Кіріспе
Ирланд тіліндегі етістіктер синтетикалық немесе аналитикалық жолмен жасалады. Синтетикалық формалар тұлға және сан туралы ақпаратты жіктеме арқылы көрсетеді: мысалы, molaim – "мен мақтаймын", онда -aim жіктемесі "бірінші тұлға, жекеше" дегенді білдіреді. Бұл жағдайда есімдік қолдануға болмайды: *molaim mé – грамматикалық қате. Molann mé қолдануға болады, бірақ -aim жіктемесін пайдалану жиірек кездеседі. Аналитикалық формалардың жіктемелерінде тұлға және сан туралы ақпарат болмайды, сондықтан есімдік қажет: мысалы, molann sibh – "сіздер мақтайсыздар", онда -ann жіктемесі тек қазіргі шақты білдіреді, ал "сіздер" (көпше түлға) деген мағынаны беру үшін sibh есімдігі осы жіктемемен бірге қолданылуы тиіс. Үш тұлғадан өзге, ирланд тілінде жеке тұлғасыз формасы да бар (кейде "автономды" форма деп те аталады), ол пассивті жасау үшін қолданылады және оны "біреу" немесе "адам" деп аударуға болады. Стандартты тілдегі синтетикалық және аналитикалық формалардың таралуы төменде көрсетілген; диалекттерде басқа үлгілер кездесуі мүмкін, бірақ осы мақалада кейбір диалекттердегі маңызды айырмашылықтарға тоқталып өтіледі. Етістік жіктемелерінің айтылуы үшін ирланд тілінің орфографиясына жүгініңіз.
Тұрақты етістіктер
Төменде көрсетілгендей, тұрақты етістіктердің екі жұпталу класы бар. Курсивпен жазылған түрі стандартты тілге жатпайды. Көрсетілген жұрнақтар, сөздің велярлы ("кең") немесе палатальды ("жіңішке") дауыссызға аяқталуына қарай өзгеріске түседі. Төмендегі мысалдарда, "кең" дауыссызға аяқталатын етістіктер "жіңішке" дауыссызға аяқталатын етістіктерден жоғары көрсетілген. Келтірілген, өткен және шартты түрлерде, дауыссызбен басталатын түбір жұмсаруға ұшырайды (сондай-ақ диалектілерде "do" префиксі қойылады), ал дауыстымен басталатын түбірге "d'" префиксі қосылады. Түбірі дауыстымен басталатын сөз екеуін де қабылдайды, мысалы, "fan" – "күте тұру", "d'fhan sé" – "ол күтті". Алдыңғы жіктегі ("бір күтті") "fanadh" түрі жұмсаруға ұшырамайды және "d'" префиксін де алмайды. Болашақ және шартты түрлердегі дауыссыз ; деп айтылады, бірақ шартты түрдің 2-ші жақ жекешесі мен алдыңғы жіктегі түрінде ол өзгермейді.
Қалыпсыз етістіктер
Стандартты ирланд тілінде он бір ретсіз етістік бар; жекелеген диалекттерде тағы бірнешеуі кездеседі. Көпшілігі суплециямен сипатталады, яғни әртүрлі түбірлер әртүрлі уақыттарды жасау үшін қолданылады. Аналитикалық формалар + таңбасымен белгіленеді. Көптеген ретсіз етістіктердің өткен шағы (претерит) етістік алдындағы жұрнақтардың өткен шақ емес формаларын қабылдайды, яғни *an* (сұрау жұрнағы) және *ní* (жоқ емес жұрнағы), *ar* (өткен шақтың сұрау жұрнағы) және *níor* (өткен шақтың жоқ емес жұрнағы) орнына. Кейбір етістіктердің белгілі бір уақыттарда тәуелсіз және тәуелді формалары болады; тәуелсіз формалар етістік алдында жұрнақ болмағанда, сондай-ақ *má* ("егер" – ашық шартты) және тікелей байланыс жұрнағы *a* кейін қолданылады, ал тәуелді формалар басқа барлық жұрнақтардан кейін қолданылады.
