Алжирдегі еврей қауымының тарихы

Кіріспе

Алжирдегі еврейлердің тарихы ежелгі заманға дейін барады, бірақ қазіргі Алжирге алғашқы еврейлердің қоныс аудару уақыты мен жағдайларын нақты анықтау мүмкін емес. Дегенмен, бірнеше толқын көші-қон халықтың өсуіне ықпал етті. Рим жаулап алғанға дейін Карфагенде және қазіргі Алжирде еврейлер болған болуы мүмкін, бірақ еврей қауымдастықтарының дамуы Римнің келуімен байланысты. Бірінші және екінші ғасырларда Израиль мен Киренаикадағы еврейлердің көтерілісі осы аймақтардан еврей иммигранттарының келуіне әкелді. Ғалымдардың көпшілігі берберлердің жаппай түрде иудаизмге өткені туралы пікірді жоққа шығарады. 8-ғасырда Алжирде аяқталған Солтүстік Африканың мұсылмандық жаулап алуы Солтүстік Африканы исламдық өркениет аясына енгізіп, жергілікті еврей қауымдастықтарының мәртебесіне елеулі әсер етті, олардың мәртебесі енді дімми статусымен реттелді. Кейінірек, жаңа иммигранттар Алжир еврей қауымын нығайтты: еврейлер 5 және 6 ғасырлардағы вестготтардың қуғын-сүргіні кезінде және 14 және 16 ғасырлардағы испандық Реконкистамен байланысты қуғын-сүргін кезінде Испаниядан қашып келді. Көптеген еврейлер Иберия түбегінен Алжирге қоныс аударды, жергілікті еврей халқымен араласып, олардың дәстүрлеріне әсер етті. 18-ғасырда басқа еврейлер, Ливорноның Граналары, аз болғанымен, Еуропа мен Осман империясы арасындағы сауда делдалы ретінде маңызды рөл атқарды. 19-ғасырдың соңында Тетуаннан көптеген еврейлер Алжирге келді, қауымның қатарын арттырды. 1830 жылы Алжирдің француз отарлауынан кейін алжирлік еврейлер, басқа алжирліктер сияқты, отаршылдық биліктің кемсітуіне ұшырады. Мұсылмандар сияқты, оларға «түпкілікті» (indigène) статусы берілді және қатаң шарттар орындалмаса, француз азаматтығын алудан айырылды. Алайда, дімми статусы жойылды. 1870 жылғы Кремье декреті алжирлік еврейлерге азаматтық берді (мұсылмандар жеке натурализация процесінен өтпесе, оларға тыйым салынды), еврейлер Франциямен көбірек байланысқа түсті. 1882 жылы француз империясы Оңтүстік Алжирге кеңейген кезде, оның жергілікті еврейлері түпкілікті мәртебесін сақтап қалды, ал барлық алжирлік еврейлер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы мәртебеге қайта оралды. Алжирдің тәуелсіздігі алдында көптеген алжирлік еврейлер Францияға қайта оралуды таңдады, ал азғын саны Израильді таңдады. Бұл эмиграция Алжир топырағында 2000 жылдан астам сақталған еврей қауымының тарихын аяқтады. Қазір Алжирде бірнеше ондаған өте жасырын еврейлер тұрады.

