Кіріспе

Франсис Эллен Уоткинс Харпер (24 қыркүйек 1825 – 22 ақпан 1911) – американдық аболиционист, суфражист, ақын, тәртіп сақтаушы белсенді, мұғалім, көпшілік алдында сөйлейтін және жазушы. 1845 жылдан бастап ол Америка Құрама Штаттарында жарияланған алғашқы афроамерикандық әйелдердің бірі болды. Мэриленд штатының Балтимор қаласында еркін ата-ананың жалғыз баласы ретінде дүниеге келген Харпердің ұзақ және жемісті мансабы болды, ол 20 жасында өзінің алғашқы өлеңдер жинағын жариялады. 67 жасында ол кеңінен мақталған «Иола Лерой» (1892) романын жариялады, осылайша роман жариялаған алғашқы қара нәсілді әйелдердің қатарына енді. 1850 жылы жас кезінде Харпер Огайо штатының Колумбус қаласындағы Юнион семинариясында (Африкалық методист епископтық шіркеуіне (AME) қарасты мектеп) үй шаруашылығы ғылымын оқытты. Балтимор қаласында (сол кезде құлдар ұсталатын штат) туған ол үш жасында ата-анасынан айырылды, олар 1828 жылы қайтыс болды. Франсис Уоткинстің ағасы Шарп-стриттегі Африкалық методист епископтық шіркеуінде дін қызметкері болды. Уоткинс 1820 жылы ағасы құрған Негр жастарына арналған Уоткинс академиясында білім алды. 13 жасында Уоткинс кітап дүкені бар ақ нәсілді отбасында тігінші және бала күтуші болып жұмыс істеді. Келесі жылы Уоткинс Пенсильвания штатының Йорк қаласындағы мектепте жұмыс істеді.

Жазушылық мансап

Харпердің жазушылық мансабы 1839 жылы құлдыққа қарсы журналдарда мақалалар жариялағаннан бастау алды. Оның саясаты мен жазуы бір-бірін толықтырып, әсер етті. Оның жазушылық жолы үйленуге дейін 20 жыл бұрын басталғандықтан, көптеген шығармалары Watkins тегімен жарияланды. Харпер өзінің алғашқы өлеңдер жинағын – “Forest Leaves” немесе “Autumn Leaves” – 1845 жылы, 20 жасында шығарды. Бұл кітап оны аболиционизмді қолдайтын маңызды дауыс ретінде таныстырды. Бұл томның бір данасы ұзақ жылдар бойы жоғалып, 21-ші ғасырдың басында, 2010 жылдары Балтимордағы Мэриленд тарихи қоғамында Йоханна Ортнер деген ғалым тарапынан қайта табылды. Оның екінші кітабы – “Аралық тақырыптардағы өлеңдер” (1854) – үлкен танымалдылыққа ие болды және кейінгі жылдары бірнеше рет қайта басылды. (Роза Паркстан 97 жыл бұрын). Сол жылы ол “Құлдыққа қарсы бугль” журналында “Мені еркін жерге жерлеңдер” атты өлеңін жариялады, ол оның ең танымал туындыларының біріне айналды. 1859 жылы Харпердің “Екі ұсыныс” әңгімесі “Англо-африкалық газетте” жарияланды, осылайша ол қысқа әңгіме жариялаған алғашқы афроамерикандық әйел болды. Сол жылы “Англо-африкалық журналда” Харпердің “Біздің ең үлкен қажеттілігіміз” атты мақаласы жарық көрді. “Anglo African Magazine” және апталық “Anglo African” газеті – Азамат соғысы кезеңінде аболиционистер мен ғалымдар арасындағы пікірталастарға арналған платформа болған мерзімді басылымдар еді. Харпер 80 өлең жазған. “Құл ана” атты өлеңінде ол былай деп жазады: “Ол оның емес, оған аналық ауырсынуды тартқанмен; / Ол оның емес, оның қаны / оның тамырларында ағып жатыр! / Ол оның емес, өйткені қатал қолдар / оның жан дүниесін сүйіспеншіліктің жалғыз гүл шоғын жыртып тастауы мүмкін”. Екі шумақта Харпер құл болған ана мен баласы арасындағы қиын қарым-қатынасты көрсетеді, сонымен қатар отбасы, аналық, адамгершілік және құлдық тақырыптарын қамтиды. Оның тағы бір өлеңі – “Кливленд одағының сақтаушыларына” – 1861 жылғы 23 ақпанда “Құлдыққа қарсы бугльде” жарияланды, ол Сара Люси Багбиді, қашқан құлдар туралы заң бойынша құлдыққа қайтарылған соңғы адамды мақтайды. Харпер 1872 жылы “Оңтүстік өмірінің эскиздерін” жариялады. Бұл антологияда Оңтүстік Америка Құрама Штаттарындағы саяхаты мен жаңадан босатылған афроамерикандықтармен кездесуі туралы тәжірибесі баяндалған. Ол бұл өлеңдерінде құлдық және қайта құру дәуірінде афроамерикандық әйелдердің қиын өмірлік жағдайларын сипаттайды. Харпер бірнеше эскиздерінде Хлоя әпке деген бұрынғы құлдың бейнесін баяндаушы ретінде пайдаланады. 1868 жылдан 1888 жылға дейін Харпердің үш романы христиан журналында бөлім-бөлім жарияланды: “Миннидің құрбандығы”, “Егу мен орып-жыю” және “Сынақ пен жеңіс”.

