Кіріспе

Витре (vitʁe; Gallo: Vitræ) – Францияның солтүстік-батысындағы Бретань облысындағы Иль және Вилен департаментіндегі коммуна. Витре, 1926 жылға дейін субпрефектура болған, кантонның орталығы. 2020 жылы халық саны 18 603 адамды құрайды. Қала Бретаньдің шетінде, Нормандия, Мэн және Анжу аймақтарына жақын орналасқан. Витре қаласының бай мәдени мұрасын мойындаған Мәдениет министрлігі оны «көркемдік және тарихи маңызы бар қала» (ville d'art et d'histoire) деп атады. Витре – Франциядағы ең көп тарихи ғимараттары бар 37-ші қала және департаменттегі тарихи ескерткіштердің 14%-ын қамтиды. «Егер мен Франция королі болмасам, Витрелік буржуа болғым келер еді!» – 1598 жылы Франция королі Генрих IV қаланың байлығына таңсық қалды. «Гот стиліндегі қаланың толық, біртұтас, үйлесімді болу бақытын көруге болады, мұндай қалалардың қалғандары аз, Бавариядағы Нюрнберг пен Испаниядағы Виттория осыған ұқсас, тіпті жақсы сақталған кішкентай үлгілер де бар, мысалы, Бретаньдегі Витре және Пруссиядағы Нордхаузен» – Виктор Гюго, «Нотр-Дам соборының қисыны», үшінші кітап, 2-тарау, «Парижті құс көзімен қарау», 1831 жыл.

Жағдай

Қала Вилен өзенінің жартастарында, Париж-Ренн бағытындағы ұлттық темір жолы бойымен созылған шығыс-батыс географиялық шұңқырада орналасқан. Витре коммунасында шамамен 18 600 тұрғын тұрады, ал ол 54 000 тұрғыны бар функционалдық аймақтың орталығы болып табылады. Витре жер аумағы: Витре қаласының орташа биіктігі шамамен 89 метрді құрайды. Ең жоғары нүктесі – 127 метр, ол "Ménardières" аймағында, Пьер және Мари Кюри көшесінде орналасқан. Ең төменгі нүктесі – 67 метр, ол айналма жолдың көпірі астындағы S.V.A. фирмасының орналасқан жеріне жақын. 2010 жылдың 1 қазанынан бастап Витре Ренн округінен бөлініп, Фужере-Витре округіне қосылды.

Климат

Витреде мұхиттық климат шамалы бұзылған (Көппен жіктелімі бойынша Cfb типі). Қала «Оңтүстік-Шығыс» бретондық климат аймағында орналасқан, оған Виленнің оңтүстік және шығыс бөліктері кіреді. Қыстар ылғалды және жұмсақ болады, бірақ кейде жылдық ең төменгі температура кейбір қатаң аязбен бірге айтарлықтай теріс болуы мүмкін. Еритін күндер аздап кездеседі. Жазда ауа райы салыстырмалы түрде құрғақ, қоңыржай жылы және күннөлді. Жылдық ең жоғары температура жылына бірнеше рет 30°C-тан асып түседі, ал кейбір жылдары бұл шекке жетілмейді. Қала маңында жыл сайын шамамен 1750 сағат күн сәулесі тіркеледі (2003 және 2010 жылдары 2000 сағатқа жуық). Аймақ салыстырмалы түрде биік рельефке ие, оңтүстік-батыстан соққан желге жақсы ашық, сондықтан жылдық жауын-шашын мөлшері 800 және 1000 мм аралығында (≈ 900 мм 2001 және 2002 жылдары, 600 және 800 мм аралығында 2003 және 2006 жылдары). Температура жағынан, қала 12.5°C шамасындағы Рен бассейнінің аңғарларынан көп ерекшеленбейді. Бірақ төбелерде орташа жылдық температура 10°C-қа төмендеп, қыста желдің күшті соғуынан қатаң болады. Жылына орташа есеппен 130 жаңбырлы күн, 70 күндізгі тұман, 15 дауылды күн, 9 қарлы және 6 бұршақ жауатын күн тіркеледі. Континенталдылықтың белгілі бір дәрежесі бар, температура амплитудасы Бретаньнің батыс жағалауына қарағанда жоғары, соның салдарынан экстремалды температуралар да көбірек (1985 жылғы 19 қаңтарда 15°C және 2003 жылғы 5 тамызда 39.5°C). Жазғы дауылдар өте күшті болуы мүмкін, мысалы 2003 жылғы 16 шілдеде бір шаршы метрге 76 мм су жауды, бұл су тасқынына және бұрқасын мен желдің күшті соғуынан елеулі зардаптарға әкелді. Мұндай дауылдар көбінесе Бретаньнің оңтүстігінен, әсіресе Атлантикалық Луарадан басталып, Витреге жетеді. Бұрын қаланың бір бөлігін 1999 жылғы 26 желтоқсандағы Лотар даулы немесе 1987 жылғы 15 қазандағы дауылда сиырдың ұшып кеткені сияқты дауылдар қиратқан.