The history of Jews in Algeria goes back to Antiquity, although it is not possible to trace with any certainty the time and circumstances of the arrival of the first Jews in what is now Algeria. In any case, several waves of immigration helped to increase the population. There may have been Jews in Carthage and present day Algeria before the Roman conquest, but the development of Jewish communities is linked to the Roman presence. Jewish revolts in Israel and Cyrenaica in the 1st and 2nd centuries certainly led to the arrival of Jewish immigrants from these regions. The vast majority of scholarly sources reject the notion that there were any large scale conversions of Berbers to Judaism. The Muslim conquest of North Africa, which was completed in Algeria in the 8th century, brought North Africa into the realm of Islamic civilization and had a lasting impact on the identity of local Jewish communities, whose status was henceforth governed by the dhimma. New immigrants later strengthened the Algerian Jewish community: Jews fled Spain during the Visigothic persecutions of the 5th and 6th centuries, and again during the persecutions linked to the Spanish Reconquista of the 14th and 16th centuries. Many Jews from the Iberian Peninsula settled in Algeria, mixing with the local Jewish population and influencing its traditions. In the 18th century, other Jews, the Granas of Livorno, were few in number, but played a role as commercial intermediaries between Europe and the Ottoman Empire. Later in the 19th century, many Jews from Tetouan arrived in Algeria, strengthening the ranks of the community. After the French colonization of Algeria in 1830, Algerian Jews, liked other Algerians, faced discrimination by the colonial state. Like Muslims, they were given the status of "indigéne" (indigenous) and were barred from gaining French citizenship unless highly specific conditions were met. The dhimma was however abolished. The Crémieux Decree of 1870 gave Algerian Jewish people citizenship (while Muslims continued to be barred unless they went through an individual naturalisation process), and the Jews increasingly identified with metropolitan France. In 1882, when the French empire extended into southern Algeria, its native Jews retained indigenous status, and all Algerian Jews were returned to theis status during World War II, On the eve of Algerian Independence, most Algerian Jews opted en masse to be repatriated to France, with a minority choosing Israel. This exile virtually put an end to more than 2,000 years of presence on Algerian soil. A few dozen very discreet Jews still live in Algeria.

Алжирдегі еврейлердің ерте тарихы

Алжирде яһуди қоныстарының куәліктері Рим дәуірінен бастап (Mauretania Caesariensis) сақталған. Археологиялық қазбалар барысында біздің заманымыздың бірінші ғасырларында яһудилердің болғанын растайтын эпитафиялар табылған. Бербер жерлері Рим империясынан келген христиандар мен яһудилерді өте ерте қабылдағандығы айтылады. 70 жылы Титтің Иерусалимдегі Екінші ғибадатхананы қиратуы, содан кейін 117 жылы болған Китос соғысы Солтүстік Африка мен Жерорта теңізіндегі яһуди қоныстарын күшейтті. Рустамидтердің астанасы Тахерттің алғашқы сипаттамаларында, Солтүстік Африканың басқа да ірі мұсылман қалаларында болғандай, яһудилер де кездесетін. Ғасырлар өткен соң, Каир Генизасынан табылған хаттарда көптеген алжирлік яһуди отбасылары туралы мәліметтер бар.

Мұсылман билігі дәуірі

VII ғасырда Солтүстік Африкадағы яһуди қоныстары Визигот патшасы Сисебут және оның ізбасарларының қуғынынан қашқан яһуди иммигранттарымен нығайтылды. Олар сол кезде Византия империясының құрамында болған Магрибке қашып келді. Яһудилер бербер халқына әсер етіп, олардың арасында дінге келгендер болды ма, жоқ па деген пікірталас әлі де жалғасуда. Сол ғасырда ислам әскерлері Магрибтің барлық аймағын және Иберия түбегінің көп бөлігін жаулап алды. Яһуди халқы мұсылман үстемдігіне көшті, Аль-Андалус және Таяу Шығыспен тұрақты мәдени алмасулар жасады. Кейіннен, 1391 жылы Испаниядағы Каталония, Валенсия және Балеар аралдарындағы, ал 1492 жылы испан инквизициясынан кейінгі қуғын-сүргіннен қашып, көптеген сефард яһудилері Алжирге паналады. Морискилермен бірге олар Солтүстік Африка порттарына ағылып, жергілікті яһудилермен араласты. XVI ғасырда Оран, Бежая және Алжир сияқты қалаларда ірі яһуди қауымдастықтары құрылды. Мұсылман билігінің рұқсатымен яһудилер Тлемсен және Константин сияқты ішкі қалаларда, тіпті оңтүстіктегі Туггурт және М’забқа дейін қоныстанды. Орандағы кейбір яһудилер ладино тілін – испан тілінің ерекше консервативті диалектін – 19 ғасырға дейін сақтап келді. Осман империясының соңғы кезеңінде Алжирде яһуди саудагерлері қаржылық жағдайы жақсарды. Алжирге француз шабуылына себеп – Деяның француз үкіметінен екі яһуди саудагеріне тиесілі үлкен бидай қарызын төлеу талабы болды. XVI-XVII ғасырларда Италияның Ливорно қаласынан Алжирге бай яһудилер көшіп келді. Еуропа мен Осман империясы арасындағы сауда-саттық және алмасулар яһуди қауымын нығайтты. Кейін, 19 ғасырда, көптеген сефард яһудилері Тетуаннан Алжирге қоныстанды, әсіресе Оранда жаңа қауымдастықтар құрды.

