Карол Линнейдің «Жаратылыстың жүйесі» еңбегі

Кіріспе

Ботаник Кароль Линнейдің маңызды еңбегі Systema Naturae (алғашқыда латын тілінде Systema Naturæ деп жазылады, æ таңбасымен) – швед ботаник, зоолог және дәрігер Карл Линнейдің (1707–1778) ең басты жұмыстарының бірі және Линней таксономиясын енгізді. Қазір биномиалдық номенклатура деп белгілі жүйені Баухин ағайындылары Гаспард пен Иоганн ішінара дамытқанмен, Линней оны кітабында тұрақты түрде қолданған алғашқы адам болды. Алғашқы басылымы 1735 жылы жарық көрді. Ең маңыздысы саналған 10-шы басылымның (1758) толық атауы – Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Ол 1806 жылы ағылшын тілінде «Жануарлар, өсімдіктер және минералдардың үш ұлы патшалығы арқылы табиғаттың жалпы жүйесі, олардың әр түрлі кластарына, қатарларына, туыстарына, түрлеріне және нұсқаларына жүйелі түрде бөлінген, олардың мекендеу орындары, мінез-құлқы, шаруашылығы, құрылымы және ерекшеліктері» деген атаумен жарық көрді. Осы кітаптың он бірінші басылымы (1758) зоологиялық номенклатураның бастау нүктесі деп есептеледі. 1766–1768 жылдары Линней өзінің авторлығындағы соңғы, 12-ші басылымын жариялады. 1788 және 1793 жылдар аралығында Иоганн Фридрих Гмелин сол стильдегі және «Systema Naturae» деген атпен тағы бір жетілдірілген жұмысты жариялады. Қазіргі зоологтар кемінде 20 ғасырдың басынан бері осы кітапты осы серияның соңғы басылымы деп мойындап келеді.

Шолу

Линней (кейіннен 1761 жылы абыройға ие болғаннан кейін «Карл фон Линне» деп аталды) 1735 жылы Нидерландыда болған кезінде *Systema Naturae* еңбегінің бірінші басылымын жариялады. Сол кездегі ғылыми әдебиеттерде қабылданғандай, кітап латын тілінде басылды. Онда ол табиғи әлемді иерархиялық жіктеу жөніндегі ойларын баяндады, оны жануарлар патшалығына (*regnum animale*), өсімдіктер патшалығына (*regnum vegetabile*) және «минералдар патшалығына» (*regnum lapideum*) бөлді. Линнейдің *Systema Naturae* еңбегінде шамамен 10 000 түрдің тізімі келтірілген, оның 6000-ы өсімдіктер, ал 4236-сы жануарлар. Ботаника тарихшысы Уильям Т. Стерннің айтуынша, «1753 жылы ол әлемдегі өсімдіктердің саны шамамен 10 000-ға жетпейді деп сенген; өмірі бойы шамамен 7700 гүлді өсімдік түрін атады». Оның жыныстық жүйесі, бірдей сандағы аталық мүшелері бар түрлерді бір топта қарастыратын, ыңғайлы болғанымен, оның пікірінше жасанды еді. Жануарларды жіктеу одан да табиғи болды. Мысалы, адамдар алғаш рет басқа приматтармен бірге *Anthropomorpha* ретінде жіктелді. Олар сондай-ақ тері түсімен және төрт белгілі континенттің мінез-құлқымен сәйкес келетін төрт түрге бөлінді. Оныншы басылымда осы түрлердің мінез-құлқы мен мәдени ерекшеліктері кеңейтілді, бұл Линней қоғамы отаршылдық стереотиптерді бекітіп, ғылыми расизмнің негізін қалады деп мойындады. Еңбектің танымалдылығы мен әлемнің түкпір-түкпірінен оған жіберілген жаңа үлгілердің санының арқасында Линней өз еңбегінің жаңа және үнемі кеңейтіліп жаңарып тұратын басылымдарын жариялай берді. Ол бірінші басылымдағы (1735) он бір беттен 12-ші басылымдағы (1766–1768) 2400 бетке дейін өсті. Сонымен қатар, жұмыстың барысында ол өзгерістер енгізді: алғашқы басылымда киттер Линнейдің досы және «ихтиологияның әкесі» атанған Питер Артедидің еңбегіне сүйене отырып, балықтар ретінде жіктелді; 1758 жылы жарық көрген 10-шы басылымда киттер сүтқоректілер класына көшірілді. Осы басылымда ол жануарлар түрлерінің екі атауын енгізді (биномды қараңыз), бұрын өсімдіктер түрлері үшін (бинарлық атауды қараңыз) 1753 жылы *Species Plantarum* басылымында жасаған болатын. Бұл жүйе ақырында қазіргі заманғы Линней таксономиясына, яғни иерархиялық құрылымдалған биологиялық жіктеуге айналды. 1770-ші жылдардың басында Линнейдің денсаулығы нашарлағаннан кейін *Systema Naturae* басылымдарын жариялау екі бағытқа бөлінді. Тағы бір швед ғалымы Йохан Андреас Мюррей 1774 жылы *Regnum Vegetabile* бөлімін *Systema Vegetabilium* деп жеке шығарды, бұл 13-ші басылым екенін шатастырды. Ал осы арада 1788–1793 жылдар аралығында бүкіл *Systema* еңбегінің 13-ші басылымы бөлім-бөлім жарық көрді. Личфилдтік ботаникалық қоғамның латын тілінен жасаған аудармасынан кейін Линнейдің еңбегі Англияда *A System of Vegetables* (1783–1785) деген атпен кеңінен танымал болды.

