Кіріспе

Джон Эдгар Уайдман (14 маусым 1941 жылы туған) – американдық романист, әңгімеші, мемуаршы және эссеші. Ол ПЕН/Фолкнер сыйлығын екі рет алған тұңғыш автор. Оның шығармалары эксперименттік тәсілдерімен және афроамерикандықтардың өміріне назар аударуымен белгілі. Пенсильвания штатының Питтсбург қаласында өскен Видман Пенсильвания университетінде студент-спортшы ретінде көзге түсті. 1963 жылы Оксфорд университетінде оқуға Родос стипендиясын жеңіп алған екінші африкалық американдық азамат болды. Жазушылық қызметінен бөлек, Видман мемлекеттік және Ivy League университеттерінде әдебиет және шығармашылық жазу профессоры болып жұмыс істеді. Ол өзінің шығармаларында нәсіл, отбасы, ауыр сызақат, әңгіме айту және АҚШ-тағы әділеттілік мәселелерін зерттейді. Оның жеке өмірінен өткен оқиғалар, әсіресе ағасының түрмеге түсуі, оның туындыларында маңызды орын алады. Қазір Браун университетінің зейнеткер профессор және Нью-Йорк пен Францияда тұрады.

Ерте өмір және білім

Уидеман 1941 жылғы 14 маусымда Вашингтон қаласында, Эдгардың (1918–2001) және Беттің (құрметті аты – Френч; 1921–2008) бес баласының үлкені ретінде дүниеге келді. Видеман өз тамырларын американдық құлдық дәуіріне дейін жегізеді. Анасының шешесінің шешесі Мэриленд штатынан шыққан құл болған. Оның қожайынының ұлынан балалары болған. Олар Америка Азамат соғысы кезінде немесе одан кейін Питтсбургке көшіп келді. Видеман отбасының әңгімесіне сәйкес, бұл ата-баба алғаш рет Питтсбургтің Хоумвуд ауданына айналған жерді қоныстандырған, бірақ ақ заңгер және саясаткер Уильям Уилкинс осы қауымдастықты құрған деп есептеледі. Видеманның әкесінің ата-бабалары Оңтүстік Каролинаның ауылдық аймақтарына дейін із тастады, онда ақ және африкалық-американдық Видемандар болған, тіпті құлдарды ұстағандар да болған. Видеманның әкесінің әкесі 20 ғасырдың басында көптеген африкалық-американдықтар Оңтүстік штаттарынан қашқан кезде Ұлы көші-қонның бір бөлігі ретінде Питтсбургке көшіп келді. Видеманның әкесі Эдгар Питтсбургтегі орта мектепті бітірді, онда ол баскетболмен әуестенген. Видеманның анасы Беттіге үйленгеннен кейін ол онымен бірге Вашингтонға көшіп, АҚШ Мемлекеттік Баспа кеңсесінде жұмыс істеді. 1941 жылы Видеман дүниеге келгеннен кейін жұбайлар Питтсбургтің Хоумвуд ауданына қайта көшті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Видеманның әкесі АҚШ армиясына қазылып, Оңтүстік Каролинадағы Чарльстон және Сайпанға орналасты. Соғыстан кейін ол отбасын асырау үшін бірнеше жұмысты бірден атқарды, соның ішінде официант және санитарлық жұмыскер болып жұмыс істеді. Видеманның кіші інісі Роберт 1951 жылы, отбасы Хоумвудта тұрғанда дүниеге келді. Эдгардың табысының арқасында отбасы басымдықпен ақ адамдар тұратын Шадисайдке көшіп, Видеманға Пибоди орта мектебінде оқуға мүмкіндік берді. Видеманның мұғалімдері оның бала кезінен-ақ зиялы деңгейін байқады және ол өте жақсы оқушы болды. Орта мектепте ол баскетболдан жұлдыз, студенттік кеңестің президенті және сыныбының үздік бітірушісі болды. Дегенмен, Видеман әлеуметтік жағынан сақ болды, әсіресе ақ студенттердің арасында. 1963 жылы мақала үшін сұхбат алғанда, оның ақ студенттерінің бірі Видеманның "өзі ақ қызбен көшеде жалғыз көрінгісі келмейтінін" және "сабақтан кейін ол ақ студенттермен келесі сабаққа сирек баратынын" айтқанын еске алды.

