Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық Африкадағы этникалық топ
Ethnic group in Central Africa
Бамилеке – Камерунның батыс жотасындағы биік жазықта қоныстанған, өте жақын қатыстас 90 халықтың тобы. Доктор Джон Фейу де Хапи айтуынша, Бамилеке сөзі «сенімді адамдар» деген мағынаны білдіреді. Грасфилд халқы өздерін Бамилеке деп атамайды, олар өздері жататын жеке патшалықтарының аттарын қолданады немесе өздерін «Нграфи» деп, яғни «жота халқы» деп атайды.
The Bamiléké are a group of 90 closely related peoples who inhabit the Western High Plateau of Cameroon. According to Dr John Feyou de Hapy, Bamiléké means people of faith. The Grassfields people do not refer to themselves as Bamileke but instead use the names of the individual kingdoms to which they belong or else refer to themselves as "Ngrafi" for “grassfields people".
Тілдер
Бамилеке тілдері – Нигер-Конго тілдер отбасының оңтүстік бантоид тармағына жататын Грасфилд тілдері.
The Bamileke languages are Grassfields languages that belong to the Southern Bantoid branch of the Niger Congo language family.
Тарих
Бамилеке тарихи деректерінің көпшілігі Нил өзенінің бойында, қазіргі Судан аумағында пайда болғандығын егжей-тегжейлі баяндайды. Бамилекелер арасындағы байланыс тәсілдері мен құралдарын зерттеген сараптама Нил бойындағы халықтармен ортақ текті көрсетеді. Алексис Максим Фею де Хэппи мен оның ұлы Жозеф жинаған ауызша дәстүрлер бамилекелердің Батыс Камерунға бірнеше толқындарда, екі негізгі бағыт бойынша келгенін көрсетеді. Бірінші бағыт солтүстіктегі Чад көлі мен Нил аңғары арасында басталады. Екінші бағыт Нигериядағы Крос-Ривер аймағынан басталады. Бамилекелердің кейбір ауызша дәстүрлеріне сәйкес, олар Вутэн (сонымен қатар Бетака деп те аталады) есімді Мбум ханшайымының ұрпақтары. Ол мұрагерлік даудан кейін Мбум астанасы Нган Хадан қуылғаннан соң 13-шы ғасырда Тикар фондомын құруға көмектескен. Солтүстік Камеруннан қазіргі орнына көшіп келген мбумдар барлық Грассфилд халқының ата-бабалары болып табылады және қазір Камерунның Адамава провинциясында тұрады. 17-шы ғасырда шамба және фулани халқының қысымымен бамилекелер оңтүстікке және батысқа қарай көшіп кетті. Камерун отарланған кезде британдықтар дәстүрлі билік органдарына, мысалы, фонға белгілі бір мәртебе мен бақылау берді. Бұл тікелей басқару саясатының нәтижесінде болды. Ал немістер мен француздар фонға үлкен құрметпен қарамай, көбінесе күдікпен қарады. Камерун Республикасының тарихи сөздігінде жинақталған зерттеулерге сәйкес, "бамилекелер өте жақсы шаруалар және кәсіпкерлер, сондай-ақ кәсіпкер әйелдер ретінде танымал. Олар ұлттық экономиканың маңызды бөлігіне айналғанмен, олардың жетістіктері, әсіресе бамилекелер көшіп келген аймақтардың жергілікті тұрғындары арасында қызғаныш пен наразылық тудырды".
Most Bamiléké historical narratives detail an origin along the Nile River in what is now Sudan. A survey examining the methods and instruments of communication among the Bamileke show a common origin with populations along the Nile. Oral tradition collected by Alexis Maxime Feyou de Happy and his son, Joseph, suggested that the arrival of the Bamiléké in Western Cameroon occurred in multiple waves with two primary routes. The first route originated in the North between the Lake Tchad area and the Nile Valley. The second route originated in Nigeria around the Cross River area. According to some Bamiléké oral traditions, they are descendants of a Mbum princess named Wouten (also called Betaka) who helped establish the Tikar fondom sometime in the 13th century after being expelled from Ngan Ha, the capital of Mbum following a succession dispute. The Mbum who migrated to their current location from Northern Cameroon are the ancestors of all Grassfields people and now reside in the Adamawa province of Cameroon. In the 17th century, the Bamiléké migrated further south and west under the pressure of the Chamba and Fulani people. When Cameroon was colonized, the British granted status and a certain amount of control to traditional authorities, such as the Fon. This was due to a colonial policy known as indirect rule. On the other hand, the Germans and French looked at Fons with contempt and were often suspicious of them. According to research compiled in The Historical Dictionary of the Republic of Cameroon, the "Bamiléké have a reputation of being excellent farmers and businessmen and women. While they have become a significant factor in the national economy, their success has also generated some jealousy and resentment, especially among the original inhabitants of areas to which Bamiléké migration has occurred."
Генетика
Бір генетикалық зерттеуде Бамилеке тайпасына байланысты генетикалық вариациялар Орталық, Оңтүстік және Шығыс Африканың барлық аймақтарында кездесті. Зерттеушілер Бамилекелердің банту миграциясының бастауы деген болжамға күмән келтіреді, себебі 4000 жыл бұрын аймақтағы генетикалық вариациялар мүлдем басқаша болуы мүмкін. Бамилеке елді мекендері басшылықтар ретінде ұйымдастырылған. Басшы, яғни фон немесе фонг, рухани, саяси, сот және әскери жетекші ретінде қарастырылады. Басшы сонымен қатар басшылықтың "әкесі" деп есептеледі. Осыдан келіп, халық оған зор құрмет көрсетеді. "Әке" орнын басатын мұрагер оның балаларының арасынан таңдалады. Мұрагердің кім екені әдетте фонның өліміне дейін құпия сақталады.
