Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия басып алған Франциядағы яһудилерді ұстау лагері.

Дрансидегі яһудилерді ұстау лагері – неміс оккупациясы кезінде яһудилерді жинап, ұстап тұруға арналған лагерь, олар кейіннен жою лагерлеріне депортацияланды. Бастапқыда "La Cité de la Muette" деген атпен модернистік қалалық кешен ретінде жоспарланып, Франциядағы Париждің солтүстік-шығыс жаққа орналасқан Дранси қаласында салынған. 1942 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың 31 шілдесіне дейін, лагерь яһудилерді ұстау лагері ретінде пайдаланылған кезеңде, 67 400 француз, поляк және неміс яһудилері 64 пойыз операциясы арқылы лагерьден депортацияланды, олардың ішінде 6000 бала болды. Одақтас әскерлерінің шабуылына байланысты Германияның Дрансидегі билігі қашқан кезде лагерьде бар болғаны 1542 тұтқын қалды. 1944 жылдың 17 тамызында Швецияның бас консулы Рауль Нордлинг лагерьді басып алып, аман қалғандарға көмек көрсету үшін француз Қызыл Крестіне тапсырды.

Пайдалану тарихы

1940 жылы Германиядан жеңіліс тапқаннан кейін және 10 шілдеде маршал Филипп Петанға толық өкілеттік беру туралы дауыс бергеннен кейін, республика таратылып, Виши Франциясы жарияланды. Виши үкіметі нацистік Германиямен ынтымақтасып, француз және шетелдік еврейлерді іздеп, оларды үшінші рейхтің жойғыш лагерлеріне жеткізу үшін Гестапоға тапсырды. Дранси тұтқын лагері Париждің солтүстік-шығыс жаққа орналасқан қалашығымен танылды. Лагерь бастапқыда танымал сәулетшілердің қатысуымен ерекше, модернистік қалалық орталық ретінде жоспарланған. Жоба Франциядағы алғашқылардың бірі болған биік тұрғын үйлерді біріктіруімен ерекшеленді. Құрылған кезде бейбіт идеалдарымен байланыстырылып, поэтикалық түрде «La Cité de la Muette» («Үнсіз қала») деп аталған, аты кейіннен қатты ирониялық мағынаға ие болды. 1940 жылы Германия Францияны басып алғаннан кейін көп ұзамай, кешеннің барлығы нацистер тәркіледі. Алдымен полиция казармасы ретінде пайдаланылып, кейіннен Париж аймағындағы еврейлер мен «жеткіліксіз» деп танылған басқа да адамдарды депортацияға дейін ұстауға арналған негізгі орталыққа айналды. 1941 жылдың 20 тамызында француз полициясы Париждің 11-ші округінде тінту жүргізіп, 4000-нан астам еврейді, көбінесе шетелдік немесе ұлтсыз еврейлерді қамауға алды. Француз билігі оларды Дрансиге қамап, лагерьтің ресми ашылуын белгіледі. Француз полициясы казарма мен ауланы тікенді сыммен қоршап, лагерьге күзетшілер қойды. Дранси Франциядағы Гестапоның еврей істері жөніндегі бөлімі мен неміс СС капитаны Теодор Даннекердің басқаруына көшті. Дрансиге қарасты бес қосалқы лагерь Парижде орналасқан (олардың арасында Аустерлиц, Левитан және Бассано лагерлері бар). 1942 жылдың 16 және 17 шілдесінде Вель-д'Ивте өткен ұйымдасқан қамаудан кейін, 13 152 тұтқынның 4900-ден астамы Аушвицке депортацияланбас бұрын тікелей Дранси лагеріне жіберілді. 1943 жылдың 3 шілдесіне дейін Дранси француз полициясының бақылауында болды, содан кейін Германия лагерьті тікелей бақылауға алды. СС офицері Алоис Бруннер жаппай қырып-жоюға қажетті барлық құрылыстарды кеңейту аясында лагерь командирі болды. Француз полициясы соғыс бойы еврейлерді ұстауды жалғастырды. Кейбір Дранси тұтқындары кепіл ретінде қаза тапты. 1941 жылдың желтоқсан айында Дрансидегі 40 тұтқын француздық шабуылға жауап ретінде неміс полиция қызметкерлеріне шабуыл жасағаны үшін атылып тасталды.

