Кіріспе

Егде Плиний жазған энциклопедия "Табиғи тарих" (Naturalis Historia) – Плинийдің латын тіліндегі еңбегі. Рим империясынан қазіргі заманға дейін жеткен ең ірі туынды, "Табиғи тарих" ежелгі авторлардан жиналған ақпаратты жинақтайды. Еңбек атауына қарамастан, оның тақырыбы қазіргі табиғи тарихпен түсінілетін саламен ғана шектелмейді; Плиний өзі оның көлемін "табиғи әлем немесе өмір" деп анықтайды. Ол энциклопедиялық сипатта, бірақ құрылымы заманауи энциклопедиядан өзгеше. Бұл Плинийдің жеткен жалғыз еңбегі және ол жариялаған соңғы туындысы. Ол 77 жылы алғашқы 10 кітапты жариялаған, бірақ 79 жылы Везувий жанарының атқан кезінде қайтыс болғандықтан, қалған бөлімдерін толықтырып шығара алмады. Қалған бөлігі Плинийдің інісі, Кіші Плиний, оның өлімінен кейін жариялады. Еңбек 37 кітаптан тұрады және 10 томға бөлінген. Онда астрономия, математика, география, этнография, антропология, адам физиологиясы, зоология, ботаника, егіншілік, бағбандарлық, фармакология, кен өндіру, минералогия, мүсіншілік, өнер және құнды тастар сияқты тақырыптар қамтылған. Плинийдің "Табиғи тарих" кітабы, тақырыптарының кеңдігі, бастапқы авторларға сілтемелер жасауы және оның көрсеткіші арқасында, кейінгі энциклопедиялар мен ғылыми еңбектерге үлгі болды.

Мақсаты

Плинийдің "Табиғи тарих" еңбегін жазу мақсаты – табиғатпен байланысты немесе табиғаттан материал алатын барлық білім мен өнерді қамту болған. Автор алғы сөзінде 2000 кітаптан және 100 таңдамалы автордан жиналған 20 000 дерек келтіргенін айтады. Оның дереккөздерінің тізімі 400-ден астам, оның ішінде 146 римдік, 327 грек және басқа да ақпарат көздері бар. Тізімдер әдетте әр кітаптың тақырыбына сәйкес реттелген. Бұл Генрих Бруннның "Disputatio" (Бонн, 1856) еңбегінде көрсетілген. Плинийдің дереккөздерінің бірі – Марк Теренций Варро. Географиялық кітаптарда Варро Агриппаның топографиялық түсіндірмелерімен толықтырылған, олар император Август тарапынан аяқталған; ал зоологиясы үшін ол негізінен Аристотельге және білімді Мавритания патшасы Джубаға сүйенген, ол өз білімімен патшалығынан гөрі есте қалды (v. 16).