Linnaeus (later known as "Carl von Linné", after his ennoblement in 1761) published the first edition of Systema Naturae in the year 1735, during his stay in the Netherlands. As was customary for the scientific literature of its day, the book was published in Latin. In it, he outlined his ideas for the hierarchical classification of the natural world, dividing it into the animal kingdom (regnum animale), the plant kingdom (regnum vegetabile), and the "mineral kingdom" (regnum lapideum). Linnaeus's Systema Naturae lists only about 10,000 species of organisms, of which about 6,000 are plants and 4,236 are animals. According to the historian of botany William T. Stearn, "Even in 1753 he believed that the number of species of plants in the whole world would hardly reach 10,000; in his whole career he named about 7,700 species of flowering plants." His sexual system, where species with the same number of stamens were treated in the same group, was convenient but in his view artificial. The classification of animals was more natural. For instance, humans were for the first time placed together with other primates, as Anthropomorpha. They were also divided into four varieties, as distinguished by skin color and corresponding with the four known continents and temperments. The tenth edition expanded on these varieties with behavioral and cultural traits that the Linnean Society acknowledges as having cemented colonial stereotypes and provided the foundations for scientific racism. As a result of the popularity of the work, and the number of new specimens sent to him from around the world, Linnaeus kept publishing new and ever expanding editions of his work. It grew from eleven very large pages in the first edition (1735) to 2,400 pages in the 12th edition (1766–1768). Also, as the work progressed, he made changes: in the first edition, whales were classified as fishes, following the work of Linnaeus' friend and "father of ichthyology" Peter Artedi; in the 10th edition, published in 1758, whales were moved into the mammal class. In this same edition, he introduced two part names (see binomen) for animal species, something that he had done for plant species (see binary name) in the 1753 publication of Species Plantarum. The system eventually developed into modern Linnaean taxonomy, a hierarchically organized biological classification. After Linnaeus' health declined in the early 1770s, publication of editions of Systema Naturae went in two directions. Another Swedish scientist, Johan Andreas Murray issued the Regnum Vegetabile section separately in 1774 as the Systema Vegetabilium, rather confusingly labelled the 13th edition. Meanwhile, a 13th edition of the entire Systema appeared in parts between 1788 and 1793. It was as the Systema Vegetabilium that Linnaeus' work became widely known in England following translation from the Latin by the Lichfield Botanical Society, as A System of Vegetables (1783–1785).