Тұтқындар

Дранси лагері 700 адамға арналған, бірақ ең көп кезінде 7000-нан астам адамды қабылдады. Дрансидегі француз күзетшілерінің қатыгездігін және тұтқындарға таңылған қатал жағдайларды көрсететін құжатталған дәлелдер мен куәліктер бар. Мысалы, келгеннен кейін кішкентай балалар бірден ата-аналарынан бөлініп, өлім лагерлеріне депортацияланды. Олардың арасында Тристан Бернард пен хореограф Рене Блум болды. Француз және неміс билігі Франциядан депортациялаған 75 000 еврейдің 67 000-нан астамы Дрансиден тікелей Аушвицке жіберілді. Австриялық еврей футболшысы Макс Шойер Дрансиге, содан кейін Аушвиц концлагеріне жіберілді, ол 1940-шы жылдардың басында қаза тапты. Францияда ұсталған және Аушвицке және басқа өлім лагерлеріне соңғы депортацияны күту үшін Дрансиге депортацияланған көптеген еврейлер де болды. Олардың арасында Германиядағы нацистерден қашып, Францияның оңтүстігінде тұрған танымал неміс суретшісі Шарлотта Соломон да бар еді. 1943 жылдың қыркүйегінде Шарлотта Соломон тағы бір неміс еврейі босқыны Александр Наглерге үйленді. Екеуі де үйінен сүйреп әкелініп, Ниццадан Дрансиге пойызбен жеткізілді. Осы кезде Шарлотта Соломон бес айлық жүкті болды. Ол 1943 жылдың 7 қазанында Аушвицке жеткізілді және келген күнінің (10 қазан) өзінде газбен өлтірілген болуы мүмкін. Тұтқындар қашу үшін туннель қазып, бірақ ол аяқталмай жатып табылған. Бұл оқиға туралы теледокументалды фильм түсірілді. 1944 жылдың тамызында одақтас әскерлер Парижге жақындағанда, неміс офицерлері қашып кетті, ал лагерь 17 тамызда француз қарсыластары мен швед дипломаты Рауль Нордлингке берілген кезде босатылды.

Қазіргі заман

Лагерь соғыс аяқталғаннан кейін ынтымақтасқандарды ұстау үшін пайдаланылды, содан кейін 1946 жылы бастапқы мақсатына – аз қамтылғандарға арналған тұрғын үй ретінде қайта оралды. 1977 жылы мүсінші Шеломо Селингер Дрансидегі Депортация ескерткішін жасады, ол лагерьде тұтқындалған француз еврейлерін еске алуға арналған. Ұзақ уақытқа дейін француз үкіметінің ресми пікірі Виши режимі Франция Республикасынан өзгеше, заңсыз үкімет болды. Виши Франциясының қылмыстық әрекеттері және француз шенеуніктердің ынтымақтастығы мойындалса да, ал кейбір бұрынғы Виши шенеуніктері сотталды, бұл көзқарас Франция Республикасының жауапкершілігін жоққа шығарды. Шарль де Голль сияқтылар ұстанған бұл көзқарас, әсіресе 1940 жылдың шілдесінде маршал Петанға толық өкілеттік беру туралы дауыс берудің мән-жайларын атап көрсетті, ол «Француз мемлекетін» құрып, Республиканы жоққа шығарды. Тарихшылардың пікірінше, парламент мүшелеріне Пьер Лавальдың жасаған қысымына байланысты, Вишидің 80 депутаты ғана осы дауыс беруден бас тартқандықтан, бұл конституцияға қайшы болды. Алайда, 1995 жылдың 16 шілдесінде президент Жак Ширак сөйлеген сөзінде француз мемлекетінің, әсіресе 1942 жылдың шілдесінде «Vel' d'Hiv Roundup (Rafle du Vel' d'Hiv)» ұйымдастырған француз полициясының «басып алушы елдің қылмыстық ақымақтығына» қолдау көрсеткені үшін жауапкершілігін мойындады. 2005 жылдың 20 қаңтарында өрт сөндірушілер бұрынғы лагерьдегі бірнеше теміржол жүктік вагондарына өрт қойды, ал «Бин Ладен» деген аттан қол қойылған, кері бұрылған свастикасы бар жарнама табылған. 2009 жылдың 11 сәуірінде еврейлерді депортациялау үшін пайдаланылған пойыз вагонына свастика салынды, ол тұрақты көрме экспонаты болды. Францияның ішкі істер министрі Мишель Алиот Мари бұл әрекетті айыптады.

Жаңа мұражай

2012 жылдың қыркүйегінде швейцариялық сәулетші Роджер Динер жобалаған жаңа Шоа еске алу мұражайы Франция президенті Франсуа Олландтың қатысуымен ашылды. Ол Франциядағы еврейлерді қудалау туралы толық мәліметтерді және Аушвицке депортацияланғанға дейін тұтқындардың көптеген жекелеген естеліктерін ұсынады. Олардың ішінде қабырғалардағы жазулар, көптеген граффитилер, алюминийден жасалған су ішетін кеселер және тұтқындар қалдырған басқа да жеке заттары бар, олардың кейбіреулерінде иелерінің аттары жазылған. Мұрағатқа тұтқындар депортацияға дейін туыстарына жазған хаттар мен карточкалар да кіреді, олар лагерь естелігіне құнды үлес қосады және олардың ұсталған қылмысын еске түсіреді. Бірінші қабатта тұтқындардың бет-әлпеттері мен аттарын көрсететін ауыспалы көрме орналасқан, ол нацистер мен оккупацияланған Францияның жандармериясының көмегімен олардың тұтқындалуы мен өлтірілуіне арналған ескерткіш болып табылады.

Құжаттамалық фильмдер

Дранси: Париждегі концлагерь, 1941–1944 жылдар. Worldview Pictures, 1994. Дранси Авенир, 1997 жыл.