Қара әйелдің гендерлік стереотиптері

Харпер құлдыққа қарсы дәрістер оқымай бастағанда, оның алғашқысы 1854 жылы өтті, оның әйел екені назар аударды. Оның алдындағы қиындықтар нәсілдік дискриминациямен ғана шектелмеді, себебі сол кезде нәсілдік мәселелер туралы ашық сөйлейтін қара әйелдердің саны аз болды, ал ғылыми нәсілшілдік ғылыми сексизммен тығыз байланысты еді. Кейбіреулер мұны қара әйелдер мен ақ әйелдер арасындағы айырмашылықтар туралы гендерлік стереотиптерді растау ретінде қабылдады, өйткені сол кездегі ғылыми ойлауда қара әйелдер «Езабел» типінде, «негізінен жыныстық құштарлығымен басқарылатын» болып бейнеленді, бұл 19-ғасырғы жыныстық тазалықтағы ақ әйелдіктің идеалымен күрт қайшы болды. 1853 жылы Уоткинс Америка құлдыққа қарсы қоғамына қосылып, ұйымның саяхатшы лекторы болды. Ол осы кезеңде көптеген сөздер айтты және жолында көптеген дискриминация мен кемсітушілікке тап болды. 1854 жылы Уоткинс өзінің алғашқы құлдыққа қарсы «Біздің халқымыздың көтерілуі мен білім алуы» атты сөзін оқыды. Ол 1856 жылдан 1860 жылға дейін Шығыс, Орта Батыс және Канада бойынша лекциялар оқып, саяхаттауын жалғастырды. Филадельфия және Пенсильвания түсті бөлімінің басшысы ретінде Харпер қара әйелдерге қол жеткізуді және тәуелсіз ұйымдастыруды жеңілдетіп, барлық әйелдердің бірлескен әрекетін әділдік және мораль мәселесі ретінде қолдады. «Харпер және Фрэнсис Уиллард сияқты белсенділер нәсілдік және жыныстық теңдік үшін ғана емес, сонымен қатар федералды үкіметтің құқықтарды қорғау, моральды реттеу және әлеуметтік әл-ауқатты жақсарту жөніндегі жауапкершілігін жаңаша түсінуді де насихаттады».

Мұра мен құрмет

Оның құрметіне көптеген афроамерикалық әйелдердің қызмет клубтары аталды. Сент-Луис, Сент-Пол және Питтсбург сияқты қалаларда Ф. Э. В. Харпер лигалары мен Френсис Э. Харпер әйелдерінің христиандық міне татулық одақтары жиырмасыншы ғасырға дейін гүлденді. Филадельфиядағы 1006 Бэйнбридж көшесіндегі үйінің жанына оның есімін еске түсіретін тарихи белгі орнатылды. (Жоғарыдағы суретте сол жақтағы белгіні қараңыз.) Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Морган мемлекеттік университетінде оның және Харриет Табманның құрметіне арналған құрметті жатақхана аталды; ол көбінесе Харпер Табман немесе жай ғана Харпер деп аталады. Оның "Мені еркін жерге жерлеңдер" өлеңінен үзінді Смитсоновтың Африкалық американдық тарихы және мәдениеті ұлттық мұражайындағы ой-толғаныс алаңы – Contemplative Court қабырғасына жазылған. Үзіндіде былай делінген: "Мен жолдан өтетін адамдардың назарын аудару үшін мақтаншақты да биік ескерткіш сұрамаймын; менің жаныма тілегім – құлдар жерінде мені жерлемеу." Оның "Мені еркін жерге жерлеңдер" өлеңі Ава ДюВернейдің "28 тамыз: Халықтың бір күні" фильмінде оқылды, бұл фильм 2016 жылы Смитсоновтың Африкалық американдық тарихы және мәдениеті ұлттық мұражайының ашылуында көрсетілді. 2018 жылы Харпер Нью-Йорктің Питерборо қаласындағы Ұлттық құлдыраудан азат ету сарайының даңқ залына енгізілді.