Халық саны

14 ғасырдың соңында қалада 4–5 мың тұрғын болды, ал Ренн мен Нант қалаларында шамамен 13–14 мың адам тұрды. 1560 жылы Артур де Бордери Витре қаласының халқы 7800 адамды құрайды деп есептейді, бұл Ванн және Кимпер қалаларының санымен сәйкес келеді. Мадам де Севинье дүниеге келген шамамен 1620 жылы қалада 10 000 тұрғын болды. 1762 жылы халық саны 14 000 адамға жетті. Бұл халық қазіргі Витре қаласының үштен бір бөлігі ғана болатын ортағасырлық шекараларында шоғырланған еді. 18 ғасырда Витре, Нант, Ренн, Брест және Лориан қалаларынан кейін Бретаньдегі 5-ші маңызды қала еді. 1789 жылы, Француз революциясының алдында, Витре халқы 10 850 адамға жетті. Революциядан кейінгі кезеңде халық саны айтарлықтай төмендеді, 1861 жылы 8 904 адамды құрады. 1911 жылы шамалы өсім нәтижесінде саны 10 613 адамға жетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі экономикалық қиындықтар халықты 8 506 адамға дейін азайтты. 1999 жылы халық саны қайтадан 18 ғасыр деңгейіне жетті, 15 313 тұрғын, ал 2015 жылы 17 798 адамды құрады (жылдық өсім 1,1%). 2015 жылы Витре кантонында 382 км² аумақта 39 115 тұрғын (102 адам/км²) өмір сүрді. Үлкен Витре қауымдастығы 868 км² аумақта 80 000 тұрғынға ие. Витре тұрғындары витрейлер және витрейендер деп аталады.

Тіл

Витредегі жергілікті диалект – Галло тілі, оны Жоғарғы Бретаньның кейбір тұрғындары қолданады. 2016 жылы бастауыш білім берудегі балалардың 3,9%-ы екі тілді мектептерде оқыды.

Ерте тұрақтандыру

Витре қаласы галло-рим дәуірінде қоныстанған. Витре атауы галло-римдік "Виктор" немесе "Виктрикс" есімдерінен шыққан, бұл аймақтағы шаруа қожасының аты болған. 1000 жыл Витренің ресми туған жылы саналды, осы жылы Бретань герцогы Джеффри I Риваллон Ле Викаирге феодалдық билік берді, оның міндеті – осы стратегиялық аймақты "Бретань шебі" деп аталатын буферлік аймақ ретінде сақтап тұру болды. Бұл "Уэльс шебімен" салыстыруға болады. Сен-Круа төбесінде, феодалдық үйіндіде шағын ағаштан жасалған мот және бейли қамалы салынды. Қамал бірнеше рет өртеліп, соңында Мармутье монастырының бенедиктин монахтарына қалдырылды. 1070 жылы Роберт I қазіргі орнында, Вилен өзенінің аңғарына үстемдік ететін тасты үстінде тас қамал салды. Алғашқы тас қамалдың кейбір бөліктері бүгінге дейін сақталған. 13 ғасырда қамал кеңейтіліп, берік мұнаралармен және қабырғалармен жабдықталды. Қамал, құрылысында Филипп II Августтың қамалдары стиліндегі нылымдарды үшбұрышты тасқа біріктірді. Ғасырдың соңында, 1295 жылы қала Гай IX де Лавальға мұрагер қызға үйлену арқылы өтті, содан кейін Рье, Колинь және Ла Тремойль отбасыларына тиесілі болды. Осы кезеңде Витренің шығыс жағында "Vieil Bourg" дамыды, оның ішінде Нотр-Дам шіркеуі де бар. Қала бекітілген қамалмен және ормен қоршалған еді. Осы кезде "қабырғалы қала" қазіргі түріне келді. Барон қамалмен қоршалған қаланың төңірегінде "ерекше аудандар" салуды басқарды. Осы аудандар Витренің қазіргі аудандарының көшелерінің түзу жолмен орналасуын анықтады. 13 ғасырдан бері Витре дәстүрлі ортағасырлық қаланың барлық элементтерін біріктірді: бекінілген қамал, діни ғимараттар, шіркеулер, колледждер және қала маңындағы аудандар.

