінуіне қатысты, жаңа қоғам құрды, ол "The Ten" деп аталды. Топтың бастамасы Хассамға тиесілі болды, ол ең радикалды мүшелерінің бірі болды. Олардың Дюран Руэль галереясындағы алғашқы көрмесінде оның еуропалық жаңа туындыларының жетісі ұсынылды. Сыншылар оның жаңа жұмысын "эксперименталды" және "толық түсініксіз" деп бағалады. Фигураларды қалалық суреттеріне енгізуге қызығушылық танытса да, оның жаңа суреттері...

Карьерасының соңғы жылдары

Өнер нарығы оның туындыларын ынтамен қабылдағаннан кейін, 1909 жылы Хассам зор табысқа кенелді, әр картинасы үшін 6000 доллар табады. Оның жақын досы және әріптес суретшісі Дж. Алден Вейр басқа бір суретшіге былай деді: "Біздің ортақ досымыз Хассам үлкен сәттілікке ие болды және осы табысқа лайық. Ол студиялық пәтерін сатты және, менің ойымша, осы қыста бұрынғыдан да көп картина сатты, ол шынымен де толқынның шыңында тұр. Сондықтан ол айналада сергежоспалы, көңілді күйде жүреді". Хассамдар 1910 жылы Еуропаға оралғанда Парижтің өзгергенін байқады: "Қала Нью-Йорк сияқты қираған. Көп құрылыс жүріп жатыр. Олар америкалықтардан да асып түсті!" Жанды қаланың ортасында Хассам 14 шілдеде Бастилия күні тойланатын Дауну көшесін бейнеледі, бұл оның әйгілі Тулар сериясының алға басушысы болды (төменде қараңыз). Хассам өмірі бойында барлық техникада мыңдаған туынды жасады. Оның досы Вейр бір маусымда алты холст салса, Хассам қырық холстқа сурет салады. Ол сонымен қатар табиғат көріністерін де салған. Хассам 1913 жылғы Армори көрмесінде алты картинасын қойды, онда импрессионизм ақыры бағытталған ағым және дерлік тарихи стиль ретінде қарастырылды, ал Еуропадан келген кубизмнің радикалды революциясы оны ығыстырды. Ол және Вейр ең ескі экспоненттер еді, баспасөз кешінде оларды "американдық өнердің мамонты мен мастодонты" деп атады. Хассам шетелден келген жаңа өнер бағыттарын алаңдаушылықпен қабылдап, "бұл шарлатандық пен алдаудың дәуірі, ал Нью-Йорк олардың басты мақсаты" деді. Сондай-ақ, ол Армори көрмесі "The Ten" тобының соңғы көрмесінен назарды аударғанына наразылық білдірді. 1913 жылы Хассам Панама-Тынық мұхиты көрмесінде жеке галереяда көрсетілді, онда отыз сегіз картинасы қойылды. Шамамен 1915 жылы ол гравировка және литографияға деген қызығушылығын жаңартты, соңғы мансабында 400-ден астам осындай туынды жасады. Хассам осы туындыларды көркемдік тұрғыдан қанағаттанарлық деп тапса да, олар жұртшылық тарапынан жылы қабылдау алмады, өйткені ол "кейбіреулері сатылады, ал ең жақсылары сатылмайды" деді.