Француз Алжиры

1830 жылы Алжирдегі еврей халқының саны 15 000 мен 17 000 аралығында болды, олар негізінен жағалау аймағында шоғырланған. Алжирде 6 500-ге жуық яһуди өмір сүрді, олар халықтың 20%-ын құрады; Оранда – 2 000; Константинде – 3 000; Тлемсенде – 1 000. Мұсылмандар француз оккупациясына қарсылық көрсеткен кезде, кейбір алжирлік яһудилер жаулауға көмектесті, аудармашылар немесе жабдықтаушылар ретінде қызмет етті. Оларды жаулап алғаннан кейін француз үкіметі Османдық миллет жүйесін жылдам қайта құрылымдады. Ол кезде француз үкіметі француз азаматтарын (ұлттық дауыс беру құқығы бар және француз заңдары мен әскери міндеттілігіне бағынатын) еврейлер мен мұсылман "түпкілікті" халықтардан ажыратты, олардың әрқайсысына өз заңдарын және соттарын сақтауға рұқсат берілді. 1841 жылы яһудилік бетейдин "дін соттары" Францияның Израильдік Орталық Консисториясына байланысты француз юрисдикциясына берілді. Алжирдің аймақтық соттары немесе консисториялары құрылды, олар француз бақылауымен жұмыс істеді. Мұндай қадағалау француз яһудилерінің еврей алжирліктерін "мәдениеттендіруге" тырысуының мысалы болды, өйткені олар өздерінің еуропалық дәстүрлері сефардтық тәжірибелерден жоғары деп сенді. Бұл яһудилердің мемлекетпен қарым-қатынасының өзгеруін білдірді. Олар мұсылман соттарынан бөлініп, бұрын дхимми, яғни қорғалған азшылық ретінде саналған. Нәтижесінде алжирлік яһудилер Алжирде тұруға тырысқан француз яһудилеріне қарсылық көрсетті; кейбір жағдайларда тәртіпсіздіктер болды, ал басқаларында жергілікті яһудилер француз яһудилерінің алжирлік яһудилердің зиратында жерленуіне рұқсат бермеді. 1870 жылы Кремье декреті бойынша француз азаматтығын алды, бірақ мұсылмандар үшін төменгі мәртебе сақталды, олар техникалық тұрғыдан француз азаматтары болса да, француз азаматтығына өтініш беруі және натурализация процесінен өтуі керек болды. Осы себепті олар кейде қате түрде "пье-нуар" деп саналады. Алжир яһудилеріне азаматтық беру туралы шешім либералды, интеллектуалды француз яһуди қауымының көрнекті мүшелерінің қысымының нәтижесі болды, олар Солтүстік Африка яһудилерін "артта қалған" деп санады және оларды қазіргі заманға әкелуге тырысты. Бір ұрпақ ішінде, бастапқы қарсылыққа қарамастан, алжирлік яһудилердің көпшілігі араб немесе яһуди испан тілінен гөрі француз тілінде сөйлей бастады және француз мәдениетінің көптеген аспектілерін қабылдады. Алжир яһудилері "француздықты" қабылдап, отаршылдарға қосылды, бірақ олар әлі де француздарға "басқа" болып саналды. Кейбіреулері еуропалықтардың әдеттегі кәсіптерін жасаса да, "яһудилердің басым көпшілігі мұсылман клиенттеріне қызмет ететін кедей қолөнершілер мен дүкен иелері болды". 