Орта ғасырлар

15 ғасырда қамал артиллерияның жетістіктерін ескере отырып, қайта жаңартылды. Ол әскери бекініс ретінде қолданыстан алынып, Жанна де Лаваль Шатильон мен оның ұлы Ан де Монморенси үшін ыңғайлы тұрғын үйге айналды. Сонымен қатар, қала ішінде көптеген жартылай ағаштан салынған үйлер мен жеке үйлер бой көтерді. Бұл ортағасырлық аудандар мықты құрылысымен, қияңдап, қараңғы көшелерімен және жолақтар желісімен ерекшеленеді. Қорғаныс тұрғысынан қарағанда, бұл тар көшелер қаланы басып алуға кедергі келтіретін қиындық тудыратын. Үйлердің сыртқы қабырғалары жартылай ағаштан немесе тастан жасалған. Көшеге қарай жылдамдатылған жоғарғы қабаттар (корбеллингтер) кеңістікті үнемдеуге көмектесті. Олар жаяу жүргіншілерді жаман ауа-райынан қорғады, сондай-ақ, жаңбыр суын орталық су өткізгіштерге бағыттап, ағаштан жасалған қасбеттерді сақтауға көмектесті. 1488 жылы Франция Бретаньға басып кірген кезде Витре қаласын VIII Карл басып алды. Ла Трёмоилль әулетінің жаңа билеушілері көп ұзамай Версаль сарайына қаладан кетіп қалды. Осы кезеңде қала өзінің қуатын жоғалтып, маңыздылығы төмендеді. 1762 жылы 14 000 тұрғыны бар, Бретаньдегі ең ірі қалалардың бірі болған Витре, 1931 жылы 8 212 адамға дейін халқы азая бастады, бұл азаю екі дүниежүзілік соғыс аралығында жалғасты. Бұл жағдай 18 ғасыр бойына және 19 ғасырдың ортасында теміржол келгенге дейін сақталды. Сонымен қатар, 18 ғасырдың соңы Шоаннери қозғалысы, Франция революциясы және қала үшін жаңа, маңызды кезеңнің басталуымен – субпрефектура ретіндегі рөлімен белгіленді.

19 және 20 ғасырлар

Темір жолдың келуіне дайындық ретінде қала, жабық қаланы ашу және көрінуді жақсарту мақсатында қаланың оңтүстік бекіністерін бұзуға шешім қабылдады. "Д'Эн-Хаут" (1835), "Гатесель" (1839) және "Д'Эн-Бас" есіктері жабық қаланың оңтүстігіндегі дамуға орын ашу үшін жойылды. Витре 15 сәуір 1857 жылы Париж-Брест желісінде алғашқы желілер ашылғаннан бастап теміржол торабына айналды. Станция 1855 жылы қала орталығында, жабық қаланың оңтүстігінде шағын нео-готикалық сарай стилінде салынды. 1874 жылы әскерилер мен олардың отбасыларымен бірге казармалардың келуі шамамен 2000 адамды құрады, бұл Витре халқының өсуіне ықпал етті. Бұл маңызды теміржолдың әсерінен қала тіпті екіге бөлінді. Дегенмен, осы өнеркәсіптік дамуға қарамастан, қала өте аз дамыды және ауыл шаруашылығы аймағындағы шағын нарық қаласы болып қала берді. Сонымен қатар, ол 1926 жылы субпрефектура статусынан айырылды. Витре екі дүниежүзілік соғыс кезінде ауыр қирауға ұшырамады және тарихи мұрасын сақтап қалды, Фужереден басқа, ол 1944 жылдың маусым айында қорқынышты бомбалауға ұшырап, көп бөлігі қирады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Витре Францияның қалған бөлігімен бірге экономикалық өркендеуді бастан кешті. 1950 жылдан бастап Витре қарқынды өсті. "Отыз жылдық гүлдену" кезеңінде Витре Францияның көптеген қалалары сияқты ауылдан қалаға үлкен көші-қонды бастан кешті. Бұл көші-қон жаңа құрылыс жобаларын, соның ішінде "Maison Rouge" ауданындағы қазіргі заманғы алты қабатты үйлерді тудырды. Қала өнеркәсіптік аймақтар мен қала шеттерімен бірге едәуір дамыды және кеңейді. Витре халқы 1931 жылы 8,212 тұрғыннан 2018 жылы шамамен 19,000-ға дейін өсті, яғни халқы екі есеге артты. Қаланың орталық аудандары қаланың өнер мен сәулетке бай мұрасын сақтау үшін қорғалады. 1999 жылы Витре өзінің бай мәдени мұрасы үшін "Өнер және тарих қаласы" атағын алды. Қаланың ескерткіштері жыл сайын көптеген туристерді қызықтырады.

Көрікті жерлер

Витре қаласының мұрасы – зор байлық. Бұл Бретань аймағындағы түпнұсқа келбетін ең жақсы сақтап қалған қалалардың бірі (Бретаньдағы Ренн мен Ванн қалаларынан кейінгі үшінші қала), оның верандасы немесе жартылай ағаштан құрылған үйлері, қамалдары, діни ескерткіштері, көне көшелері және тағы да басқалары бар. Витре – 500 жыл бұрынғы қаланың нағыз үлгісі.

Көлік

Бриттанияның шығысында орналасқан Витре қаласы А 11 тас жолын ұзартатын экспресс жолымен және Естуарий тас жолымен кесіледі. Иль-и-Вилен департаментінің барлық муниципалитеттері сияқты, Витре аймағының муниципалитеттеріне де осы экспресс жолдар арқылы қол жеткізуге болады. Витре қаласындағы қалалық көлік барлық бағыттар бойынша тегін. Витре станциясы Ренн, Лаваль, Нант және Париж қалаларымен теміржол байланысына ие.