Колледж

Видман Пенсильвания университетінде оқыды, онда оған академиялық жетістіктері үшін Бенджамин Франклин стипендиясы ұсынылды және 1959 жылы оқуға түскен афроамерикандық студенттердің санаулы бірі болды. Пенн университетінің мұрағаттар мен жазбалар орталығы жариялаған веб-сайтта 1959 жылы 1700-ден астам студенттің арасында бар болғаны алты афроамерикандық студент болғаны айтылады. Видманның өз сөзімен айтқанда, осы оқиғадан кейін ол өзін "жасырынуға еш жері жоқ" деп сезінді және "мені үнемі оларға да, өзіме де қарсы қоятын" ортада болды. Өзін шеттетілген сезіне отырып, ол колледжден кетуді шешті, бірақ баскетбол жаттықтырушысы оны автобус аялдамасында тоқтатты, онда Видман Питтсбургке автобуспен қайтуға дайындалып жатқан еді. "Ағалар мен сақшылар" атты естелік кітабында ол ағасына өзінің ниеттерін былай түйіндеді: Мен Питтсбургтен, кедейліктен, қара терілі екенімнен қашып келдім. Алға жылжу үшін, өзімді бір нәрсеге айналдыру үшін колледж логикалық, қажетті қадам сияқты көрінді. Менің жер аударуым, үйден қашуым жақсы бағалармен, жақсы ағылшын тілімен басталды, мен стипендия алғанға және таулар арқылы Филадельфияға пойыз билеті алғанға дейін өзімді ерекшеледім. Егер мен таңдаған жолым туралы күмән келтірсем немесе ойланып қалсам, сіздер мені үйге, геттоға қайтып оралғанда, қанша бақытты екенімді еске түсіретін едіңіздер. Видман оқу және спортта да үздік болды, баскетбол жұлдызы атанды. Жоғары сыныпта ол баскетбол командасының капитаны болды, команданың ең көп ұпай жинаған ойыншысы атанды және "All Ivy League" командасына енді. Командасы жоғары сыныпта Принстон университетіне қарсы Айви Лигасының чемпионатында жеңіліске ұшырады, бірақ дәстүрлі түрде Филадельфиядағы ең жақсы колледж баскетбол командасын анықтайтын "Үлкен 5" турнирінде жеңіске жетті, онда Пенн Вилланова, Сент-Джозеф, Ла-Салл және Темпл университеттерімен күш сынасты. Академиялық жетістіктері үшін, оның ішінде шығармашылық және ғылыми жазу бойынша университет жүйесіндегі марапаттарды жеңіп алуы үшін Видман Phi Beta Kappa ұлттық құрмет қоғамына қабылданды. 1963 жылы ағылшын тілінде бакалавр дәрежесін алғанға дейін Видман Родс стипендиаты атанды, Оксфорд университетінен беделді сыйлықты жеңіп алған екінші афроамерикандық студент болды. Видман бұл құрметті Оңтүстік Калифорния университетінің Дж. Стэнли Сандерспен бөлісті, ол да 1963 жылы Родс стипендиаты атанды. 1963 жылдың күзінде Видман Оксфордта оқуды бастау үшін Англияға көшіп барды, онда ол 18 ғасырғы британдық көркем әдебиеті бойынша диссертация қорғады. 1965 жылы Видман Лонг-Айлендтен келген Джудит Голдманға үйленді, оны екеуі Пенн университетінде оқып жүргенде танысқан. Келесі жылы Видман Оксфордтан BPhil дәрежесін алып, АҚШ-қа оралды. Ол 1966–1967 оқу жылын Айова жазушылар шеберханасында өткізді, онда Курт Воннегут пен Хосе Доносодан білім алды. Сол жазда оның "Көңілді бір көз тастау" атты алғашқы романы жарық көрді. Видманның редакторы Хайрам Хайдн оның "Look" журналындағы профилін көріп, Оксфордқа кетер алдында Видманмен байланысып, жазушыдан өз шығармаларын жіберуін сұрады. Видман Оксфордта болған кезде Хайдн "Көңілді бір көз тастау" романының аяқталмаған қолжазбасын оқып, оны жариялауға келісті. Роман оң пікірлерге ие болды. The New York Times Book Review журналының бір рецензенты Видманды "жоғары деңгейдегі ойлы және терең романдар жазатын жазушы" деп сипаттап, оның дебюті "күшті және жаңашыл" екенін айтты. Студенттердің сұранысына жауап ретінде Видман 1968 жылы Пенн университетінде афроамерикандық әдебиет бойынша алғашқы сабақтарды ұсынды. Сол жылы оның тұңғыш ұлы Даниэль дүниеге келді. 