"Флаг" сериясы

Хассамның өмірінің соңғы кезеңіндегі ең ерекше және танымал туындылары – "Тулар сериясы" деп аталатын шамамен отыздай картинадан тұратын жиынтық. Ол 1916 жылы Нью-Йорктегі Бесінші авенюде (1918 жылғы Азаттық облигациялары науқаны кезінде "Одақтастар авенюі" деп аталған) өткен "Дайындық шеруінен" (АҚШ-тың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына дайындық) шабыттанды. Мыңдаған адам қатысқан бұл шерулер көбінесе он екі сағаттан асып созылды. Англиялық тегі бар, Францияға құштар және Германияға қарсы болған Хассам одақтастардың мүддесін және француз мәдениетін қорғауды ынтамен қолдады. Хассамдар 1914 жылы соғыс басталғалы бері басқа суретшілермен бірге соғысқа көмектесуге белсенді қатысты, сол кезде көптеген американдықтар, тіпті президент Вудро Вильсон да изоляционизмді жақтады. Хассам Еуропадағы соғысты суреттеу үшін ерікті болуді жоспарлады, бірақ үкімет оның сапарына рұқсат бермеді. Ол тіпті қаланың өзендеріндегі теңіз жаттығуларын бейкүнә салғандығы үшін тұтқындалды (бірақ тез босатылды). Ол көптеген комиссияларға уақыт бөлгеннен бөлек, бірнеше ту картиналарын Азаттық облигацияларының орнына соғысқа көмектесу үшін ұсынды. Клод Моне сияқты басқа француз суретшілері де тулар тақырыбында картиналар салған, бірақ Хассамның тулары ерекше американдық сипатқа ие, олар Нью-Йорктің ең сәнді көшесіндегі туларды оның өзіндік композициялық стилімен және көркемдік көзқарасымен бейнелейді. Сериядағы көптеген картиналарда тулар көріністің алғы планында басымдық алады, ал басқаларында тулар мерекелік панораманың бір бөлігі ғана. Кейбіреулерінде американдық тулар жеке желбірейді, ал басқаларында одақтастардың тулары да желбірейді. Сериядағы ең импрессионистік картинасы – "Жаңбырдағы авеню" (1917), ол Кеннеди әкімшілігінен бері Ақ үйдің тұрақты коллекциясында сақталады, онда тулар мен олардың көлеңкелері соншалықты бүркелгендей, жаңбырдан ластанған терезе арқылы қарағандай көрінеді. Ақ үйге кірген Барак Обама оны Овалдық кеңседе көрсетуді жөн көрді. Хассамның ту картиналары жылдың барлық мезгілдерін, түрлі ауа райын және жарық жағдайларын қамтиды. Хассам парадтарға, солдаттарға немесе соғысқа тікелей сілтеме жасамай-ақ патриоттық ұстанымды білдіреді, тек бір картинада "Азаттық облигацияларын сатып алыңыз" деп жазылған ту бейнеленген. Хассамның ту картиналары Метрополитен өнер мұражайында, Нью-Йорк тарихи қоғамында, Вирджиния көркемөнер мұражайында, Принстон университетінің өнер мұражайында және Ұлттық өнер галереясында сақталады.

Соңғы жылдар

1919 жылы Хассам Нью-Йорктің Ист-Хэмптон қаласында үй сатып алды. Оның көптеген соңғы суреттері сол қалада және Лонг-Айленд аймағының басқа жерлеріндегі көріністерді бейнеледі. 1920 жылдары соғыстан кейінгі өнер нарығы гүлденді, Хассамның туындыларының бағасы өсті, бірақ кейбір сыншылар американдық өнер Ашкан мектебінің реализміне, сондай-ақ Эдвард Хоппер және Роберт Анри сияқты суретшілерге бет бұрғандықтан, ол өзінің өнерінде тоқырап, қайталана бастады деп санайтын. 1920 жылы ол Пенсильвания көркемсурет академиясынан өмірлік жетістіктері үшін Алтын медальмен марапатталды және 1920 жылдар бойында көптеген басқа да наградаларға ие болды. 1925 жылы ол Цинциннати өнер мұражайында өткен Америка өнерінің 32-ші жылдық көрмесінде Луиза Вудруф, Роберт Анри және Мэри Кассатпен бірге өнер туындыларын көрсетті. Оның жұмысы 1928 жылғы жазғы Олимпиададағы сурет сайысының аясында өткен сурет салу іс-шарасына да қатысты. Хассам өмірінің соңғы жылдарында аз саяхаттады, бірақ Калифорния, Аризона, Луизиана, Техас және Мексикаға барды. Өмірінің соңына дейін ол өнердегі жаңа бағыттарды сынап, кубизм, сюрреализм және басқа да авангардтық қозғалыстарды қолдаған суретшілерді, сыншыларды, коллекционерлерді және дилерлерді «өнердегі адасқандар» деп атады. 1960 жылдары американдық импрессионизмге қызығушылық жанданғанға дейін Хассам «ұмытылған генийлердің» қатарында саналды. 1970 жылдары француз импрессионистерінің суреттері рекордтық бағаға сатылғанда, Хассам және басқа американдық импрессионистерге де жаңа қызығушылық туды және олардың туындыларының құны өсті.