1882 жылы М'забты жаулап алғаннан кейін, Алжирдегі француз үкіметі оңтүстік Алжир яһудилерін мұсылмандар сияқты "түпкілікті" деп заңдық түрде жіктеді, осылайша 1870 жылғы Кремье Жарлығы бойынша әлі де француз азаматтары болған солтүстік яһуди әріптестеріне қарағанда, индигенат бойынша шектеулер мен азайып кеткен құқықтар қарастырылды. 1881 жылы Оңтүстік Алжирда Мозабит яһудилерінің саны 30 000-ға жуық болды. Олар оңтүстік Алжирде "жергілікті азаматтық жағдай" заңдарын құрды, ал раввиндер құқықтық мәселелерді қадағалады. Франция үкіметі неке мен мұрагерлік сияқты ішкі мәселелерге қатысты яһуди заңдарын мойындады. Бұл заңдар яһудилерге халаха бойынша құрылымдалуға мүмкіндік бергенімен, оңтүстік яһудилердің "элита" мүмкіндіктеріне қол жеткізуіне кедергі келтірді, өйткені олардың түпкілікті мәртебесі оларды төменгі азаматтар ретінде бекітті. Француз антисемитизмі Алжирдегі француз қауымдастығында қатты тамыр жайды, мұнда әрбір муниципалды кеңес антисемиттердің бақылауында болды, ал газеттер жергілікті яһуди қауымдастықтарына қарсы ксенофобикалық шабуылдарға толы болды. Бұның көп бөлігін француз отаршылдық әкімшілігі, әсіресе, антисемит Макс Режи көтермеледі. Алжирде Эмиль Зола 1898 жылы ашық хатпен қорғанысы үшін сотқа тартылғанда, араб баспасөзінде кеңінен тараған Альфред Дрейфустың "Жаксуз!" деген симпатиясы, 158 яһудиге тиесілі дүкендер тоналып, өртенді және екі яһуди өлтірілді, ал армия араласудан бас тартты (1898 жылғы Алжир көтерілістеріне қараңыз). Ханна Арендт кейіннен "Алжирдегі яһудилерге қарсы погромды, айтылғандай, "артта қалған арабтар" емес, "француздық отаршылдық әкімшілігінің өте тәжірибелі қызметкерлері" және Алжир қаласының мэрі Макс Режи" жүргізгенін айтты". Француз билігі кезінде мұсылмандар яһудилерге қарсы көтерілістер де болды, мысалы, 1897 жылы Оранда. 1931 жылы яһудилер Алжирдің жалпы халқының 2%-дан аз құрады. Бұл халық ең ірі қалаларда көбірек өкілдік етілді: Алжир, Константин және Оран, олардың әрқайсысының яһуди халқы 7%-дан асты. Блида, Тлемсен және Сетиф сияқты көптеген кішкентай қалаларда да шағын яһуди халқы болды. Отыздың ортасында Франсуа де Ла Рокк басқаратын "Круа-де-Фё" экстремистік қозғалысы және кейінірек Алжирдегі француз әлеуметтік партиясы мұсылмандарды алжирлік яһудилерге қарсы қоюға тырысып, араб тілінде трактаттар жариялады және 1934 жылғы Константин погромын қоздырды, онда 25 яһуди қаза тауып, 200-ге жуық дүкен тоналып өртенді.