Таксономия

Imperium Naturæ еңбегінде Линней үш патшалықты белгіледі, атап айтқанда Regnum Animale, Regnum Vegetabile және Regnum Lapideum. Бұл тәсіл – жануарлар, өсімдіктер және минералдар патшалықтары – бүгінгі күнге дейін көптеген адамдардың санасында сақталған, әсіресе «Бұл жануар ма, өсімдік пе, әлде минерал ба?» сияқты ойын түрінде. Классификация бес деңгейге негізделген: патшалық, класс, отряд, туыс және түр. Түрлер мен туыстар Құдайдан берілген (немесе «табиғи») деп есептелсе, Линней үш жоғары деңгейді жасалған құрылымдар деп қарады. Барлық топтарға біркелкі қатарлы жүйе қолданудың мақсаты – есте сақтауға және пайдалануға оңай жүйе құру болды, және көптеген адамдар оның бұл мақсатына жеткенін айтады. Линнейдің еңбегі ғылымға зор әсер етті; ол қазіргі кезде Номенклатура кодекстерімен реттелетін биологиялық номенклатураның негізі болды. Оның екі еңбегі – өсімдіктер үшін Species Plantarum (1753) ең алғашқы басылымы және Systema Naturæ (1758) 10-шы басылымы – номенклатураның бастапқы нүктелері деп есептеледі. Оның түрлер мен туыстарға берген көптеген атаулары өте ерте жарияланғандықтан, олар басқа, кейінірек жариялаған авторлардың атауларынан басымдыққа ие. Зоологияда бір ғана ерекшелік бар, ол – Карл Клерк 1757 жылы жариялаған шведтік өрмекшілер туралы монография, Svenska Spindlar. Сондықтан, онда белгіленген атаулар Линнейдің атауларынан басымдыққа ие. Оның ғылымға ерекше үлесі таксономиясының құндылығында емес, білікті жас студенттерді үлгілер жинау үшін шетелге жіберуінде болды. 18 ғасырдың соңында оның жүйесі биологиялық классификацияның де-факто стандартына айналды.

Жануарлар

Тек жануарлар әлемінде Линнейдің жоғары таксономиясы әлі де көбінесе танылады және осы атаулардың кейбіреулері қолданылуда, бірақ көбінесе Линней қолданған топтардан өзгеше. Ол жануарлар әлемін алты классқа бөлді; оныншы басылымда (1758) олар:

Mammalia – сүтқоректілерді қамтиды. Алғашқы басылымда киттер мен Батыс Үнді манаттары балықтардың қатарына жатқызылған. Aves – құстарды қамтиды. Линней алғаш рет жарықшаларды құстардан бөліп, сүтқоректілерге жатқызды. Amphibia – амфибиялар, бауырымен жорғалаушылар және Osteichthyes класына жатпайтын балықтарды қамтиды. Pisces – сүйекті балықтарды қамтиды. Оларға тікенді қанатты балықтар (Perciformes) жекелеген тәртіп ретінде кірді. Insecta – барлық бунақденелілерді қамтиды. Шаяндылар, кенелер және көп аяқтылар "Aptera" тәртібіне кірді. Vermes – қалған омыртқасыздарды қамтиды, олар шамамен "құрттар", моллюскалар және терілі жұлдыздайлар сияқты қатты қабықты организмдерге бөлінеді.

Адамдар

Линней адамдарды приматтар (бастапқыда "адамға ұқсас" деген мағынадағы антропоморфа) классына жатқызған алғашқы ғалымдардың бірі болды, бұл адамдарды жануарлармен бірге қарастырғаны және осылайша табиғаттан жоғары тұрмағаны үшін қырқыс пікір тудырды. Ол шектеулі дәлелдер тапса да, адамдарды (Homo sapiens) Homo troglodytes-тен ажыратты, бұл түр адамға ұқсас немесе адам емес ерекшеліктері бар жандарды қамтиды. Бірінші басылымда Europæus albescens (ақшыл еуропалықтар), Americanus rubescens (қызылша еуропалықтар), Asiaticus fuscus (көкшіл азиялықтар) және Africanus nigriculus (қарғалы африкалықтар) сипаттамалары келтірілген. Сондай-ақ, ол Линней қоғамы колониялық стереотиптерді бекітіп, ғылыми расизмнің негізін қалады деп мойындаған мінез-құлық және мәдени ерекшеліктерді де қамтиды.