1970 жылы Видманның екінші ұлы Джейкоб дүниеге келді. Видманның афроамерикандық әдебиет бойынша алғашқы курстары афроамерикандық зерттеулер бағдарламасына айналды, оны құруға Видман көмектесті. 1971 жылдан 1973 жылға дейін ол бағдарлама директоры болып қызмет етті. 1974 жылы Видман Пенн университетінде ағылшын тілінің толық профессоры болып тағайындалды және ол Афроамерикандық әдебиет бойынша зерттеулер жүргізу үшін Ұлттық гуманитарлық қордан грант алды. Алайда, ол жазуға және отбасын тәрбиелеуге көңіл бөлгені үшін институттағы міндеттерінен және Филадельфиядағы өмірден демалуды қалады. Бұрын Вайоминг университетін барып көрген ол сол университеттің оқытушылар қатарына қосылу туралы ұсынысты қабылдады. Отбасы Ларамиге оралғаннан кейін Видман ағасы Роберттің, онымен бірге Хоумвудта өскен, қашқынға айналғанын білді. 1960 және 1970 жылдардың басында бұл аудан құлдырап кетті, оны көбінесе гетто деп сипаттайды. Роберт есірткіге беріліп, оны ұсақ қылмыстар арқылы қаржыландырды. 1975 жылдың қараша айында ол екі серігімен бірге тонау жоспарын жасады, бірақ ол жоспар күтпеген жағдайға ұшырады, өйткені тоналанған адам, Никола Морена атты делдал, қашып кетті. Роберттің серіктерінің бірі Морена қашқанда оқ жарып жіберді. Біраз уақыттан кейін, жанынан өткен адам жараланған адамды көріп, жедел жәрдем шақырды. Морена ең жақын ауруханаға жеткізілді, бірақ оның жарасын емдеуге қажет хирург болмады, сондықтан ол күтіп, басқа ауруханаға жеткізілді, онда қайтыс болды. Құрбан болғанның отбасы Питерсбург қаласына, ауруханалар мен дәрігерлерге, сондай-ақ жедел жәрдем жүргізушілеріне салғысыздақ болды деп талап арыз берді, бірақ сотқа ұтылып қалды. Алайда, Пенсильвания Жоғарғы Соты Моренаның емделуіне кешігу оның өліміне "әсер еткен фактор" болғанын мойындады. Отбасы соңында аурухана жүйесіне қарсы медициналық қателік туралы сотқа шағымданып жеңіске жетті. Роберт және оның серіктері Питтсбургтен қашып Ларамиге келді, онда Видман оларды бір түнге үйіне кіргізді, бұл әрекетін кейіннен наивтігіне байланыстырды. Роберт және оның серіктері содан кейін Колорадоға жүрді, онда олар ұсталды. Кейіннен Вайоминг полициясы Видманды қашқынға көмектескен деп айыптады, бірақ қандай да бір айып тағылмады. Пенсильвания заңнамасына сәйкес, Моренаға жасалған қарулы тонау әрекеті өлімге әкелсе, оқ атып өлтірушіге екінші дәрежелі кісі өлтіру айыбы тағылады, ал Роберт серік болғандықтан, оған да оқ атып өлтірушіге тағылған айып тағылды. Сотта Роберт кінәлі деп танылды және өмір бойына түрмеге жабылды, мерзімінен бұрын босатылу мүмкіндігі жоқ. Көптеген сыншылар мен ғалымдар үшін трилогия Видманның көркемдік жетістігін білдіреді, кейбіреулері оны оның ең ұлы әдеби жетістігі деп санайды. 2016 жылы The Nation журналында Видманның мансабын қарастырған сыншы Джесси Маккарти трилогия Видманның "ерте туындыларына қарағанда сенімді және халықтық дауысын жеткізетінін" көрсетіп тұрғанын айтты. Damballah жинағындағы кейбір әңгімелер кеңінен антологияларға енгізілді. 1984 жылы Видман сәтті Хоумвуд трилогиясын "Ағалар мен сақшылар" деп аталатын ең танымал кітабымен жалғастырды. 1997 жылы The New York Review of Books журналында жазған Джойс Кэрол Оутс бұл кітапты "американдық естеліктердің шедеврлерінің" қатарына жатқызып бағалады.