Сөз алдындағы бөлшектер
Ирланд тілінде сөйлемнің мағынасын өзгерту үшін бірнеше сөз алдындағы бөлшектер қолданылады. Оң пікірде бөлшектер қолданылмайды және етістік бірінші орында келеді (Мунстер ирланд тілінен басқа, онда өткен шақ, әдеттегі өткен шақ және шарттылық етістіктерінің алдына "do" қойылады, соның салдарынан келесі етістік жұмсарады). Бұл стандартты тілде де осы шақтарда байқалады, дауысты әріппен басталатын етістіктердің алдына қойылады, мысалы, d'ól mé (Мунстер ирландшасы: d'ólas) "Мен іштім": Tuigeann Seán Gaeilge. "Шоан ирланд тілін түсінеді". Thuig Seán Gaeilge. "Шоан ирланд тілін түсінді". Thuigfeadh Seán Gaeilge. "Шоан ирланд тілін түсінер еді".
Tuigeann Seán Gaeilge. "Seán understands Irish." Thuig Seán Gaeilge. "Seán understood Irish." Thuigfeadh Seán Gaeilge. "Seán would understand Irish."
Құрылу
Ирланд тілінде инфинитив жоқ, оның орнына етістік есім қолданылады. Етістік есім әр түрлі стратегияларды (көбінесе жұрнақтарды) қолдана отырып жасалуы мүмкін. Олардың ең көп таралғандары:
Жұрнақ adh, мысалы, bog "жұмсарту": bogadh
Жұрнақ áil, мысалы, fág "қалдыру": fágáil
Жұрнақ ú, мысалы, ardaigh "көтеру": ardú
Жұрнақ amh, мысалы, caith "жұмсау": caitheamh
Жұрнақ t, мысалы, cosain "қорғау": cosaint
Жұрнақ úint, мысалы, lean "із басу": leanúint
Жұқа дауыссыз дыбыс жуан дауыссыз дыбысқа өтеді, мысалы, coisc "алдын алу": cosc
Жұрнақ ach, мысалы, ceannaigh "сатып алу": ceannach
Еш өзгеріс жоқ, мысалы, ól "ішу": ól
Жұрнақ cht, мысалы, dúisigh "ояну": dúiseacht
Жұрнақ e, мысалы, rinc "билеу": rince
Suffix adh, e. g., bog "soften": bogadh
Suffix áil, e. g., fág "leave": fágáil
Suffix ú, e. g., ardaigh "lift": ardú
Suffix amh, e. g., caith "spend": caitheamh
Suffix t, e. g., cosain "defend": cosaint
Suffix úint, e. g., lean "follow": leanúint
Slender consonant is made broad, e. g., coisc "prevent": cosc
Suffix ach, e. g., ceannaigh "buy": ceannach
No change, e. g., ól "drink": ól
Suffix cht, e. g., dúisigh "awake": dúiseacht
Suffix e, e. g., rinc "dance": rince
Қолданылуы
Сөздік есім ағылшын тіліндегі инфинитивтің орнында қолданылады. Д'иарр се орм имехт. "Ол мені баруға сұрады." Б'феарр лиом фанахт. "Мен қалуды артық көремін." Прогрессивтік жақ "ag" предлогы арқылы білдіріледі және ағылшын тіліндегі қазіргі уақытқа балама болады. Та́ Шон аг обаир. "Шон жұмыс істеп жатыр." Бхи́ Ма́йре аг ка́йнт. "Майре сөйлеп тұрды." Кемел заманды "tar éis" немесе "i ndiaidh" күрделі предлогтары мен сөздік есімнің көмегімен жасауға болады. Та́ си́ тар э́йс ба́йнт ан фхе́йр. "Ол (әлдеқашан) шөпті шапты." (сқ. Hiberno English "Ол шөпті кесіп болғаннан кейін".) Бхи́ се́ и́ ндиах ни́ на гкупа́н. "Ол (әлдеқашан) кеселерді жуды." (сқ. Hiberno English "Ол кеселерді жуғаннан кейін еді".)