In 1830, the Algerian Jewish population was between 15,000 and 17,000, mostly congregated in the coastal area. Some 6,500 Jews lived in Algiers, where they made up 20% of the population; 2,000 in Oran; 3,000 in Constantine; and 1000 in Tlemcen. While Muslims resisted the French occupation, some Algerian Jews aided in the conquest, serving as interpreters or suppliers. After their conquest, the French government rapidly restructured the Ottoman millet system. At the time, the French government distinguished French citizens (who had national voting rights and were subject to French laws and conscription) from Jewish and Muslim "indigenous" peoples, who each were allowed to keep their own laws and courts. By 1841, the Jewish batei din "religious courts" were placed under French jurisdiction, linked to the Israelite Central Consistory of France. Regional Algerian courts or consistoires were put in place, operating under French oversight. Such oversight was an example of the French Jews' attempt to "civilize" Jewish Algerians, as they believed their European traditions were superior to Sephardic practices. This marked a change in the Jewish relationship with the state. They were separated from the Muslim court system, where they had previously been classified as dhimmis, or a protected minority people. As a result, Algerian Jews resisted those French Jews attempting to settle in Algeria; in some cases, there was rioting, in others the local Jews refused to allow French Jewish burials in Algerian Jews' cemeteries. French citizenship in 1870 under the Crémieux Decree, while maintaining an inferior status for Muslims who, though technically French nationals, were required to apply for French citizenship and undergo a naturalization process. For this reason, they are sometimes incorrectly categorized as pieds noirs. The decision to extend citizenship to Algerian Jews was a result of pressures from prominent members of the liberal, intellectual French Jewish community, which considered the North African Jews to be "backward" and wanted to bring them into modernity. Within a generation, despite initial resistance, most Algerian Jews came to speak French rather than Arabic or Judaeo Spanish, and they embraced many aspects of French culture. In embracing "Frenchness," the Algerian Jews joined the colonizers, although they were still considered "other" to the French. Although some took on more typically European occupations, "the majority of Jews were poor artisans and shopkeepers catering to a Muslim clientele." After the 1882 conquest of the M'zab, the French government in Algeria legally categorized southern Algerian Jews, like the Muslims, as "indigènes", and thus subject to restricted and decreased rights under the indigénat compared to their northern Jewish counterparts, who were still French citizens under the Crémieux Decree of 1870. In 1881, there were only about 30,000 Mozabite Jews in Southern Algeria. They established, in Southern Algeria, “local civil status” laws, with rabbis overseeing legal issues. The French government recognized Jewish laws pertaining to domestic issues, such as marriage and inheritance. While these laws allowed for Jews to be structured under halakha, it prevented southern Jews from accessing “elite” opportunities, as their indigenous status established them as lesser citizens. French antisemitism set down strong roots among the expatriate French community in Algeria, where every municipal council was controlled by anti Semites, and newspapers were rife with xenophobic attacks on the local Jewish communities. Much of this was encouraged by the French colonial administration, in particular by the militant antisemitic Max Régis. In Algiers when Émile Zola was brought to trial for his defense in an 1898 open letter, J'Accuse !, of Alfred Dreyfus, sympathy for whom was widespread in the Arabic press, over 158 Jewish owned shops were looted and burned and two Jews were killed, while the army stood by and refused to intervene (see 1898 Algerian riots). Hannah Arendt was to comment later that,'that pogroms against Jews in Algeria were carried out not, as it was claimed, by “‘backward Arabs’” but by “thoroughly sophisticated officers of the French colonial administration” and by the mayor of Algiers, Max Régis.' Under French rule, some Muslim anti Jewish riots still occurred, as in 1897 in Oran. In 1931, Jews made up less than 2% of Algeria's total population. This population was more represented in the largest cities: Algiers, Constantine and Oran, which each had Jewish populations of over 7%. Many smaller cities such as Blida, Tlemcen and Setif also had small Jewish populations. By the mid thirties, François de La Rocque's extremist Croix de Feu and, later, the French Social Party movements in Algeria proved active in trying to turn Muslims against Algerian Jews by publishing tracts in Arabic, and were responsible for inciting the 1934 Constantine Pogrom, in which 25 Jews were killed and some 200 stores were pillaged.