Массачусетс штаты, ұлының өлтірілуі, өмір сүру кезеңі

1986 жылы Видман Амхерсттегі Массачусетс университетінің факультетіне қосылды, онда көрнекті жазушы Джеймс Болдуин қонақ факультет мүшесі болды. Видман ақындар мен жазушыларға арналған MFA бағдарламасында сабақ берді. Сол жылы Видманның он алты жасар ұлы Джейкоб Аризона штатындағы жасөспірімдер лагерінде тағы бір жасөспірімді пышақтап өлтірді. Ол дереу штаттан қашып кетті. Әке-шешесінің өтінішімен ол құқық қорғау органдарына өздігінен басынып кірді, содан кейін ата-анасының қарауына беріліп, Массачусетс штатында психиатриялық сараптамадан өтті. Психиатриялық мекемеде болғанда ол Аризона полициясына қоңырау шалып, кінәсін мойындады. Бірақ сотта кінәсіз деп мәлімдеді, ал ісі сотқа жоспарланды. Кейін ол бірінші дәрежелі кісі өлтіруге кінәлі деп танылды және 25 жылдан кейін шартты түрде босату мүмкіндігімен өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Осыдан кейін Видман мансабының ең өнімді кезеңіне енді. Оның ұлы Джейкобтың қылмысына дейін жазылған «Рубен» романы 1987 жылы жарық көрді. Одан кейін «Жылу» (1989) әңгімелер жинағы жарық көрді. Келесі жылы сыншылардың жоғары бағасын алған және әдеби сыйлықтарға ие болған «Филадельфия өрті» романы жарық көрді. Роман 1985 жылы полицияның «MOVE» деп аталатын қара нәсілділерді азат ету қозғалысының Филадельфиядағы штаб-пәтерін бомбалауынан шабыттанды – бұл оқиға бес баланың өліміне және екі қалалық блоктың қирауына әкелді. «Жарқын, поэтикалық повесть» трагедиядан аман қалған баланың іздеуіне және оның тарихын жазуға тырысқан бір адамның талпынысына арналған. «Филадельфия өртінен» кейін 1992 жылы «Джон Эдгар Видманның әңгімелері» (кейін «Барлық әңгімелер шындық» деп қайта басылды) әңгімелер жинағы, 1994 жылы «Әке және ұл: әкелер мен ұлдар, нәсіл және қоғам туралы толғаныс» мемуары, сондай-ақ «Мал төгілуі» (1996) және «Екі қала» (1998) екі романы жарық көрді. Айта кетейік, Видман бұл кітаптардың кейбірінде ұлының оқиғасы туралы жазған болса да («Филадельфия өрті» және «Әке және ұл» сияқты), оның оқиғасына арналған жеке мемуар жазған жоқ. Сұхбаттарында ол бұл істі талқылаудан жиі бас тартады. Осы кезеңде Видман «Американың ең көрнекті жазушыларының бірі» ретінде үлкен сұранысқа ие болды. Ол антологияларды редакциялады, кітаптарға кіріспелер жазды және әртүрлі БАҚ-та, соның ішінде теледидарда әлеуметтік мәселелер, әсіресе афроамерикалықтарға қатысты мәселелер туралы пікір білдірді. Сонымен қатар, оның қызы Жамила баскетболда жұлдызға айналды және 1997 жылы Әйелдер ұлттық баскетбол лигасының алғашқы таңдауында үшінші орын алды, бұл оған Sports Illustrated журналының мұқабасында орын алуға мүмкіндік берді. 2000 жылы Видман әйелі Джудиттен ажырасты. 2001 жылы Массачусетс университеті Видманды ерекше профессор қызметіне тағайындады. Сонымен қатар, сол жылы Видманның баскетбол ойыншысы және жанкүйері ретіндегі тәжірибесіне арналған «Хуп Рутс» мемуары жарық көрді. Bookpage журналы оны «спорт туралы жазылған ең жақсы кітаптардың бірі» деп атады. Одан кейін 2003 жылы Мартиникаға арналған «Арал: Мартиника» ғылыми еңбегі жарық көрді.