In one genetic study, Bamileke related genetic variations were found throughout Central, Southern and East Africa. The researchers caution the assumption that the Bamileke are the source of the Bantu migration because the genetic variations in the region could have been very different 4000 years ago. Bamiléké settlements are organized as chiefdoms. The chief, or fon or fong is considered as the spiritual, political, judicial and military leader. The chief is also considered as the 'father' of the chiefdom. He thus has great respect from the population. The successor of the 'father' is chosen among his children. The successor's identity is typically kept secret until the fon's death.
Экономикалық қызмет
Дәстүрлі үйлер алдымен төрт қабырғалы рафиялық бағанадан жасалған тікбұрышты каркас орнату арқылы салынады. Салушылар содан кейін пайда болған тесіктерді шөппен толтырып, бүкіл ғимаратты сазбен жабады. Шатыр әдетте биік конус пішіндес болады. Бамилеке халқы ата-бабаларының рухы ата-бабаларының бас сүйектерінде де сақталады деп сенеді, сондықтан оларды өздерінде сақтайды. Отбасының ең үлкен еркегі әкесі мен анасының бас сүйектерін отбасы салған және жолдамашының батасын алған үйінде сақтайды. Егер бас сүйектері жақсы сақталмаса, құйым су сияқты арнайы рәсім орындалуы керек. Фон деп аталатын Бамилеке патшасының билігін көбінесе піл, бұқа және барс бейнелейді. Ауызша дәстүрлерде Фон қалаған кезде пілге немесе барсқа айнала алады делінеді. Мбап мтенг деп аталатын піл маскасының дөңгелек құлақтары, адамға ұқсас беті және алдыңғы және артқы жағында тізеге дейін түсетін сәндік панельдері бар, бәрі де әдемі геометриялық білезіктермен, соның ішінде үшбұрышты суреттермен жабылған. Теңбұрышты үшбұрыштар көптеп кездеседі, себебі олар барс символы болып табылады. Масканың мәртебесін білезіктер, қабықшалар, қола және басқа да құнды әшекейлер көтеріп береді.
Traditional homes are constructed by first erecting a raffia pole frame into four square walls. Builders then stuff the resulting holes with grass and cover the whole building with mud. The thatched roof is typically shaped into a tall cone. The Bamileke also believe that the Ancestor's spirit still remains within the actual skulls of the Ancestors as well, so they keep possession of them. The oldest male in the family keeps the skulls of both male and female ancestors in a dwelling that the family built and a diviner has blessed. In the event that a skull is not well preserved, a special ritual must be performed that consists of the pouring out of libation. The power of a Bamileke king, called a Fon, is often represented by the elephant, buffalo, and leopard. Oral traditions proclaim that the Fon may transform into either an elephant or leopard whenever he chooses. An elephant mask, called a mbap mteng, has protruding circular ears, a human like face, and decorative panels on the front and back that hang down to the knees and are covered overall in beautiful geometric beadwork, including triangular imagery. Isosceles triangles are prevalent, as they are the known symbol of the leopard. Beadwork, shells, bronze, and other precious embellishments on masks elevate the mask's status.
Мүсіндік
Бұрандалы өнер Бамилеке өнерінің маңызды бөлігі болып табылады және оны Африканың басқа аймақтарынан ерекшелейді. Бұл өнер түрі өте жеке болып келеді, себебі екі бірдей туынды жоқ, және көзді қуантатын жарқын түстерде жиі қолданылады. Қолданылған бұрандалардың түріне қарай, олар мәртебе көрсетуі мүмкін. Ағаш мүсіндерінде қолданылатын бұрандалы өнер Камерун жазығында ғана кездесетін ерекше техника. Отарлау алдында, танымал бұрандалар Нигерия сияқты Сахара асты елдерінен алынған, олар қабықшадан, жаңғақтан, ағаштан, тұқымнан, керамикадан, піл сүйегінен, жануар сүйегінен және металдан жасалған. Отарлау және Еуропа мен Таяу Шығыс елдерімен сауда жолдары жарқын түсті шыны бұрандаларды, сондай-ақ інжу-маржанды, кораллды және изумруд сияқты сирек кездесетін тастарды әкелді. Бірақ мұның құны жоғары болды. Көп жағдайда, осы елдермен құлдарға, алтынға, мұнайға, піл сүйегіне және кейбір құнды ағаш түрлеріне айырбастау туралы келісімдер жасалды. Джоукво мен Ван жасаған тағы бір зерттеуде Бамилеке халқы арасында қыштан жасалған бұйымдарды жасау – өнер терапиясының бір түрі екені анықталды.
Beadwork is an essential element of Bamileke art and distinguishes it from other regions of Africa. It is an art form that is highly personal in that no two pieces are alike and are often used in dazzling colors that catch the eye. They may be an indication of status based on what kinds of beads are used. Beadwork utilized all over on wooden sculptures is a technique that is unique only to the Cameroon grasslands. Before they were colonized, popular beads were obtained from Sub Saharan countries like Nigeria and were made of shells, nuts, wood, seeds, ceramic, ivory, animal bone, and metal. Colonization and trade routes with other countries in Europe and the Middle East introduced brightly colored glass beads as well as pearls, coral and rare stones like emeralds. These came at a price, however. There were often agreements with these other countries to exchange these precious luxury commodities for slaves, gold, oil, ivory and some types of fine woods. Another study performed by Djoukwo and Wang found that pottery creation among the Bamiléké is used as a form of art therapy.