Виши режимі кезінде Алжирдегі Холокост

Германияға жақтас Виши режимінің алғашқы қадамдарының бірі 1940 жылғы 7 қазанда Кремье декретінің күшін жою болды, осылайша алжирлік яһудилердің француз азаматтығынан айырылуына себеп болды, бұл шамамен 110 000 алжирлікке әсер етті. Алжирде Виши үкіметі тұсында тіпті басқа дінге өткен қараиттер мен яһудилер де «Яһудилер туралы заң» деп белгілі антисемит заңдарына бағынды. Виши режимінің заңдары яһудилерге мемлекеттік қызметтерді немесе басқа да үкіметтік лауазымдарды атқаруға, сондай-ақ сақтандыру және жылжымайтын мүлік сияқты салаларда жұмыс істеуге тыйым салды. Бұл тұтқындар «Яһуди еңбек тобын» құрып, Вишидің Сахара арқылы өтетін теміржол жобасында жұмыс істеді; көптеген адамдар аштықтан, шаршаудан, аурудан немесе ұрып-сапалаудан қаза тапты. ФСН (Ұлттық Азаттық Фронты) алжирлік халықтың негізгі құрамы ретінде яһудилерге Алжирде орын беруді жариялап, олардың қолдауын күтті. Алжир мұсылмандары Екінші дүниежүзілік соғыста Виши режимі тұсында яһудилерге көмектесіп, Кремье декреті бойынша олардың азаматтық құқықтары жойылған кезде қолдау көрсеткен. Басқалары үшін 1934 жылғы қырғынды еске алу, Константин мен Батнада мұсылмандардың яһудилерге қарсы зорлық-зомбылық көрсетуі, сондай-ақ Батна мен Орлеанвиллдегі синагогтарға жасалған өрт шабуылдары ұсыныстан бас тарту шешіміне ықпал етті. 1961 жылы Франция Ұлттық Ассамблеясының 61-805 заңымен Кремье декретінен шеттетілген мозабит яһудилеріне де француз азаматтығы берілді. 1961 жылғы референдумнан кейін 1962 жылғы Эвиан келісімдері Алжирдің тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Алжирдің кейбір яһудилері тәуелсіздік процесін бомбалау және қастандықтар арқылы бұзуға тырысқан «Organisation armée secrète» (Құпия қарулы ұйым) ұйымына қосылды, олардың нысаналарында Шарль де Голль мен Жан-Поль Сартр болды. Алжирде яһудилердің қалуы үшін соңғы шақырулар жасалса да, шамамен 130 000 алжирлік яһуди елден кетуді жөн көріп, Францияға қоныс аударды. 1948 жылдан бері шамамен 25 000 алжирлік яһуди Израильге көшіп кетті.

Тәуелсіз Алжир

1961 жылдың соңы мен 1962 жылдың жазының соңы аралығында Алжирдің шамамен 140 000 еврейінің 130 000-ы Францияға кетті, ал шамамен 10 000-ы Израильге көшіп кетті. Алжирде тұратын марокколық яһудилер және алжирлік Сахарадағы М’заб аңғарынан келген, француз азаматтығы жоқ яһудилер, сондай-ақ Константиннен келген алжирлік яһудилердің шағын тобы да сол кезде Израильге көшіп кетті. 1969 жылға қарай Алжирде 1000-нан аз яһуди қалды. 1975 жылы үкімет елдегі барлық синагогаларды, біреуін қоспағанда, тартып алып, оларды мешіттерге немесе кітапханаларға айналдырды. 2005 жылдан бері Алжир үкіметі еврей қауымдастығын құрып, дін бостандығын мойындаған заң қабылдау арқылы еврей халқына қатысты кемсітушілікті азайтуға тырысып келеді. Олар сонымен қатар Солтүстік Африкадағы ең қасиетті яһуди орындарына еврейлердің қажылық сапарларын қайта жандандыруға рұқсат берді. 2014 жылы дін істері министрі Мохаммед Эйса Алжир үкіметі еврей синагогаларын қайта ашуға көмектесетінін жариялады. Алайда, бұл жоспар іске аспады, Эйса бұл енді алжирлік яһудилердің мүддесіне жатпайтынын мәлімдеді.