Браун және соңғы жұмыс

2004 жылы Уидеман Браун университетінде Аса Мессер профессоры және африкалық зерттеулер мен әдебиет өнерінің профессоры болып тағайындалды. Сол жылы ол француз журналисі Кэтрин Недоншельге үйленді. Келесі жылы оның "Құдайдың спорт залы" атты әңгімелер жинағы жарық көрді. Одан кейін, он жылдан бері жазылған алғашқы романы және жалпы оныншы романы – 2008 жылы жарық көрген "Fanon" шықты. 2010 жылы "Бриф" атты шағын әңгімелер жинағы жарық көрді, осы жинақ 2018 жылы Лос-Анджелесте премьерасы өткен театрлық қойылымның негізі болды. 2014 жылы Браун университетінде он жылдық қызметтен және академиялық еңбекте 50 жылға жуық өткен соң, Уидеман профессор-эмиритус атағын алды.

Отбасы

Уидеман 1965 жылдан 2000 жылы ажырасқанға дейін заңгер Джудит Энн Голдманмен (1943-2023) үйленген болатын. Олардың үш баласы бар: Дэниел Видман – ақын, драматург, эссеші және бизнес-атқарушы; Джейкоб Видман өкінішке орай, кәмелетке толмаған шағында жасаған кісі өлтіру қылмысы үшін сотталып, Аризона штатында өмір бойына түрмеге кесілді, ал Джамила Видман – Ұлттық баскетбол қауымдастығында (NBA) заңгер және атқарушы, бұрын Әйелдер ұлттық баскетбол лигасы мен Израиль лигасында кәсіби баскетболшы болған. 2004 жылы Видеман француз журналисі Кэтрин Недоншельге үйленді. Қазір ол Францияда және Нью-Йорк қаласының Манхэттен ауданының төменгі шығыс бөлігінде тұрады.

Жұмыс

Видманның шығармалары академиялық зерттеулердің назарында болды және қазір де болып тұр. Джон Эдгар Видман қоғамы оның шығармаларын зерттеуді және оны таныстыруды мақсат ете құрылды. Америка әдебиеті қауымдастығымен байланысты, ол 2003 жылы өзінің алғашқы халықаралық конференциясын өткізді. Видманның қолжазбалары, хат алмасулары және басқа да материалдары, оның барлық қағаздары Гарвард университетінің Хоутон кітапханасында сақтаулы.

Стиль

Видманның шығармалары күрделілігімен танымал, сыншылар оны зиялы және тәжірибелік деп сипаттайды. Алайда, ғалым Д. Квентин Миллер Видманның еңбектері "жіктеуге қарсы тұрады" деп санайды. Видманның тағы бір маңызды тақырыбы – отбасы, әсіресе қоғам мен мәдениеттің сақталуы үшін маңызды бірлік ретінде. Бірақ Видман үшін отбасы өзімен бірге қайшылықтарды тудырады: оның жазуы отбасының қорғау және жеке даму үшін қажеттігін зерттейді, сонымен бірге адамның нағыз өзін табу үшін одан қорғану қажеттігін көрсетеді. Бұл зерттеу "Бауырлар мен күзетшілер" кітабында айқын байқалады, онда Видман мен оның бауыры отбасылық қарым-қатынастардың күрделігін талқылайды. Видманның тағы бір жиі кездесетін тақырыбы – әңгіме айту. Ерекше маңызға ие – "барлық әңгімелер шын" деген ұғым, Видман оны көптеген еңбектерінде, тіпті әңгімелер жинағының атауы ретінде де пайдаланған. Ғалым Хизер Расселл түсіндіргендей, осы тұжырымға назар аудару арқылы Видманның жазуы "миф, тарих, мысал, пароди, фольклор, факт және ойдан шығарылған әңгімелердің үйлесімде болуымен сипатталатын афроамерикандық әңгіме айту дәстүрінің көрінісі болып табылады. Әңгіме айту өткен, қазіргі және болашақ арасын, сондай-ақ тарих, естелік және қиял арасын байланыстыратын көпір қызметін аткарады". Видманның шығармаларында әңгіме айту көбінесе жарақатқа – оны бейнелеуге, одан қашуға немесе одан емделуге бағытталған. Видманның шығармаларында жарақат жеке адамның да, бүкіл қоғамның да деңгейінде болуы мүмкін. Ғалым Трейси Черч Гуццио Видманның жарақатқа деген көзқарасын қорытындылап, оның жазбалары "Америкадағы құлдық кезеңінде афроамерикандықтарға тиген жарақаттың, афроамерикандықтардың күнделікті өмірінде, сондай-ақ тарих, әдебиет және мәдениетте бейнеленген жағдайларда қайта басынан кешіріліп, қайта сезіліп жатқанын көрсетеді" дейді.